قازىرگى قازاق ادەبيەتىندەگى ورتا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ءبىرى، جازۋشى، سىنشى، اۋدارماشى سەرىك نۇعىماندى ايتارى بار از قالامگەردىڭ ءبىرى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. كەيىنگى جىلدارى پروزامىزدا وزگەشە تۋىندىلارىمەن كورىنىپ جۇرگەن ول ادەبي اتموسفەرامىزداعى بار مەن جوقتى باعامداي بىلەتىن سىنشىلىق قابىلەتىمەن دە كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. الەمگە بەلگىلى ءبىرتالاي قالامگەردىڭ شىعارمالارىن قازاقشالاعان. ون شاقتى كىتاپتىڭ اۆتورى. ءبىز جازۋشىمەن ءوز شىعارماشىلىعى جايىندا اڭگىمەلەسە وتىرىپ، وسى كۇندە قازاق ادەبي ۇدەرىسىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ دە سىرىنا ۇڭىلدىك.

– سەرىك ۇسەنۇلى، قالامگەرلەردىڭ ءىشىن­دە ءاۋ باستا وزگە سالانىڭ مامانى بولا تۇرا كەيىن جازۋ ونەرىنە كەلگەندەر از ەمەس. ءبىزدىڭ قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ اراسىندا ماماندىعى بويىنشا فيلوسوفى دا، گەولوگى دا، مەتاللۋرگى دا، باسقاسى دا تابىلادى. ءسىز دە جوعارى ءبىلىمدى قارجى-ەكونوميكا سالاسى بويىنشا العان ەكەنسىز. ادەبيەتكە قالاي قادام باستىڭىز؟

– بالالىق شالالىقتىڭ سالدارى بولۋ كەرەك، مەنىڭ ورتا مەكتەپتەگى وقۋىم ورتادان تومەن بولدى. ول كەيىن، ءبىزدىڭ ەلدەگى جۇيەمەن ايتقاندا، ۇبت-نىڭ ناتيجەسىنە اسەر ەتتى. كوپتەن ارمانداپ جۇرگەن كوڭىلدەگى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە المادىم. بۇيىرعانىن قاناعات تۇتىپ، قارجى-قاراجاتتىڭ وقۋىن وقىدىم. كەيىن سول ماماندىق بويىنشا جۇمىسقا تۇردىم. بەكەر وبالى كانە، قالادا قالۋعا مۇمكىندىك الدىم. ارتىنان اڭعاردىق قوي، بۇل شىركىن تىرشىلىككە وتە قولايلى ماماندىق بولىپ شىقتى. ايلىق جوعارى، قوسىمشا بەرەتىن تاعى ءبىراز سىيلىق اقشاسى بار دەگەندەي. تالايدىڭ قولى جەتپەيتىن اسپانداعى جۇمىس ەكەن. شاڭىراق كوتەرگەندە، كوپكە سوزباي باسپاناسىن دا بەردى. بىراق...

بىراق سولاي ەكەن دەپ، بالا كۇننەن باستالعان كوكەيكەستى ارمان تۇنشىعىپ قالعان با؟! كوكىرەكتىڭ ءبىر تۇپكىرىندە بۇعىنىپ جاتا بەرمەي، كەيدە باس كوتەرىپ، قول­عا ەرىكسىز قالام الدىرىپ تۇردى. باسىن­دا ولەڭ جازىپ ءجۇردىم. ول ءبىر قىتاي قازاق­تارىن­دا ولەڭگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ شا­رىقتاعان شاعى بولاتىن. ولەڭگە عانا ەمەس، جالپى ءسوز ونەرىنە دەگەن ىنتا ەرەكشە بول­دى. سونىڭ الدىندا عانا ءتۇرلى ساياسي ايىپ­پەن قۋدالانىپ، تارىمعا ايدالىپ كەتكەن ۇلكەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ قايتا كە­لىپ، وزدەرىنىڭ سۇيىكتى ىستەرىمەن  ەمىن-ەر­كىن شۇعىلدانا باستاعان، جاپپاي ىزدەنىسكە بەت بۇرعان وڭدى ۋاقىت بولاتىن. كەشىكپەي ەكى ەلدىڭ (كەڭەس-كىتاي) ارا-قاتىناسىنىڭ جاق­سارۋىنا بايلانىستى شەكارا اشىلىپ، قا­­زاقستان اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شى­عار­ما­لارى كوپتەپ كەلە باستادى. م.ماقا­تاەۆ­تىڭ «قازدار قايتىپ بارادى» جىر جيناعى جارىققا شىققاندا قىتايداعى قازاق پوەزياسىندا ۇلكەن سىلكىنىس بولدى. ار­تىن­شا ت.مولداعاليەۆتىڭ، ق.مىرزاليەۆتىڭ توپ­تاما ولەڭدەرى جاريالانىپ، سۋساپ تۇر­عان ەگىنگە سۋ جىبەرىلگەندەي ايتۋلى وقيعا بو­لىپ جالعاسىن تاپتى. كوپ وتپەي باسقا دا اقىندارمەن تانىستىق. ءسويتىپ، بانكتىڭ ەسەپ-قيسابىمەن جاعالاستىرىپ، شامامىز جەتكەنشە جازىپ جۇردىك. تاعى ءبىر قىزىق جاي، سول تۇستا مەن جاساپ جاتقان قۇلجا قا­لا­سىنا جان-جاقتان كەلىپ، ءبىراز جاس اقىن­دار جينالىپ قالدى. جۇرە كەلە تانىس­تىق، سەرىك ءداۋىت، ىدىرىس ءادىلحان، ءساۋ­لەت توقتىباي، ەركىن نۇرباي، تۇرسىنجان ءپازىلحانۇلى دەگەن جىگىتتەر قاتارىنان وزا شاۋىپ، توسكە ورلەدى. كەيىن ورتامىزعا كە­رىم، بۇگىنگى بەلگىلى اقىن قۇل-كەرىم ەلە­مەس پەن داۋلەتبەك بايتۇرسىنۇلى كەلىپ قو­سى­لىپ، قاتارىمىز قالىڭداي ءتۇستى.

