وپتيميستىك حات

«شىمشىق سويسا دا، قاساپشى سويسىن» دەيدى قازاق. مۇنىڭ ءوزى اركىم ءوزى جاقسى بىلەتىن سالادا جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس دەگەنگە مەڭزەيدى.

ال، ديلەتانت دەگەن ءسوزدى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ول كەز كەلگەن شارۋاعا ءىستىڭ جايىن ءبىلسىن-بىلمەسىن  ارالاسىپ، ءجون ايتۋعا تىرىساتىن، ارنايى كاسىبي ماماندىعى جوق ادامدارعا قاراتىلىپ، كوبىنەسە جاعىمسىزداۋ تۇردە ايتىلادى. قازىرگى كەزدە «پايدالى ديلەتانت» دەگەن دە ۇعىم بار. بۇلاردىڭ ناعىز ديلەتانتتان ايىرماشىلىعى، كاسىبي مامان بولماسا دا، ايتقان سوزدەرىنىڭ قۇلاق اسۋعا تۇرارلىق ءنارى بار جانە ىسكە پراكتيكالىق پايداسىن تيگىزەدى. ولار – اۋەسقويلار، بەلگىلى ءبىر شارۋاعا ىنتامەن  بەرىلگەن ادامدار. نەگىزگى ماماندىعى بولماسا دا مۇنداي اۋەسقويلاردىڭ نەبىر جاڭالىقتاردى اشۋعا تيگىزگەن ۇلەسى مول. مىسالى، كوپتەگەن ءىرى ارحەولوگيالىق جاڭالىقتاردىڭ وسى اۋەسقوي-ديلەتەنتتاردىڭ قاجىر-قايراتى ارقىلى اشىلعانى بەلگىلى. استرونومياعا قۇمار اۋەسقويلاردىڭ اتىمەن اتالاتىن اسپان دەنەلەرى دە بار. ول نىسانداردى وسى اۋەسقويلەردىڭ وزدەرى اشقان.

سوندىقتان ساياساتتانۋشى بولماسام دا، تاريحشى بولعاندىقتان قازىرگى بولىپ جاتقان جاھاندىق ۇدەرىستەرگە جالپىلاما تالداۋ جاساپ كورمەكپىن. تاريح پەن ساياساتتانۋ ءبىر-بىرىنەن سونشا الشاق كەتپەيتىن، قايتا ءبىر-بىرىنە تىرەك بولاتىن پاندەر. تاريح – ءار زامانىنداعى جۇرگىزىلگەن ساياساتتىڭ كورىنىسى، ال قازىرگى احۋالىمىزدىڭ ءوزى دە كەشەگى ساياساتتىڭ بۇگىنگى جەمىسى.

سونىمەن, قازىر دۇنيەنىڭ استاڭ-كەستەڭى شىعىپ جاتىر. جالپى، ادامزات تاريحىندا سوعىس-قاقتىعىسسىز تىنىش زامان بولعان جوق دەۋگە دە بولادى. ءىى-دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ورناعان سالىستىرمالى تىنىشتىق بۇزىلدى. ءارتۇرلى جۇيەدەگى الپاۋىت ەلدەر اراسىنداعى تەكەتىرەس، باسەكەلەستىك، ەكونوميكالىق-ساياسي قىسىم جاساۋ ەشقاشان توقتاعان ەمەس. قىسىمعا شىداماي جۇيەلەر قۇلادى (سوتسياليستىك ەلدەر لاگەرى). الەم وزگەردى، الدەبىر ەلدەر كۇش جينادى، دامىدى. ەكونوميكالىق باسەكەلەستىك ساياسي تارتىسقا، سانكتسيالار ارقىلى قىسىم جاساۋعا، ديپلوماتيالىق دوڭايباتقا جول اشتى. كەلىسىم، شەگىنۋ جوق جەردە سوڭى، ارينە، سوعىسقا اكەلۋى زاڭدى قۇبىلىس.

