وقۋ-اعارتۋ ءمينسترى جۇلدىز دوسبەرگەنقىزى سۇلەيمەنوۆا حانىمنىڭ نازارىنا!

وسى اپتادا وقۋ-اعارتۋ ءمينسترى جۇلدىز دوسبەرگەنقىزى سۇلەيمەنوۆا الداعى ءۇش جىلدا بارلىق سىنىپتاردىڭ وقۋلىقتارى جاڭارتىلاتىنىن جەتكىزىپ، ءوزى باقىلاۋدا ۇستايتىنىن مالىمدەدى. ءمينيستردى قولداي وتىرا،  قوعامدىق پاندەردەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن (تاريحشى) مامان رەتىندە ءوز ويىمىزدى جەتكىزسەك.

جاس ۇرپاق ساناسىنا مەملەكەتشىلدىك ۇعىمى وقۋ ستاندارتى تالاپتارىنا سايكەس، قوعامدىق پاندەر ارقىلى جەتكىزىلەدى. ەلىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتا ءوز ورنىن قالىپتاستىرۋى مەملەكەتشىلدىگىمىزگە دە بايلانىستى. مەملەكەتشىلىكتە جەكە تۇلعانىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتۋ يدەياسى جاتىر. يدەيانىڭ ارتىندا ۇلتتىق يدەولوگيا (جابىق) تۇر. يدەيا – اشىق دۇنيە. «يدەولوگيا - بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپتىڭ، تاپتىڭ، ۇلتتىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن، قوعامدىق ءومىردى تۇسىندىرەتىن يدەيالار، كوزقاراستار، قۇندىلىقتار مەن سەنىمدەر جۇيەسى. ول ادامداردىڭ دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرىپ، ولاردى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىراتىن جانە ساياسي-الەۋمەتتىك ارەكەتتەرىن باعىتتايتىن رۋحاني كۇش».

يدەولوگيانىڭ ۇزدىكسىز ءجۇرىپ وتىرۋى (قازاقستان تاريحىنا قاتىستى - جابىق كەيدە ماجبۇرلەۋ) ساپالى وقۋلىقتىڭ مازمۇنىنا دا تىكەلەي بايلانىستى. وقۋلىق ۇلت تاريحىن باسقا ورەنيەتتەرمەن قاتار تالداپ، ەموتسيالىق سارالاپ كورسەتىپ، وقىتۋشى مەن وقۋشىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا كوڭىل-كۇيىن انىقتاپ بەرىپ وتىراتىن نەگىزگى قۇرال.

ءدال قازىرگى ۋاقىتتا، وكىنىشكە وراي، قولدانىستاعى كەيبىر وقۋلىقتاردىڭ مازمۇنى تۇگىلى، جازىلۋىنىڭ ءوزى وقىتۋشىمەن وقۋشىنىڭ لوگيكالىق-پسيحولوگيالىق تالاپتارىنا ساي ەمەس. قاراڭىز، «مەكتەپ» باسپاسى ۇسىنىپ وتىرعان 10-11 سىنىپقا ارنالعان دۇنيەجۇزى تاريحى وقۋلىعى. اۆتورلارى: ر.ر.قايىربەكوۆا، س.ۆ.تيمچەنكو، ز.ا.دجاندوسوۆا. الماتى. «مەكتەپ». 2019.

مىسال كەرەك پە؟ «ادام. قوعام. قۇقىق». 11-سىنىپ وقۋلىعى. اۆتورلارى: م.يزوتوۆ، م.ءسابيت، ر.دۋلامباەۆا، ا.يبراەۆ، س.ەسەتوۆا. الماتى: «مەكتەپ» باسپاسى. وسى وقۋلىقتىڭ كىرىسپەسىندە «العى ءسوزى» 3-بەت، (جولما-جول) «وقۋلىقتا وقۋشىلار دۇنيەتانىمىنىڭ پاتريوتتىق اسپەكتىسىن قالىپتاستىرۋدا تانىمدىق، ەموتسيالىق-باعالاۋشىلىق جانە مىنەز-قۇلىقتىق كومپونەنتتەردى قامتيتىن ينتەگراتيۆتىك ءتاسىل قولدانىلادى». كەشىرىڭىزدەر، مىنانداي قويىرتپاق سويلەمدەردى سانا قابىلداي المايدى. ونسىز دا تەلەفونمەن اۋەستەنىپ، مۇعالىمگە پىسقىرا قاراپ وتىرعان وقۋشىنىڭ پانگە دەگەن ىنتاسىن ودان ءارى تومەندەتۋدىڭ ۇزدىك جوسپارى دەمەسكە امال جوق. 253 بەتتە «قۇقىقتىق سانا – ادامداردىڭ قولدانىپ جۇرگەن جانە تىلەك ەتەتىن قۇقىققا كوزقاراسىن بىلدىرەتىن تۇسىنىكتەر مەن سەزىمدەردىڭ، باعالار مەن ماقساتتاردىڭ جيىنتىعى. قۇقىقتىق سانا الەۋمەتتىك قۇبىلىستاردى ەرەكشە باعالاي وتىرىپ، قوعامدىق سانانىڭ باسقا نىساندارىمەن ءوزارا ارەكەت ەتەدى». قۇقىق قوعامدا ءتارتىپتىڭ ورناتىلۋى ءۇشىن كەرەك، قۇقىق ادامنىڭ ابىرويىن، ادامگەرشىلىگىن، ءومىرىن جانە بوستاندىعىن قورعايدى» - دەپ جازىلعان.

