1937 جىل... ءستاليننىڭ قاندى قىرعىنى قاعىنىپ، قۇتىرىنعان زامان. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنداعى ساياسي پارتيا ۇيىمىندا كەزەكتى جيىن ءوتىپ جاتىر. الگى  جيىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ءسابيت مۇقانوۆ جازۋشى بەيىمبەت ءمايليننىڭ شىعارمالارىنداعى ساياسي قاتەلەر تۋرالى ۇزاق بايانداما جاسايدى. بەيىمبەت ءمايليندى عابيت مۇسىرەپوۆ قورعاپ سويلەيدى. جيىن بارىسىندا جازۋشى كوممۋنيست جولداستار مۇقانوۆتىڭ دا قاتەلەرىن بەتىنە باسادى. اسىرەسە، اتى-ءجونى كورسەتىلمەگەن تومەندەگى ماقالا اۆتورى سابەڭنىڭ «اداسقان» جىلدارىن كولدەنەڭ تارتىپ، كونتررەۆوليۋتسيونەر ماعجان جۇماباەۆتى قىزمەتكە ورنالاستىرعانىنا ىزالانىپ، قاتتى ايىپتايدى.

ماقالا اقىن، ولكەتانۋشى قازىبەك قۇتتىمۇراتۇلىنىڭ فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىنان الىندى.

رەداكتسيا

قازاق جازۋشىلارىنىڭ اراسىنداعى ەسۋاستىق دەرتتەرگە قارسى

جاقىن ارادا قازاقستاندىق جازۋشىلار سويۋزىنىڭ قاسىنداعى پارتيا ۇيىمىنىڭ جيىلىسى بولىپ ءوتتى. پارتيا ۇيىمىنىڭ جيىلىسى جازۋشىلار سويۋزىنىڭ ىشىندەگى ءبىرتالاي سوراقى كەمشىلىكتەردى اشتى. جيىلىستا سويلەگەن مۇسىرەپوۆ، سەيفۋللين جانە باسقا جولداستار جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ ساياسي تاربيە جۇمىسىنىڭ وتە ناشار ەكەنىن كورسەتتى. مۇسىرەپوۆ جولداس: «ساياسي تاربيە جۇمىسىنىڭ ناشارلىعىنان جازۋشىلار ۇيىمىندا بەيقامدىق، تاپ دۇشپانىنا ليبەرالدىق ىستەۋ سياقتى ەسۋاستىق دەرتتەر كەڭ تۇردە ورىن العان» دەدى.

جولداس سەيفۋللين جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىن سىناي كەلە: «ۇيىمنىڭ جۇمىسى بۇرىن دا جاقسى بولماۋشى ەدى، قازىر ءتىپتى ناشارلاپ كەتتى» دەپ وسى جونىندە بىرنەشە فاكتىلەر كەلتىردى.

پارتيا ۇيىمىنىڭ جيىلىسىندا بايانداما جاساعان مۇقانوۆ جولداس مايلين بەيىمبەتتىڭ جيناقتارىنداعى ءىرى-ءىرى ساياسي قاتەلەردى، بولشەۆيزمگە جات پىكىرلەردى كورسەتتى.

مايلين ءوزىنىڭ ەرتەدە، الاشوردا يدەولوگياسىنىڭ ىقپالىندا جۇرگەندە جازىلعان ولەڭدەرىن 1934-1936 جىلدارى شىققان جيناقتارىنىڭ ىشىنە دە كىرگىزىپ جىبەرگەن. قازىر ءمايليننىڭ ول ولەڭدەرى وتە زياندى كونتراباندا بولىپ تابىلاتىنىن جيىلىس قاتتى ايتتى.