الايدا مەن سول كەزدە ءوزىمدى ۇيىرىنەن ادا­سىپ قالعان جاباعى تايداي سەزىنەتىنمىن. ويتكەنى ورتا بولەك قوي. جۇمىس ىرعاعى ءبو­تەن. كۇندىز جانىڭ سۇيمەيتىن «قارا جۇ­مىسپەن» اينالىسىپ كەپ، تەك كەش باتقان سوڭ عانا اق قاعازعا تونۋگە تۋرا كەلەدى. شار­­­­­شاڭقى ادامدا قايداعى شابىت، كوش سوڭىن­دا قالعان كوتەرەم وگىزدەي ەلەستەتىپ ءجۇر­دىم ءوزىمدى كوز الدىما. ءسويتىپ، ەكى ور­تادا تەڭسەلىپ ءجۇرىپ ارادا ون نەشە جىل وتكەن، ءبىر كۇنى ەندى ءبىر جاعىنا شىقپاسام ۇلكەن وكىنىشكە دۋشار بولاتىنىمدى ءبىلىپ، شۇعىل شەشىممەن جۇمىسىمدى تاستاپ، ەلگە قاراي تارتىپ وتىردىم. وتىزدان اسقان جا­سىما قاراماي، ون ەكى جىلىمدى بەرگەن سونشاما كوپ ۋاقىتتا ءۇزىپ-جۇلىپ جازعان ەكى پروزالىق كىتابىمدى عانا ارقالاپ كەل­دىم.

– وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا قىتاي­دان اتاجۇرتىڭىزعا ورالدىڭىز. سوعان دەيىن قازاق ەلىندە جاسالعان ادەبيەت­پەن تولىق تانىس پا ەدىڭىز؟

– مەنىڭ اكەم ادەبيەتكە وتە جاقىن ادام ەدى، جاس كەزىندە ەپتەپ جازىپتى دا. كەيىن اۋىلداعى ءتۇرلى قىزمەتكە جەگىلىپ، تاس­تاپ كەتىپتى. بىراق جانىنان، جۇرەگىنەن تاس­تاماپتى. كوڭىل تۇپكىرىندە ساقتاپتى. ءۇي­دە ۇنەمى بالا كەزىندە وقىعان جازۋ­شى­لارى تۋرالى ايتىپ وتىراتىن. اباي، مۇحتار اۋەزوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، عابيدەن مۇستافين دەگەن ەسىمدەردى مەن العاش سول اكەمنىڭ اۋزىنان ەستىپ، قۇلاعىما قۇيىپ ءوس­تىم. باۋىرجان مومىشۇلى سەكىلدى ادە­بيەتكە قاتىسى جوق سانالاتىن وزگە دە قان­شاما اتاقتى ادامداردى ءبىلدىم. ءسويت­سەم، باۋكەڭ ۇلكەن جازۋشى ەكەن.

مەن ورتا مەكتەپتى بىتىرەتىن جىلدارى ءال­گىندە اتاعان جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارى باس­پادان بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ، كىتاپ ءدۇ­كەندەرىنە تۇسە باستادى. «قازاق سولداتى»، «بوتاگوز»، «قاراعاندى»، «سىن مەن شىعارما»، ءبىراز جىلدان كەيىن «اباي ولەڭدەرى»، «اباي جو­لىنىڭ» ءتورت تومىن تالاسا-تارماسا وقى­دىق. سودان بىلاي وقيمىن دەگەن كىسىگە كى­تاپ ءتىپتى دە كوبەيە ءتۇستى.