قۇقىقتىق سانانى - قاراپايىم اۋىزەكى سوزبەن تۇسىندىرسەك: قوعامنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ زاڭدى سىيلاۋى، زاڭدى ءبىلۋى، زاڭعا باعىنىپ ونى ورىنداۋى جانە ونىڭ ادىلدىگىنە سەنۋى ەمەس-پە؟

وسىنداي، ورىس تىلىندە جازىلىپ قازاق تىلىنە اۋدارىلعان جۇيەسىز سويلەمدەردەن تۇراتىن وقۋلىقتاردى نورما دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ساباق مازمۇنىنىڭ سۋبەكتىلىگى، ءتىلىنىڭ كۇردەلىلىگى سونداي، ونى تەرەڭ بويلاپ تۇسىندىرۋگە مۇعالىمنىڭ دە ينتەللەكتى جەتپەي قالادى. تاريحتى وقىتۋدا ەڭ ماڭىزدى ماسەلە -  بالالاردىڭ پسيحولوگياسى مەن جاس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزە بىلۋدە. وقۋ ماتەريالىنىڭ مازمۇنى، عىلىمي ويلاۋ جاعىن دا ەسكەرە وتىرىپ، بالانىڭ وي قورىتا الاتىنداي تۇسىنىگىنە ساي جازىلۋى كەرەك. وقۋشى ساناسى قابىلداماعانان كەيىن پانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا بولمايتىنىن ەسكەرىڭىزدەر.

ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ وزەگى - قازاقستان تاريحى دەسەك، قازاقستان تاريحىنىڭ جەتى تومدىق اكادەميالىق باسىلىمى بيىلعى جىلى جارىق كورمەك. الداعى ۋاقىتتا ءاربىر سىنىپقا جازىلاتىن وقۋلىقتاردى دايىنداۋدا جەتى تومدىقتى باسشىلىققا الاتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىز. ءار اۆتور ءوز تۇجىرىمىن تىقپالاي بەرمەي، اكادەميالىق باسىلىمدى باسشىلىققا الا وتىرىپ، تاريحي كەزەڭدەرمەن تۇلعالارعا وبەكتيۆتى باعا بەرۋدە ءبىر ىزدىلىك بولۋى كەرەك. وقۋلىق سىقيعان تاريحي فاكتىلەردى بەرە بەرمەي، وۋشىلاردى سىني ويلاۋعا جەتەلەيتىن، سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستاردى تاجىريبەمەن بايلانىستىرا سيپاتتايتىن مازمۇن تابۋى قاجەتتىلىگىن ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى ەسكەرەتىن شىعار دەپ سەنەمىز. وقۋلىق، تاريحي فاكتىلەر مەن قۇبىلىستاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن تەرەڭ تالداۋعا ۇيرەتە الاتىنداي ەتنولوگيالىق مازمۇندا جازىلۋى ەسكەرىلۋى قاجەت جانە وقۋلىق مازمۇنى جىل سايىن اۋىسا بەرمەي، تۇراقتاناتىن ۋاقىت بولدى. وقۋلىقتاردىڭ باس ساراپشىلىعىنا (جوعارى دەڭگەيدەگى اقى تولەپ) كاسىبي دەڭگەيدەگى ءىرى ەتنولوگ پروفەسسور ج.ارتىقباەۆ اعامىزدى قويۋدى ۇسىنار ەدىم.

وقۋلىقتى دايىنداۋدا تەوريالىق ماتەريالمەن قاتار، پەداگوگيكالىق، ادىستەمەلىك تاسىلدەردە (وي جۇگىرتۋ، سىزبا، كەستە، كارتا، تەست  ت.ب.)   ەسكەرىلۋى شارت. وقۋلىق اقپاراتتى تاراتۋشى عانا ەمەس، وزىندىك ءبىلىم الۋعا كومەكتەسەتىن نۇسقاۋشىلىقتى دا قاتار اتقارۋى ءتيىس. ەگەر بالا ءبىلىمدى (ۇلتتىق قۇندىلىقتار) ومىردە قولدانۋدىڭ ءمانىن تۇسىنبەسە، ونى مەڭگەرۋگە دە قىزىعۋشىلىعى بولمايدى.