مۇقانوۆ ءوزىنىڭ بايانداماسىندا جالعىز بەيىمبەتتىڭ ەرتەدە جازعان ولەڭدەرىن سىناۋمەن بولدى. جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنداعى ءىرى-ءىرى ساياسي قاتەلەر تۋرالى، جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىنداعى سوراقى كەمشىلىكتەر تۋرالى، بەيىمبەتتەن باسقا جازۋشىلاردىڭ تۆورچەستۆوسىنداعى كەمشىلىكتەر تۋرالى بايانداماشى ەشنارسە ايتپادى. «ارينە، ساكەننىڭ شىعارمالارىندا دا، مەنىڭ شىعارمالارىمدا دا ءىرى-ءىرى ساياسي قاتەلەر بولدى» دەپ سىيپاپ قانا ءوتتى.

باياندامادان كەيىن سويلەگەن جولداستار جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ ىشىندەگى كەمشىلىكتەردى قاتتى سىنادى.

مۇسىرەپوۆ جولداس مۇقانوۆتىڭ بايانداماسىنداعى كەمشىلىكتەردى ايتا كەلىپ: «ءمايليندى تاپ دۇشپانى ەتىپ شىعارۋ، ونىڭ ەرتەدەگى قاتەلەرىن ءتىزىپ، بۇل قاتەلەردى كەزدەيسوق قاتا ەمەس دەپ، ءمايليننىڭ پارتيالىعىنا كۇمان كەلتىرۋ تەرىس بولادى» دەدى.

ءمايليننىڭ ەرتەدە جازىلعان ولەڭدەرىندە وتە زياندى پىكىرلەر بار ەكەندىگى ەلدىڭ بارىنە ءمالىم. جيىلىسقا قاتىسقان جولداستار ءمايليننىڭ ساياسي بەيقامدىعىن، ەرتەدەگى جازىلعان ساياسي قاتە ولەڭدەردى جيناققا كىرگىزۋىنىڭ وتە ۇلكەن قىلمىس ەكەنىن، سول جيناق شىققاننان كەيىن دە، ءمايليننىڭ ۇندەمەي ءجۇرۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن قىلمىس ەكەنىن دۇرىس ايتتى.

مايلين ءوز قاتەلەرىن اشكەرەلەپ، ءوزىن ءوزى سىناۋدىڭ ورنىنا، ساياسي قاتە پىكىرلى كىتاپتارىن الىباەۆ سياقتى ۇلتشىلدار ادەيى باسىپ شىعارعانىن سەزبەي جۇرە بەرگەن.

مايلين ءوز قاتەلەرىن تەكسەرە كەلىپ، جوعارىدا كورسەتىلگەن فاكتىلەردى موينىنا الدى. بىراق اڭگىمە مۇنىمەن تىنبايدى. مايلين جولداس بۇل قاتەلەرىن ءىس جۇزىندە تۇزەتۋى كەرەك.

ءمايليننىڭ بۇل قاتەلەرىنەن ءبىزدىڭ ءاربىر جازۋشىلارىمىز وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى ىستەرىنە ساباق الۋى كەرەك.

بايانداماشى مۇقانوۆ جولداس ءمايليننىڭ قاتەلەرىن ەڭ نەگىزگى ماسەلە ەتىپ قويسا دا جيىلىس نەگىزگى ماسەلە جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ ساياسي تاربيە جۇمىسىنىڭ ناشارلىعى دەدى.

جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ قاسىنداعى پارتيا ۇيىمى ءتورت ايدان بەرى ساياسي ساباق وقىمايدى. كەي ءبىر «ارداقتى» جازۋشىلاردىڭ «قولى تيمەيتىن بولسا كەرەك». پارتيادان تىسقارى جازۋشىلارعا ارناپ ساياسي تەمالاردان بايانداما ۇيىمداستىرۋ، لەكتسيا ۇيىمداستىرۋ سياقتى ىستەردى كەرەكتى دەپ ويلاعان ادام دا جوق. جازۋشىلاردى بولشەۆيزمگە جەتىلدىرۋ، ولاردى ساياسي تاربيەلەۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلمەي، «جابۋلى قازان جابۋىمەن» قالا بەرگەن.