ي.گەببەلس: «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قولىما بەرسە، كەز كەلگەن حالىقتى ءبىر قورا شوشقاعا اينالدىرامىن» دەگەن ەكەن. مونوپوليالاندىرىلعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى، شىندىعىندا دا ناعىز يدەولوگيانى تاراتۋ قۇرالى بولعانىن كەڭەس زامانىندا كوزىمىز كوردى. بۇل ءالى دە پىكىر الۋاندىعىنا شەكتەۋ قويىلعان توتاليتارلىق رەجيمدەردە ءوز مىندەتىن اتقارىپ كەلەدى. تسەنزۋرا، بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق شەڭبەردەن شىقپاۋ – بيلىكتىڭ بۇقاراعا قوياتىن ناقتى شارتى. ونى بۇزعاندار مىندەتتى تۇردە جازالانادى، كوپشىلىك الدىندا جاۋىز، الدەبىر ەلدىڭ مۇددەسىن قولدايتىن ساتقىن رەتىندە كورسەتىلىپ، ناعىز «حالىق جاۋىنا» اينالادى. ەلى ءۇشىن كۇرەسكەن نەبىر ەرلەردىڭ (مىسالى، كەشەگى الاش قايراتكەرلەرى) بۇقاراعا اتى دا اتالمادى، ال ازداعان وقىعاندارعا ولار جاعىمسىز جەكسۇرىندار ەتىپ كورسەتىلدى. مۇنى دا كوزىمىز كوردى. مۇنداي قوعامدا بالاما اقپارات «ۇزىنقۇلاق» تۇرىندە، ءبىر-بىرىنە سىبىرمەن عانا ايتىلادى. ونىڭ دا قوعامعا نەداۋىر اسەرى بار.

ال، قازىر دەموكراتيالى ەلدەردە ءسوز بوستاندىعى جانە ءوز پىكىرىن اركىم بارىنشا تاراتا الاتىن دا مۇمكىندىگى بار. ءبىر قىزىعى، مۇنداي قوعامدا تازا اقپاراتقا، شىندىققا قانىعامىن دەپ ويلاۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەن. سان الۋان پىكىردى تىڭداۋ، ونى ساراپتاپ، شىندىق ىزدەۋ – قيىننىڭ قيىنى. ءبىر بىرىنە قاراما-قارسى پىكىرلەر عانا ەمەس، قيسىنسىز وتىرىكتەر مەن ساندىراق بولجامدار ادامنىڭ شىنايى اقپارات الۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى. مىسالى، قازىرگى قاقتىعىس بولىپ جاتقان اۋماقتاردان جۋرناليستەر (بلوگەر دە سول جۋرناليست قوي) «يران كۇيرەدى»، «يران عالامات سوققى بەردى»، «ۋكراينا ءبىتتى»، «روسسيا جەڭىلىپ بارادى» دەپ وزدەرىنشە دالەلدەر كەلتىرىپ، ساياساتكەرلەر مەن ساياساتتانۋشىلاردى سويلەتىپ، ولاردىڭ بەدەلىن سالا حابار تاراتىپ جاتادى. الەمدىك ەكونوميكا تۋرالى دا سونداي جاعداي، ءبىرى «قىتاي الەمدىك ەكونوميكادا اقش-تى ىعىستىرادى»، دەسە ەكىنشىسى «قىتاي ەكونوميكاسى قۇلدىراۋدا، ۇزاماي قۇريدى» دەپ ساۋەگەيلىك تانىتادى.

وسىلاردىڭ ءبارىن قۇلاق ەستيدى، تەلەديدار مەن ينتەرنەتتەن كوز كورەدى. قايسى راس، قايسى وتىرىك – ايىرىپ بولمايدى. ساياساتتانۋشىلاردىڭ بەدەلىنە دە سەنىم ارتۋعا كەلمەيدى، سەبەبى ولاردىڭ كوبى بەلگىلى ءبىر يدەولوگياعا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان ولاردىڭ مىندەتى دە سول، نەعۇرلىم قالىڭ كوپشىلىكتىڭ ويى مەن پيعىلىن ءوز مۇددەلەرىنە قاراي تارتۋ، نەعۇرلىم ءوز كوزقاراستارىنىڭ كەڭىنەن تارالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.

سەزىم مەن سەنىم يەسى – ادام بولعان سوڭ، بۇرا تارتپاي، تالداۋ، سارالاۋ وڭاي ەمەس. قازىر ەشبىر جاققا بۇيرەگى بۇرىلمايتىن، ەموتسيادان ادا، پراگماتيكالىق ساراپتامانى جي (جاساندى ينتەلەكت) جاسايدى دەيدى. مەنىڭ ويىمشا، جاساندى ينتەلەكت تە جوقتان بار جاساي المايدى، ادامزاتتىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان ءىلىمى مەن تاجىريبەسىن، تاريحي جولىن پايدالانا وتىرىپ، سالقىنقاندى ساراپتايتىن شىعار. بىراق، ول دا تاپسىرىستىڭ قالاي بەرىلگەنىنە (تاپسىرىستى ادامدار بەرەدى عوي) وراي جاۋاپ جاسايتىن بولار. ياعني، جي «قۇدايداي سەنەتىن»  نارسە ەمەس، جاۋاپتىڭ ءبىر بولجامدى نۇسقاسى.