سونىمەن قاتار بۇل كەزدە قىتايداعى ساياسي احۋالدىڭ جاقسارۋىنا ىلەسىپ، باس­پاسوز دە قارىشتاپ دامي باستاعان ەدى. ءۇش ايماقتان ءۇش ادەبي جۋرنال اشىلىپ، ولكە ورتالىعى ۇرىمجىدەن بۇرىن شىعىپ تۇرعان «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ جۇمىسى قايتا جاندانىپ، وقىرماندارمەن جاڭا بەينەدە قاۋىشتى. جەرگىلىكتى قازاق جازۋشىلارى­نىڭ شىعارمالارى دا جاڭا دەڭگەيگە كو­تەرىلىپ، ساپاسى ارتا ءتۇستى. ەندىگى نازار الەم­­گە اۋدارىلىپ، سونىڭ ناقتى كورىنىسى رە­تىندە «كوكجيەك» دەگەن، شەتەل ادەبيەتىنە ارنالعان جاڭا جۋرنال جارىق كوردى. ايتا كەتۋىمىز كەرەك، ول باسىلىمعا باس رەداكتور بولىپ ءازىمحان ءتىشانۇلى اعامىزدىڭ كەلۋى «ىزدەگەنگە سۇراعان» دەگەندەي كەرەمەت جاع­داي بولدى. اعامىز وتە ساۋاتتى، تەرەڭ ءبى­لىمدى، قىتايشانىڭ دا جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن عالىم ادام بولاتىن. تاڭ­داۋ­لى دۇنيەلەردى تەرىپ ءجۇرىپ تولاسسىز بەرە باستادى. قىتايداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءور­كەن­دەۋىنە بۇل جۋرنال ولشەۋسىز ۇلەس قوس­تى دەسەك، ەش قاتەلەسپەيمىز.

«كوكجيەك» ارقىلى ءبىز شەتەل ادەبيە­تى­مەن تولىق بولماسا دا، وتە جاقسى دەڭگەيدە تانىسىپ وتىردىق. باعىت-باعدارىن باعام­دا­دىق، اۋجايىن ءبىلىپ، شاما-شارقىن شاما­لادىق. سوندا كوكەيگە تۇيگەن نارسەلەر وسى كۇندەرى دە كوپ سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى.

قىتاي ادەبيەتى دەگەن دە ءبىر كۇردەلى ادە­بيەت. ساياسي جۇيەدەن، بيلىك تاراپىنان كوپ قاقپاي، تەپىرەش كورگەن ادەبيەت. ءبىز ەسەي­گەن جىلدارى قاتتى ىزدەنىس جاساپ، كو­شىن تۇزەپ الدى. شەتەل ادەبيەتىنەن ۇلگى الا ءجۇرىپ، ءوز باعىت-باعدارىن ايقىندادى. سو­نىڭ ناقتى ناتيجەسى – قازىرگى الەمگە ايگىلى مو يان. ادەبيەتكە ارنالعان نوبەل سىي­لىعىن الىپ، جەر ءجۇزىن جالت قاراتتى. رەتى كەلسە، ول تۋرالى ءالى دە ايتامىز.

مەنىڭ بىلۋىمشە، ۇلتتىق نەگىز دەگەن قا­شاندا ماڭىزدى. ءسوز ونەرى ءۇشىن ءتىپتى دە سو­لاي. اسا بەرىك بولىپ قالىپتاسقان ءداس­تۇر­لى قازاق ادەبيەتى، ءداستۇرلى قازاق پروزاسى بارشا قازاق رۋحانياتىنىڭ ءنار الىپ تۇرار تۇنىق باستاۋى. سول تۇمادان ار­مانسىز قانىپ ىشكەنىمىزدى قاي ۋاقىتتا دا ماقتان ەتەمىز.

– جازۋشىلىق جولىڭىزدا الەم ادە­بيەتىنەن بولسىن، قازاق ادەبيەتىنەن بول­سىن – شىعارماشىلىعى سىزگە ۇلگى بول­­عان، ءسوز ونەرىندە ءوز جولىڭىزدى تا­بۋ­عا اسەر ەتكەن قانداي قالامگەرلەر بول­دى؟