سىن جانە ءوزارا سىن جازۋشىلاردىڭ ەڭ جەك كورەتىن نارسەسى. ءوز ارا سىندى جازۋشىلار ۇيىمى ناۋقان رەتىندە جۇرگىزىلەتىن ءىس دەپ بىلەدى. جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ باسشىلارى ءوز ارا سىندى ۇيىم ءىسىنىڭ نەگىزى، ۇيىم ءىسىن كورسەتۋدىڭ ءادىسى دەپ تۇسىنبەيدى. قايتا ءوز ارا سىندى اندا-ساندا عانا «ايداي» سالىپ ءوتۋ ءۇشىن كەرەكتى دەپ بىلەدى، جانە ونى ءۇستىرت قىراعىلىق ءۇشىن قولدانادى.

ءمايليننىڭ زياندى كىتاپتارى باسىلىپ شىققالى الدىنا 7-8 جىل، سوڭىنا 2-3 جىل بولدى. مۇقانوۆتىڭ «اداسقاندار» دەگەن كىتابى باسىلىپ شىققالى ون شاقتى جىل بولدى. «حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى تاريحى» شىققالى 3 جىل بولدى. باسقا جازۋشىلاردىڭ دا وسىنداي ءبىر قاتار زياندى كىتاپتارى كوپ ۋاقىتتان بەرى سىنالماي كەلەدى. بىراق بۇل كىتاپتار وسى كەزگە شەيىن ءسوز بولعان ەمەس. بۇل جازۋشىلار اراسىندا «سەن تيمەسەڭ، مەن تيمەيمىن بادىراق كوز» دەگەن ءپرينتسيپتىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتپەي مە؟

بۇل «پرينتسيپ» اسىرەسە جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ باسشىلارىنىڭ اراسىندا كەڭ ءورىس العان اۋرۋ. ال ەگەر بۇل «پرينتسيپ» بۇزىلىپ، جازۋشىلاردىڭ كەمشىلىگىن سىناماق بولسا، ءار كىم الدىن الا سىندى باسقادان باستاۋعا تىرىسادى. بۇل جوندە ۇيىم باسىنداعى ادامداردىڭ پريمۋششەستۆوسى بار. وتكەن ەكى جينالىستا بىرنەشە جازۋشى سىنعا الىندى.

جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ باستىعى مۇقانوۆ جولداس ءمايليننىڭ قاتەلەرى جايلى ۇزاق بايانداما جاساپ، ءوزىنىڭ دە ءىرى-ءىرى ساياسي قاتەلەرىنىڭ بارلىعىن ايتۋدى ۇمىتىپ كەتتى. بىراق ونىڭ «ۇمىتىپ» كەتكەنىن جيىلىسقا قاتىسقان كوممۋنيستەر ەسكە الدى.

كرايكومنىڭ VII پلەنۋمى جانە قك(ب)پ ءبىرىنشى سيەزى قازاق ۇلتشىلدارىمەن كۇرەسۋدە، ونىڭ تامىرىنا بالتا شابۋدا ەڭ الدىمەن الاشورداشىلاردىڭ وبەكتيۆنىي رەۆوليۋتسياشىل ءرولى بولىپ ەدى-مىس دەگەن شىرىك تەوريانى تاس-تالقان ەتۋ كەرەك دەدى.

سونىمەن بىرگە، «ۇلتشىلداردى، الاشورداشىلاردى ءسوز جۇزىندە جەردەن الىپ جەرگە سالاتىن، ءىس جۇزىندە ولارعا قارسى كۇرەسپەيتىن، ولاردىڭ قىلىعىنا شەكتەن اسقان شىدامدىلىق ىستەيتىن، ولارعا ليبەرالدىق ەتەتىن، ولاردى اشكەرەلەۋگە پارتيا ۇيىمىنا جاردەم بەرمەيتىن ادامدار، شىنىندا تروتسكيشىل-وڭشىل كونتررەۆوليۋتسيانىڭ ۇلتشىل اگەنتۋراسىن قولداۋشى بولادى» دەگەن.