ساياساتتانۋشىلاردىڭ ەڭ ءجيى قولداناتىن سوزدەرىنىڭ ءبىرى – «بولجام جاساۋ - راحمەتتى ءىس ەمەس»  (دەلات پروگنوزى – دەلو نەبلاگودارنوە). سولاي بولا تۇرسا دا، بولجام جاساۋ ساياساتتانۋشىنىڭ، ساراپشىنىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ قالا بەرەدى. ونىسىز ساياسي، ەكونوميكالىق ساراپتامالاردىڭ ەشقانداي ءمانى دە بولماعان بولار ەدى.

بۇدان باسقا «ساۋەگەي»، «كورىپكەل» ت.ب. ديلەتانت بولجامپاز-ساراپشى سياقتى بولجام جاساۋشىلار بار. دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، عىلىمي نەگىزدەلگەن تەرەڭنەن جاسالعان تۇجىرىمدارعا بويلاي المايتىن قالىڭ بۇقارانىڭ ءبىر بولىگى وسى «ساۋەگەيلەردىڭ» تىڭدارمانى. ولاردىڭ ءجۇز بولجامىنىڭ ءبىرى ءدال كەلسە بولدى، سول «اۋليە» بولادى. سوندىقتان وعان ءمان بەرۋدىڭ دە قاجەتى شامالى.

اقپارات اعىنىن ءسۇزىپ، بولجام جاساۋعا مەن دە تالپىنىپ كورەيىن. قازىرگى بولىپ جاتقان سوعىستار مەن تەكەتىرەستەردى تاريحي دامۋدان، ادامزات دامۋىنىڭ ۇزاققا سوزىلعان سوقپاعىنان ءبولىپ قاراستىرۋ دايەكتى ناتيجە بەرمەيدى. سول سەبەپتى، ساراپتاما جاساعاندا نەگىزىنەن وسى ءبىراز عۇمىرىمدا كوزىم كورگەن جاعدايلارعا، تاريحي دامۋعا ارقا سۇيەپ كورمەكپىن.

ادام بالاسى سالىستىرمالى تۇردە قىسقا عانا ومىرىندە ءوزى ءومىر سۇرگەن زاماندى ۇلكەن وزگەرىستەر ۋاقىتى، ءتىپتى، بارلىق ماسەلەلەردى شەشەتىن ۋاقىت دەپ قاراستىرادى. ك. ماركستىڭ: «فيلوسوفتار دۇنيەنى ءارتۇرلى تۇرعىدا تۇسىندىرەدى. الايدا ءىستىڭ ءمانى دۇنيەنى وزگەرتۋدە بولىپ وتىر» دەگەن ءسوزى دە وسىعان مەڭزەيدى. بۇنىڭ ەشبىر سوكەتتىگى جوق، ءاربىر ۇرپاق ادامزاتتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋىنا جانە قوعامدىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىرادى.

جالپى قوعام دامۋىن عىلىم شارتتى تۇردە فورماتسيالارعا ءبولىپ: العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس، قۇلدىق قوعام، فەودالدىق قوعام جانە قازىرگى كاپيتاليستىك، سوتسياليستىك قوعامدار دەپ قاراستىرادى. ادامدار ءوندىرىس قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ەكونوميكانى دامىتۋمەن قاتار قوعامدىق قاتىناستاردى دا بارىنشا  وزگەرتىپ، جەتىلدىرىپ وتىرعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. جول ءبىر باعىتتا – قاراپايىمنان كۇردەلىگە قاراي – دامۋعا، جەتىلۋگە، قوعامدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان. بۇل – زاڭدىلىق، بۇل – پروگرەسس. قوعامدىق قاتىناستاردىڭ وزگەرۋى وزدىگىنەن بولا سالمايدى، قوعام مۇشەلەرى اراسىنداعى ۇلكەن قايشىلىقتار كەيدە ەۆوليۋتسيالىق، كەيدە رەۆوليۋتسيالىق جولمەن شەشىلەدى. ەسكى قوعام جاڭاعا ءوز ورنىن وڭايشىلىقپەن بەرە قويمايتىنىن تاريحتان بىلەمىز. سوندىقتان پروگرەسس كەيدە قانتوگىسپەن، وراسان شىعىنمەن كەلەدى. بۇل توقتامايتىن تاريحي ۇزدىكسىز ۇدەرىس.