– ءالى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن جاس جازۋ­شى ءوسۋ بارىسىندا تالاي قىزىق، كۇردەلى جولداردان وتەدى. بۇل قيىن سوقپاقتا ءتۇرلى بۇرالاڭعا تاپ بولىپ، قاپيادا اداسىپ كەتۋى دە ىقتيمال. مۇنىڭ مىسالىن ادەبيەت تاري­­­­­حىنان كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. قۇددى سول سەكىلدى، ءبىزدىڭ دە سوقتىقپالى سوقپاقسىز جەرمەن جۇرەمىز دەپ كەدىر-بۇدىرعا تاپ بولىپ، ىركىلگەن، كىدىرگەن كەزىمىز بولدى. مۇ­نىڭ كوبى، ءسىرا، ادامنىڭ جاسىنا باي­لا­نىستى بولۋى مۇمكىن. قالامى قاتپاعان جاستاۋ كەزىمىزدە ءبىراز قالامگەردىڭ اسەر-ىقپالىنا ۇشىرادىق قوي. ورالحان بولعى­مىز كەلدى بويىمىزداعى جاستىق جالىنىن سوندىرە الماي. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شى­عارمالارىمەن تانىسقان سوڭ، شىڭعىس بولعىمىز كەلدى ادامزاتقا جاڭا يدەيالار ۇسىنىپ. شەتەلدەن حەمينگۋەي باۋرادى قاھار­مان كەيىپكەرلەرىنىڭ ەرەن ەرلىگى ەلى­تىپ. ءسال ەسەيىپ، ەس كىرگەن شاقتا وقىعان  ا.نۇر­پەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىندەگى» اسا قا­نىق بەرىلەتىن ۇلتتىق بوياۋمەن بەت كەلگەن سوڭ بارىپ دۇنيەدە بالىق ساسىعان قارا قا­زاقتان ارتىق ەشتەڭەنىڭ جوق ەكەنىن ءبى­لىپ، شورت بۇرىلىپ «اۋىلعا» قايتتىق. قازىر سول قانشا تۇرتكىلەسەڭ دە ويانباي، جەر ءتۇ­بىن­دە قالىپ قويعان قاراشا «اۋىلدىڭ» ماڭىن­دا ءجۇرمىز. تۇسىنگەن ادامعا جەتى اتا­سىنان بەرمەن وزگەرمەي، اۋەلگى قالپىندا جا­ساپ كەلە جاتقان «ناعىز قازاق» دەگەن سون­دا ەكەن. ال ونىڭ جان دۇنيە دەگەن ۇلى «قا­زىناسىن» قازۋ ءۇشىن، الەمگە پاش ەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى امال-ايلالار قولدانعان ءابىش كەكىل­بەۆ شىعارماشىلىعىمەن تانىسقان سوڭ، ءتىپتى، باسقا جاققا قاراعىم كەلمەي قالدى. ابەكەڭنىڭ تۋىندىلارى جانىما تىم جا­قىن. سوعان قوسا ءا.نۇرپەيىسوۆتى، م.ما­عاۋين­دى، ا.سەيدىمبەكتى  اتاۋعا بولادى. اس­قار سۇلەيمەنوۆ تە كەرەمەت. كوپ قوي، قازىر­شە ەسىمە ءتۇسىپ وتىرعاندارى وسى. جالپى، ماعان پسيحولوگيالىق پروزا كوبىرەك ۇنايدى.

– كوپتەگەن پروزالىق كىتابىڭىز شىق­تى. ءبىر قىزىعى، ۇلكەندەرگە جانە بالالارعا ارناپ بىردەي قالام تەربەي­سىز. بۇل سىزدەي جازۋشىلىق باعىتى اي­قىن قالامگەرگە قيىن تيمەي مە؟ قا­لاي دەگەندە دە ەرەسەكتەرگە ارناپ جا­زۋ ءبىر بولەك تە، بالالارعا ارناپ جا­زۋ ءبىر بولەك ەمەس پە؟

– راس ايتاسىز، ەكەۋى ەكى بولەك دۇنيە. دە­­گەن­مەن ەرتەدەن ماشىعى بار ادامعا جا­زىپ كەتۋ اسا قيىن ەمەس. ارينە، كلاسسيكا تۋ­دىرۋ­دىڭ ءجونى بولەك.

مەن جاس كەزىمدە، اراسىندا اڭگىمە، بال­لا­داسى بار، بالالارعا ارناپ ءبىراز شىعارما جازعان بولاتىنمىن. ەلگە كەلگەن سوڭ دوسىم قۇل-كەرىم ەلەمەستىڭ ايتۋىمەن «بالدىر­عان» جۋرنالى مەن «ۇلان» گازەتىنە بىرنەشە اڭگىمەمدى جاريالادىم. ول كەيىن، ءساتى ءتۇسىپ، قۇل-كەرىم دوسىمنىڭ سەبەپكەرلىگىمەن «بال­دىرعانعا» جۇمىسقا تۇرۋىما ۇلكەن نەگىز بولدى. ارى قاراي بالالارعا تۇراقتى تۇردە جازىپ كەتتىم. ارداقتى اعامىز تۇمانباي جاز­باۋىڭا قويمايتىن ەدى. قاتاڭ قاداعا­لاي­تىن. سونىڭ ارقاسىندا بۇل كۇندە «بال­دىر­عان» جۋرنالىنىڭ پروزالىق ماتەريال­دارىن قارايتىن بىلدەي رەداكتار، ءوزىڭىز ايتپاقشى، بالالارعا ارنالعان ءۇش كىتاپ­تىڭ اۆتورىمىز. الدا دا قاراپ جاتپاسپىز دەگەن ويدامىن.