وسى تۇرعىدان قاراعاندا، ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىزدىڭ ىشىندە كەيبىر جولداستار، مىسالى مۇقانوۆ، توعجانوۆ جولداستار ءسوز جۇزىندە پارتيا قاۋلىلارىن دۇرىس دەپ كوكىرەگىن ۇرسا دا، ءىس جۇزىندە الاشورداشىلاردىڭ وبەكتيۆتى رەۆوليۋتسيالىق ءرولى بولدى دەگەن شىرىك تەوريانى تاراتۋشى بولىپ وتىر. بۇعان مۇقانوۆتىڭ 1933 جىلى شىققان «حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى» دەگەن باسىنان اياعىنا دەيىن كونتررەۆوليۋتسياشىل الاشورداشىلاردىڭ سوزدەرىن ايتىپ، جىرلارىن جىرلاپ، يدەياسىن پروپاگاندىلايتىن كىتابىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن كانپەسكەلەنبەي قولدانىلىپ ءجۇرۋى دالەل. بۇل ورەسكەل قاتەنى مۇقانوۆتىڭ وسى كۇنگە دەيىن دۇرىستاپ مويىنداماۋى، ۇعىنباعانى ءوز الدىنا باسقا ماسەلە.

ونىڭ بەر جاعىندا سويۋزدىڭ قاسىنداعى پارتيا جينالىسىندا مۇقانوۆ جولداستىڭ ءبىر قاتار باسقا قاتەلەرى ايقىندالدى. مۇقانوۆ پارتيادان ءۇش رەت شىققان الاشاورداشىل ءايساريندى قورعاپ، كونتررەۆوليۋتسياشىل ۇيىمنىڭ مۇشەسى ۋالياحمەتوۆتى جاقتاپ، ولاردى قىزمەتكە الماقشى بولعان. بۇلاردى مۇقانوۆتىڭ قىزمەتكە الامىن دەگەنىنە جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ پراۆلەنيەسى تۇگەلىمەن قارسى بولىپ قاۋلى شىعارعان. مۇقانوۆ جولداس بەلگىلى كونتررەۆوليۋتسيونەر ماعجان جۇماباەۆتى قىزمەتكە ورنالاستىرعان، وعان دوم سوۆەتتەن ءۇي اپەرگەن. جۇماباەۆتى قىزمەتكە الۋ جونىندە باستاۋىش پارتيا ۇيىمى قارسىلىق بىلدىرسە دە مۇقانوۆ پارتيا مۇشەلەرىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق قويماعان. قايتا پارتيا مۇشەلەرىنە تەرىس تۇسىنىك بەرىپ، ولاردى الداعان; «جۇماباەۆتى قىزمەتكە الۋ تۋرالى جوعارعى ورىندارمەن كەلىستىم» دەپ وتىرىك ايتقان.

مىنە، وسىنداي فاكتىلەر بولا تۇرسا دا، جازۋشىلار سويۋزىنىڭ قاسىنداعى پارتيا ۇيىمى بۇعان بۇل ۋاقىتقا دەيىن كوڭىل بولمەي كەلگەنى بىلاي تۇرسىن، ءتىپتى سوڭعى جيىلىستىڭ وزىندە دە بۇلاردى دۇرىستاپ اشىپ تەكسەرمەگەن.

مىنە، وسىنىڭ ءبارى جازۋشىلار ۇيىمى بولشەۆيكتىك قىراعىلىقتى كۇشەيتۋدە، قازاق ۇلتشىلدارى مەن ءىس جۇزىندە كۇرەسۋدە، ءوز ارا سىندى ورىستەتۋدە بۇگىنگى تاڭداعى مىندەتتەرىن جەتە ۇقپاي وتىرعاندىعىن كورسەتەدى.