ءبىز دە سول توقتاۋسىز ۇدەرىستىڭ، «جاڭا» مەن «ەسكىنىڭ» اراسىنداعى ۇزدىكسىز تارتىستىڭ ۇستىندەمىز. بۇرىنعى پاتشالار مەن حاندار اۋلەتتەرى مۇراعا قالدىرۋ ارقىلى  بيلىك جۇرگىزگەن قوعامدى «ەسكى»، بيلىگى (پرەزيدەنت، پرەمەر-مينيستر) سايلاۋ ارقىلى اۋىسىپ وتىراتىن سوڭعى عاسىرلاردىڭ جەمىسى – دەموكراتيالىق قوعامدى «جاڭا» دەپ قاراستىرساق، ءتۇبى جەڭىس پروگرەسس جاعىندا، ياعني، «جاڭا» جاعىندا بولۋى كەرەك. ادام قۇقىعى قورعالىپ، تۇلعا رەتىندە ەركىن دامۋعا مۇمكىندىك بولعاندىقتان «جاڭا» قوعام تارتىمدى. سول سەبەپتى، امەريكا مەن باتىس ەلدەرىنە بارىپ، سوندا تۇرعىسى كەلەتىندەر وتە كوپ. ءتىپتى، اۆتوريتارلى ەلدەر ەليتاسىنىڭ وتباسىلارى مەن بالالارى سول باتىستا تۇرادى.

قازىرگى جاھاندانعان زاماندا ءار ەلدى بولەك، نەمەسە جەكەلەگەن قاقتىعىستاردى وقشاۋلاپ قاراستىرۋ قاتەلىككە ۇرىندىرادى دەدىك. سوندىقتان قازىرگى بولىپ جاتقان سوعىس-قاقتىعىستاردى الەمدىك تۇتاس ۇدەرىستىڭ جەكەلەگەن ەپيزودتارى رەتىندە قاراستىرعان ءجون سياقتى.

ءوزىم ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتا عانا ونداعان ەلدەردىڭ وتارشىلىقتان قۇتىلىپ، تاۋەلسىزدىك العانىن كوزىمىز كوردى. وسى تاۋەلسىزدىك العان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى پوستكولونيالدىق كەزەڭدە دەموكراتيالىق جولعا تۇسە المادى. دەموكراتيا اتىن جامىلىپ، سايلاۋدى بۇرمالاپ (كوپ جاعدايدا ماجبۇرلەپ) جەكە دارا بيلىك جۇرگىزۋ، بيلىكتى بۇرىنعى پاتشالار سياقتى ۇرپاقتارىنا بەرۋ ورىن الدى. بەلگىلى ءبىر توپ پەن جەكە ادامنىڭ بيلىگىنە قۇرىلعان جۇيە ءوزىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ۇنەمى جاۋ ىزدەپ، جانتالاسا قارۋلانۋى – باسقا ەلدەرگە قاۋىپ ءتوندىردى. جاھاندانعان زاماندا دەموكراتيالى ەلدەر (جيىنتىق تۇردە بۇل ەلدەر «باتىس» دەپ اتالادى) بۇعان كوز جۇمىپ قاراي المادى. ءارتۇرلى تاسىلدەر ارقىلى بيلىكتى يەمدەنگەندەردى تاقتان تايدىردى. وعان مىسال، «اراب كوكتەمى» ارقىلى 42 جىل بيلىكتە وتىرعان كاددافي باستاعان بىرنەشە ديكتاتورلار بيلىگى قۇلاتىلدى. سوڭعىسىنىڭ ءبىرى روسسياعا ارقا سۇيەگەن، تاققا ءتاۋىر-اق جارماسقان سيريا پرەزيدەنتى باشار اساد ەدى، ول دا كەتتى. وسىدان-اق باعامداۋعا بولادى، ءدىندى يدەولوگياعا اينالدىرعان يران بيلىگىنىڭ دە سوڭعى كۇندەرى جاقىنداپ كەلەدى. بۇل جەردە يران مەملەكەتى تۋرالى ءسوز جوق، ەل دە، مەملەكەت تە قالادى، تەك ديكتاتورلىق باسقارۋ جۇيەسى تاريح ساحاناسىنان سىرعۋى كەرەك. وسى قيسىن بويىنشا ونىڭ سوڭىنان روسسيا، قىتاي، سولتۇستىك كورەيا دا ءارتۇرلى جولدارمەن بىرتىندەپ جەكە دارا بيلىكتەن كەتۋى ءتيىس سياقتى. بۇل تەز ارادا وپ-وڭاي شەشىلە سالاتىن شارۋا ەمەس، كەيدە ۇزاق جىلدارعا سوزىلادى. تاريح جولى ءتۇپ-ءتۇزۋ بولمايدى، ونىڭ بۇرىلىس-قالتارىستارى، كەيدە كەرى شەگىنىستەرى (رەگرەسس) دە بولۋى مۇمكىن. ەڭ باستىسى، جەكە دارا بيلىكتەن قۇتىلۋ سول ەلدىڭ جەڭىسى. مىسالى، يراندا اياتوللالار بيلىگىن ساقتاپ قالسا، بۇل يران ەلىنىڭ جەڭىلىسى. ءوز حالقىن اياۋسىز باسىپ جانىشتاعانىن قاڭتاردا كوزىمىز كوردى.