– اۋدارمامەن دە تۇراقتى اينالى­سىپ كەلەسىز. ءسىز اۋدارعان شىعارمالار­دىڭ اراسىندا نوبەل سىيلىعىن ال­عان جازۋشىلار دا بار. ولاردىڭ شى­عار­مالارىن جاس قالامگەرلەردىڭ نە­مەسە قازاقتىلدى وقىرماندار تالعامىن وسىرۋگە پايداسى ءتيسىن دەپ اۋداراسىز با، الدە الەمگە تانىلعان ادەبيەت ماي­تالماندارىنىڭ وزىڭىزگە ۇناعان تۋىن­دىلارىن قازاقشا سويلەتۋدى ماقسات ەتەسىز بە؟

– كوڭىلىمنىڭ پەرنەسىن باسقان وسى سۇرا­عىڭىز­عا بەرەر جاۋابىمدى مەنىڭ شىعار­ما­­­شىلىعىمنىڭ ءار قىرىنا ءجىتى نازار سالىپ جۇرگەن ىجداعاتتىلىڭىڭىزعا راق­مەت ايتۋدان باستاسام دەيمىن. اۋدارما جا­ساي­تىنىم راس، بىراق ءوزىمدى اۋدارما­شى­مىن دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى سالىنىپ اۋدارما جاساعان جانە اۋدارمانىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ زەرتتەگەن ادام ەمەسپىن. تەك كەرەك بولعان كەزدە عانا وتىنىشتەردى ورىن­داۋ ءۇشىن بەلسەنە ارالاستىم. تەلتۋما ءدۇ­نيە­لەرىم تىم جامان شىقپاعان بولۋ كەرەك، ءالى كۇنگە ەشكىم سىن-ەسكەرتپە جاساپ كور­مەپ­تى. ال ءتارجىما جاساۋداعى ماقساتقا كەل­سەك، ارينە، اراسىندا جاستار دا بار، كوپ­تىڭ يگىلىگىنە جاراسا ەكەن دەگەن نيەتتە بول­دىق. و باستا،  ەلگە كەلۋدىڭ الدىندا، ءبىر كا­دەگە جاراپ قالار دەپ، اعىلشىن ءتىلىن ءۇي­رەنىپ جۇرگەن كەزدە، «جىعىلساڭ ناردان جى­عىل» دەگەندەي الىمە قاراماي ىلعي بيىك ءدۇ­نيەلەرمەن ارپالىستىم. سونداعى قو­لى­ما تيگەندەردىڭ كوبى اتاقتى ادامداردىڭ ءتۇر­لى جينالىستاردا سويلەگەن سوزدەرى بولدى. جاي عانا وقىپ، سىدىرتىپ شىقسام، اسەرى اناۋ ايتقانداي بولماس ەدى، ال سوزبە ءسوز تەرىپ شۇقشيىپ اۋدارىپ شىقساڭ، جا­دىڭ­دا تاس بولىپ قالارى ءسوزسىز. سول ويمەن ءبىراز نارسەنى اۋدارىپ تاستادىم. سۇرا­نىس­پەن ەمەس، ءوز قالاۋىممەن. سويتە-سويتە ءبىراز قولجازبا جينالىپ قالىپتى. ءبىرسىپىراسى مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالاندى، قالعانىن كەيىن جازۋشى مالىك وتارباەۆتىڭ قۋزاۋى­مەن جيناقتاپ، ۇستىنەن قايتا قاراپ، سول باۋى­رىمنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن «جورگەم» اتتى كىتاپ بولىپ جارىققا شىعاردىق.

ال سول تۇستا باستالىپ، جۇمىسسىز ءجۇر­گەن، قول بوس كەزدە اياقتاعان اتاقتى اعىلشىن جازۋ­شىسى جەين ءوستيننىڭ «تاكاپپارلىق پەن تۇسىنبەستىك» رومانىن جۋرنال بەت­تە­رىندە بولماسا، ءالى كىتاپ ەتىپ جارىققا شى­عارعان جوقپىن. كوپ ۋاقىتىمدى سارپ ەتىپ، كوز مايىمدى تاۋىسقان دۇنيە ەدى، قالا­ماقى­مەن شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋا ما دەپ مۇرسات كۇتىپ ءجۇرمىن.

الەمگە ايگىلى قىتاي جازۋشىسى مو ياننىڭ تىرناقالدى رومانى «قى­زىل گاۋلياڭدى» وسىندا ءبىر باسپانىڭ ۇسى­نىسىمەن ءتارجىمالاپ بەردىم. باسىلىپ شىق­تى. ەلەكترون نۇسقاسى «ادەبيەت پور­تا­لى» سايتىندا تۇر. وقيمىن دەگەن ادامعا تولىعىمەن قولجەتىمدى.