جولداس ميرزويان كونستيتۋتسيانىڭ پروەكتىسى تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا بىلاي دەدى: «دۇشپان بولشەۆيكتىك قىراعىلىق جوق جەردە، بولشەۆيكتىك ءوز ارا سىن ورنىنا وزدەرىن وزدەرى ماقتاپ، ارقانى كەڭگە سالعان ادامداردىڭ اراسىندا، بيۋروكراتتىق ءتارتىپ جايلاعان جەردە ۇيالايدى، جۇمىسشىلار قالىڭ بۇقارامەن، قالقوز شارۋالارىمەن جەتكىلىكتى بايلانىس جاساماعان جەرگە، جۇمىسشىلاردىڭ، قالقوزشىلاردىڭ جانە جۇمىسشى ايەلدەردىڭ سىنىنا قۇلاق قويماعان جەردە، قالىڭ بۇقارامەن بايلانىستى ۇزگەن، قالىڭ بۇقارانىڭ ينيتسياتيۆاسىنا جانە بەلسەندىلىگىنە باسشىلىق ەتپەگەن جەرگە ۇيالايدى. دۇشپان ءبىزدىڭ قىزمەتشىلەرگە جاعىنىپ، ولاردى ماقتاپ، ولاردى وزىنە سەندىرۋگە تىرىسادى. بۇل كەمشىلىكتەرگە قارسى كۇرەسۋ، بۇل كەمشىلىكتەردى تايىنباي جويۋ، قالىڭ بۇقارامەن ەكى اراداعى بايلانىستى كۇشەيتۋ، قاتارداعى ادامداردىڭ ايتقان سوزىنە قۇلاق قويا ءبىلۋ ءبىزدىڭ بارلىق ۇيىمداردىڭ مىندەتى» دەگەن بولاتىن.

جازۋشىلار ۇيىمى جولداس ميرزوياننىڭ وسى ءسوزىن ۇمىتىپ وتىر.

ءبىزدىڭ باستى جازۋشىلارىمىز سەيفۋللين، مۇقانوۆ، جانسۇگىروۆ، مايلين تاعى باسقالار وسى كۇنگى قالقوزشىلاردىڭ، جۇمىسشىلاردىڭ ءومىرىن جاقسى بىلمەيدى. بۇلار قالقوزعا، زاۋىتقا بارماعالى كوپ ۋاقىت بولدى. جازۋشىلاردىڭ وقۋشىلارمەن بايلانىسى وتە ناشار. جۇمىسشىلاردىڭ، قالقوزشىلاردىڭ اراسىندا، جازۋشىلار اراسىندا ءوز شىعارمالارىن وقۋ، ءوز شىعارمالارىن بۇقارانىڭ سىنىنا سالۋ، كوپشىلىكتىڭ سىنىنا قۇلاق قويىپ، كوپشىلىكتەن ۇيرەنۋ دەگەن جوق.

ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىر قاتارى ۇلى ۇستازىمىز ستالين جولداستىڭ جۇمىسشىلاردان، قالقوزشىلاردان ۇيرەنۋ كەرەك دەگەن نۇسقاۋىن ۇمىتىپ ءجۇر.

قازاقستان ەڭبەكشىلەرىنىڭ وسى كۇنگى ءومىرىن زەرتتەپ، بولىپ جاتقان جاڭالىقتار تۋرالى جازۋ، كونتررەۆوليۋتسياشىل سۇمىراي ۇلتشىلداردىڭ، شپيون، ديۆەرسانتتاردىڭ قاسكۇنەمدىك ارەكەتتەرىن اشكەرەلەۋ - بۇل مىندەتتەر قازاق جازۋشىلارىنىڭ كوڭىل بولمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەرى. بۇل تەمالارعا ءبىزدىڭ باستى جازۋشىلار جازباي ءجۇر. ويتكەنى ولاردىڭ بىرقاتارى قازىرگى ومىردەن ارتتا قالىپ كەلەدى. جازۋشىلار اراسىندا وتىرىك، وسەك، كۇندەستىك، مەن-مەندىك، اقشا قۇمارلىق، بەيقامدىق سياقتى دەرتتەردىڭ ورىن الۋى ومىردەن ارتتا قالعاندىقتى ايقىن كورسەتەدى.

جازۋشىلار بۇل دەرتتەن ارىلماي تۇرىپ، زامانىمىزعا سايكەس ءىرى شىعارمالار بەرە المايدى.

«سوتسياليستىك قازاعىستان» گازەتى،

1937 جىل، 28 ماۋسىم، №146

قازىبەك قۇتتىمۇراتۇلى

Abai.kz