دەموكراتيالىق قوعام دا ءوزىن ۇنەمى جەتىلدىرۋدى، اسىرەسە، «ەسكىنى» اڭساۋشى كەرتارتپا پيعىلداردان قورعانۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى پروگرەسشىل باتىس وركەنيەتى بيلىكتى يەمدەنگەن ديكتاتورلارعا قارسى كۇرەستى توقتاۋسىز جالعاستىرىپ كەلەدى. حح عاسىردىڭ ەڭ مىقتى ساياساتكەرىنىڭ ءبىرى ۋ.چەرچيلل: «دەموكراتيا سۇرقيا، بىراق ادام بالاسى ودان ارتىق ەشتەمە ويلاپ تاپقان جوق» دەگەن ەدى. ادام قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتى جوعارى قۇندىلىق ەتىپ قويا بىلگەن سول دەموكراتيا بۇكىل الەمدە ءالى كۇش الا الماي كەلە جاتقانىمەن، بىرتىندەپ تارالىپ كەلە جاتقانىن دا كورىپ وتىرمىز.

ءبىز دە، قازىرگى قوعام دا دامۋدىڭ باسى دا، اياعى دا ەمەس. ءومىر جالعاسا بەرەدى. ءاربىر ۇرپاق ءوزى ءومىر سۇرەتىن قوعامدى، تۇرمىستى بارىنشا قولايلى، جاقسى ەتۋ جولىنداعى كۇرەسىن جالعاستىرا بەرەدى.

ر.S. حح عاسىردىڭ وزىق ساياساتكەرى ۋ.چەرچيلدىڭ دەگەن جوعارىداعى سوزىندەگى «ويلاپ تاپقان جوق» دەگەن تىركەسى، قوعامدىق فورماتسيانىڭ جاڭا ءتۇرىن ءالى دە «ويلاپ تابۋعا» بولاتىن مۇمكىندىك بار ەكەنىنە مەڭزەيتىن سياقتى (ۋتوپيا تۇرىندە كوممۋنيزم دەگەن بار عوي). سوعان قاراعاندا، قازىرگى دەموكراتيالىق قوعام دا دامۋدىڭ سوڭعى قۇرىلىمى ەمەس سياقتى. ماعان مۇنىڭ شەشىمى عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەر جاعىنان كەلەتىن سياقتى بولىپ كورىنەدى. ويتكەنى، كۆانتتىق جي-ءتىڭ ساراپتاۋى، ەڭ وڭتايلى شەشىم قابىلداۋ مۇمكىندىگى ادامنان ميلليونداعان، ءتىپتى ميللياردتاعان ەسە زور دەيدى. ەندەشە جي-ءتى نەگە تىڭداپ، ايتقانىن قابىلداماسقا؟ مۇمكىن جي ءوزىنىڭ ايتقانىن ورىنداتاتىن دا تەتىكتى تاباتىن شىعار. ءسويتىپ، سوعىس اتاۋلىدان، زورلىق-زومبىلىق اتاۋلىدان ادامزات قۇتىلاتىن كۇن تۋاتىن بولار. دامۋدىڭ قازىرگى قارقىنىنا قاراپ وتىرىپ، كەلەشەكتە قىلمىس جاساۋ، الداۋ، وتىرىك ايتۋ ت.ب. جامان قىلىقتاردى جاساۋ مۇمكىن بولماي قالاتىن سياقتى كورىنەدى. ءبىلىم-تانىم جەمىسىن جەگەنى ءۇشىن جۇماقتان قۋىلعان ادام اتا مەن حاۋا انا ۇرپاعى مىڭداعان جىلدار بويى ۇزدىكسىز ءوزىن دامىتا وتىرىپ، سول جۇماققا ءبىلىم-عىلىم ارقىلى قايتادان جەتەتىن بولار دەگەن ۇمىتتەمىن.

مۇحامەتبەك اسىلبەكوۆ،

تاريحشى-ولكەتانۋشى، شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى ارداگەرى

Abai.kz