– ءسىز تەك شىعارما جازۋمەن عانا ەمەس، ادە­بي تۋىندىلاردى تالقىلاۋدا دا ءجيى بوي كورسەتەسىز. ماسەلەن، بۇرىن «كىتاپحانا»، كەيىن «ۇركەر» دەگەن اتپەن بەرىلىپ جۇرگەن، ادەبي شىعارمالاردى تالداۋعا ارنالعان باعدارلاماعا قاتى­سىپ، كوپتەگەن بەلگىلى اقىن-جازۋشى­نىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى سالماق­تى ويلار ايتىپ ءجۇرسىز، ياعني، سىنشى­لىق قابىلەتىڭىز دە كوپكە بەلگىلى. اي­تىڭىزشى، بىزدە قازىر سىن قاي دەڭ­گەيدە؟ شىعارمانىڭ جەتىستىگى كوپ اي­تىلىپ، كەمشىلىگىنە كەلگەندە سىلاپ-سيپاپ كەتۋگە ادەتتەنىپ كەتكەن جوقپىز با؟

– ءيا. «كىتاپحانا» مەن «ۇركەردە» ءبىراز كى­­­­تاپ­تى تالقىلاۋعا قاتىستىم. بارلىعى ءسۇيىپ وقىعان، جانىما جاعاتىن شىعار­ما­لار. ءا نۇرپەيىسوۆتىڭ «سوڭعى پارىزى»، تۇر­سىنجان شاپايدىڭ «قازاقتىڭ جانى» كىتابى، شەتەل ادەبيەتىنەن ي.ءبۋنيننىڭ «ار­سەنەۆتىڭ ءومىرى» رومانى جانە ا.كاميۋدىڭ «وبا» رومانى قاتارلى كىتاپتار... وقىعا­نى­مدى ءبىلىپ، جۇرگىزۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك اعامىز ءوزى شاقىردى.

ال سىنعا كەلسەك، سىن جوق دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولماس. دەگەنمەن سانى­نىڭ از ەكەنىندە، ساپاسىنىڭ بۇرىنعىمەن سا­لىستىرعاندا الدەقايدا تومەن جاتقا­نىن­دا كۇمان جوق. باياعى ز.سەرىكقاليەۆ تە، س.اشىمباەۆ تا كەزدەسەتىن ارنايى توقتالۋ­لار، تەرەڭ تالداۋلار بۇگىندە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان. جەتپەي جاتقاندىقتان بولۋ كە­رەك، جۇمىسقا كەيدە جوعارى وقۋ ورىن­دارىن­داعى، ينستيتۋتتارداعى عىلىممەن اي­نا­لىسىپ جۇرگەن  ادەبيەتتانۋشىلار تار­تىلادى. بىراق ولاردىكى تەك انشەيىن قارا كوبەيتۋ، شاڭعا شاڭ قوسۋ ءۇشىن عانا ارە­كەتكە بارعانداي قىزىق اسەر قالدىرادى ادامعا. كوبىندە گازەتتەردىڭ كەزەكتى بەت تول­تىرۋ ءۇشىن جۇرگىزەتىن ساۋالناماسىنا جاۋاپ بەرۋ، اسسا بەلگىلى ءبىر ماسەلە توڭىرە­گىندە كوتەرىلگەن سۇراق-جاۋاپ نەگىزىندە ءسوي­لەس­كەن سۇحبات تۇرىندە كورىنىس تابادى. ءوز­دەرىنشە ادەبيەتتە قالىپتاسىپ وتىرعان قا­زىرگى جاعداي تۋرالى ويلار ايتقان بو­لا­دى، بىراق ول كۇردەلى تۇيىندەر سۇحباتپەن، بول­ماسا ۇساق-تۇيەك ماقالامەن شەشىلە سال­مايدى عوي، ماسەلەگە كەشەندى تۇردە قا­راۋ كەرەك. ال ولار وعان بارمايدى. شارۋاعا ءجۇردىم-باردىم جانە اقىل ايتۋ تۇرعىسىندا عانا ارالاسادى. كەلتىرگەن مىسالدارىن ايت­ساق، ءتىپتى قىزىق، كەزىندە ءبىر ءساتى ءتۇس­كەن­دە وقىپ العان، نە بىرگە جۇمىس ىستەگەن، سون­دا ەسىندە قالعان اۆتورلار ەسىمىنىڭ ۇزىن ءتىز­بەگى بار، ول كىسىلەر بۇگىندە ادەبي ۇدەرىستە بار ما، جوق پا – وندا جۇمىسى جوق، قايتا­لاپ كەلتىرەدى دە جاتادى، كەلتىرەدى دە جاتادى. جەكە-دارا كەسەك شىعارمالاردى كول­دەنەڭ تارتىپ، تەرەڭدەي تالداپ، ادە­بيەتتىڭ العا جىلجۋىنا سەپتىگى تيەتىن  سۇبە­لى پىكىر ۇسىنىپ جاتقان ەشبىرى جوق. ءسوي­تىپ ءجۇرىپ كەيدە اقتى قارا دەپ سۋدى لاي­لاپ كەتىپ جۇرگەندەرى دە جەتەدى. بىراق ادە­بيەتتەن تانىمى تاياز سۇراق قويۋشى جۋر­ناليستەرگە بارلىعى جاراپ جاتىر، الا­دى دا كوپكە ىركىلىسسىز ۇسىنا بەرەدى.

سوسىن قايتەدى؟ قالىڭ دوداعا جازۋشى­لاردىڭ ءوزى ارالاسادى قيقۋلاپ. كوسىلتە جازادى. قالامدى ءبىلىپ تۇرىپ سىلتەسە تاعى جاقسى، ەلدىڭ ءبارى ۇلكەن ويلار ايتىپ، كەسەك پايىمدار ۇسىناتىن كەكىلبايدىڭ ءابىشى ەمەس، ەكى اۋىز كوتەرمە ءسوز ايتايىن دەيدى دە، مەرەيلى جاس تۇسىندا جازىلعان ماقالا بولۋى دا مۇمكىن، اتتىڭ باسىن ەركىن ءجى­بەرە­دى. سودان بارىپ جاڭا ءسىز ايتقان ماداق، ماقتاۋلار كوبەيەدى. سىن، ەسكەرتپەلەر ازايادى. ول ادەبيەتتىڭ مەرەيىن وسىرگەننەن گورى، وقىرمانداردىڭ ونسىز دا كۇپتى كوڭى­لىن اينىتىپ، جەرىتىپ تىنادى. قالاڭىز، قا­لاماڭىز، ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايىمىز وسى. دە­گ­ەنمەن شىن نيەتپەن كىرىسىپ، دۇرىس ساراپ­تاپ جازىلعان جاقسى ماقالالار دا كەزدەسىپ قالادى اراسىندا اندا-ساندا. سو­نى قاناعات تۇتىپ، كوڭىلدىڭ جىرتىعىن سو­نىمەن سەپتەپ، ارى قاراي دا ءومىر ءسۇرىپ جات­قان جاي بار...

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇگىنگى تاڭدا وزىڭە-ءوزىڭ مىقتى بولماساڭ، وزىڭە-ءوزىڭ ساراپشى، سىنشى بولماساڭ، كۇنىڭ قاراڭ.

– ادەبي ورتادا جۇرگەن قالامگەرسىز. ۇلكەندەرمەن دە، جاستارمەن دە بىردەي ارالاساسىز. دەمەك، بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن تولىق حاباردار­سىز. قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ جەتىستىگى مەن ولقىلىعى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز: بىزدە قانداي باعىتتاردا ىلگە­رى­لەۋشىلىك بار، نە جەتىسپەي جاتىر؟

– قيىن سۇراق ەكەن. بىراق ورتاعا تۇسكەن ەكەن، اۋىردىڭ استىنا ءتۇسىپ، جالتارىپ كەتۋ دە جاراماس. شامام كەلگەنشە جاۋاپ بەرىپ كورەيىن.

قاتەلەسەتىن بولۋىم دا مۇمكىن، مازمۇن­دىق جاقتان العاندا مەن ءۇشىن ادەبيەت ءالى دە ۇلتتىڭ جوقشىسى، ۇلتتىڭ تاربيەشىسى، ونىڭ رۋحاني ءوسۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. وتار­شىلدىقتىڭ وزبىرلىعىن كوپ كورگەن، ەز­گىنىڭ تەرەڭ زاردابىنان ەركىن ارىلىپ، ەسىن ءالى تولىق جيا الماي جاتقان بىزدەي ۇلت ءۇشىن بۇل تىم ۇزاققا دەيىن سولاي بولىپ قا­لا­دى دا. مەن جاڭالىققا قارسى ەمەسپىن. جا­سىرماي-اق قويايىن، ءوزىمدى جاڭاشىل قا­لامگەرلەردىڭ ءبىرىمىن دەپ ەسەپتەيمىن.

تۋعان ءسوز ونەرىمىزدىڭ اۋجايىنا وسى تۇر­عىدان ءبىر نازار تاستاساق، جاڭالىققا دەگەن ۇمتىلىس باسىم قازىر. بىراق ۇزاق دايىن­دىقسىز جاسالعان جاڭالىق – جاڭا­لىق بولىپ جارىتپايدى. فورما وزگەشەلىگى دەڭ­گەيىندە عانا قالادى. ارينە، تۇتاس شى­عار­­ماشىلىقتاعى فورمانىڭ ءرولىن جوققا شى­عارۋعا بولمايدى. ول بارلىق نارسەنىڭ سىرت­تا كورىنىس بەرەتىن – كوز جاۋىن الاتىن قا­بىعى. دەگەنمەن وزگەرىس تەرەڭدەپ بارىپ ماز­مۇنعا جەتپەي، ەشتەڭەنىڭ شەكەسى قىز­باي­دى. شىن مانىندەگى وزگەرىس قاشاندا ماز­مۇننان باستالۋعا ءتيىس. سودان بارىپ ول وزىنە كەرەكتى فورمانى تۋدىرادى. تۇتاس ماقسات ءوز ورايىمەن ورىندالدى دەگەن سول. قا­زىرگى جاڭاشىلداردا وسى جاعى كەم سوعىپ جا­تىر. ءالى دە وقيعا قۋ، ەرتەگى قۇراستىرۋ با­سىم. مەنى الاڭداتاتىنى، وسىعان پارا­لەل تاعى ءبىر تەندەنتسيا ءجۇرىپ جاتىر. بۇل كومەسكى قۇبىلىستى ادەبيەتتەگى ۇلتسىزدانۋ دەپ اتاۋعا بولاتىن شىعار، اتى عانا قازاق، باسقا بەلگىلەردەن دىم قالماعان قالىڭ جات بەيتانىس كەيىپكەرلەر ءورىپ كەتىپ بارادى ساناسى تولىق قالىپتاسپاعان ورىمدەي جاس قا­زاق وقىرماندارىنا قاراي. ارعى جاعى­نىڭ نە بولاتىنىن بىلمەيمىن. بۇل – جاڭا­لىق تا، جاقسىلىق تا ەمەس.

ارينە، بۇگىندە ادەبيەتتىڭ ادام ساناسىنا جاسايتىن ىقپالىن ار­تىق باعالاۋعا بولمايدى. بۇرىنعىداي تىم سۇراپىل ەمەس. اۋسەلەسى باياعىدا باسىلعان، ءولى مەن ءتىرىنىڭ اراسىنداعى شالاجانسار حال­دە. ال وندا نەگە الاڭدايسىز دەگەن سۇراق تۋا­دى عوي؟

مەنىڭ كوڭىلىمە قورقىنىش ۇيالاتا­تىنى – اسا ۇزاققا سوزىلعان وتار­شىل­دىقتىڭ ەزگىسىنەن كەيىن ارەڭ جەتكەن تاۋەل­سىزدىك تۇسىندا ءوزىن تابۋ تۇگىل، جوعالت­قانىن ىزدەۋگە قۇلىقتى ەمەس ماڭگۇرت ەلدىڭ ودان ارى سورى قايناعان ماڭگۇرت ۇرپاعى ءوسىپ جەتىلىپ، ۇلتتىڭ رۋحاني ىسىنە ارالاسا باستادى ما دەگەن قاۋىپ. بەتىن ارى قىلسىن، سو­نىڭ كەيبىر بەلگىلەرى ءازىردىڭ وزىندە قى­لاڭ بەرە باستادى. ولار ءۇشىن ءوز حالقىنا قا­تىسى جوق، ويدان قۇراعان تۇككە تۇرعىسىز وقي­عالار باس تارتا الماستاي قىزىق ەكەن. ال بابادان قالعان ۇشان-تەڭىز كوركەم ءتىل – مول بايلىق ارتىق كوڭىل بولۋگە تۇرمايتىن ارزىماس نارسە. ءوز قاجەتىنە جارايتىن ءبىراز ءسوز بىلەدى، بولدى، سونىمەن-اق جازا بەرەدى. ابزاتس سايىن تۇرىپتى، ءبىر ۇزاق سويلەمنىڭ ىشىندە نەشە قايتالانىپ جاتقان سوزدەر ەش ايىپ ەمەس. ءوز ەستەتيكامىز بار دەيدى، بولدى، ارى قارايعى ءسوزىڭ زايا.

وتكەندەگى ۇلىلار جاساپ كەتكەن ۇلتتىق ۇلگى، قايتالانباس عاجاپ نۇسقالار ولار ءۇشىن كوك تيىن، العان باعىتىمەن ىلگەرى تار­تا بەرەدى. ولاردى كەيدە ءوزىن جاڭاشىل ەتىپ كورسەتكىسى كەلەتىن بىرەن-ساران ۇلكەن­دەر قولدايدى، تۋىن كوتەرىپ، سولاردىڭ جاعىنا شىعادى. وسىدان سوڭ توقتاتىپ كور، بارعان سايىن قارقىن الىپ بارا جاتقان ۇلى تاسقىندى. ىشتەن تىناسىڭ دا، قويۋ شاڭ­دارىنا كومىلىپ، قالا بەرەسىڭ ارتىندا. كۇن وتە كەلە ءۇيىرىن ءتۇبى تابار دەگەن جالعىز ءۇمىت قانا سەرىگىڭ بولىپ جانىڭدا قالادى.

اباي اتام ايتقانداي، جاسى ۇلعايعان كىسى قايعىعا قامالا بەرەتىن بولۋ كەرەك، قا­زىر­گى كەزدە ءبىز بايقاعان جايلار وسىلار، كوڭىل­سىزدەۋ جايتتار. داتكە قۋات ەتەرلىگى، قۇ­دايعا شۇكىر، ۇلتتىق باعىتتا جازىپ ءجۇر­گەن جاس قالامگەرلەر دە كەزدەسىپ قالادى ارا­لارىندا. سولاردى جۇبانىش ەتىپ، ءجۇرىپ جات­قان جاي بار.

– ماعىنالى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت!

سۇحباتتاسقان: احمەت ومىرزاق

دەرەككوز: TURKYSTAN.KZ

Abai.kz