وقۋلىق جازۋعا كەيبىر مونوپوليست باسپالار سەكىلدى رەسەي عالىمدارىن (قازاقستان تاريحى. 10-سىنىپ. اۆتورى ز.ا.دجاندوسوۆا. الماتى. «مەكتەپ». 2019. پەتەربور عالىمى), بولماسا، ورىس ءتىلدى تاريحشىلاردى تارتىپ جازعىزۋدى توقتاتىڭىزدار. باسقا-باسقا قازاقستان تاريحى وقۋلىعىنىڭ ورىس تىلىندە جازىلۋى، جادىمىزدىڭ قۇلدىق سانادان ءالى اجىراي قويماعانىنىڭ انىق كورىنىسى. ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ قاينارى - تاريحىمىزدى تۇمشالامىڭىزدار. كونستيتۋتسيادا ورىس ءتىلى قازاق تىلىمەن «قاتار» تۇراما، «تەڭ» تۇراما، ءبارىبىر، ۋاقىت اعىمىمەن كوممۋنيكاتسيا جۇيەسىنىڭ كۇشەيۋىمەن قازاق ءتىلى الداعى ون-ون بەس جىلدا «قاتار» ءتىلدى جۇتپاسا دا جۇتاتىنى انىق. گرەك ويشىلىنىڭ «ءوزىڭدى-ءوزىڭ تانى» - دەگەن ءسوزى بار. گرەك ويشىلىنىڭ پىكىرىن جەكە تۇلعاعا قاتىستى ەمەس، ۇلتقا قاراتىلا ايتىلعان دەپ قابىلداساق، يدەولوگيانىڭ باستى وزەگى ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانۋ ەمەسپە؟!.  ءبىز - قازاق، ءوزىمىزدى – ءوزىمىز تانىپ بولعان ۇلتپىز با؟؟ قوعامتانۋشى مامان رەتىندە وسىنداي سۇراق قويۋعا قاقىم بار ما؟

وقۋلىق اۆتورلارى جازعان ەڭبەكتەرىنە كوپ اقى المايتىنىن دا بىلەمىز. بولىنگەن قاراجاتتىڭ قىزىعىن مونوپوليستىك باسپالار كورەدى. اۆتورلاردى دا سولار تاڭدايدى. وسىنى وقۋ-اعارتۋ مينسترلىگىمەن جانە ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىمەن بىرلەسەسە شەشكەن وڭدى بولار ەدى. وقۋلىق ساراپتاماشىلارىنىڭ از اقىعا ءجۇردىم باردىم جۇمىس ىستەيتىنى دە شىندىق.

قۇرمەتتى مينيستر جۇلدىز دوسبەرگەنقىزى سۇلەيمەنوۆا حانىم!

قازاقستان تاريحى وقۋلىعىن بەسىنشى سىنىپتان باستاماي التىنشى سىنىپتان باستاعاندارىڭىز دۇرىس. باستاۋىشتان جاڭا كەلگەن وقۋشىنىڭ قوعامنىڭ دامۋ زاڭدىلىعىن (تاريحتى) قابىلداۋ دەڭگەيىن ەسكەرگەن ءجون. بىزدە، بالالاردىڭ جاس شامالارىمەن، قابىلداۋ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي، لوگيكالىق ويلاۋى مەن پسيحولوگيالىق قابىلداۋىنا وبەكتيۆتى تۇردە عىلىمي ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلەتىنە كۇمانىم بار.

استانالىق ارىپتەسىمنىڭ ايتقان اڭگىمەسى. نيش-تە ىستەگەن. بىردە، مۇعالىمدەر بولمەسىنە كىرسەم ۇلتى اعىلشىن مۇعالىم بار ەدى. الگى سولقىلداپ جىلاپ وتىر دەيدى. ءتىل بىلەتىن ارىپتەستەرىنەن سۇراماي-ما، مىنا قىزعا نە بولدى؟ -دەپ. سويتسە، مۇعالىم وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتاپ، ءار وقۋشىنىڭ ساباقتى قابىلداۋ دەڭگەيىنە ساي ساباق جۇرگىزگىسى كەلگەن. ءبىزدىڭ وقۋشىلار ايتقاندى ۇقپاي ءبىرى كىتاپتان كوشىرىپ، ءبىرى تەلەفوننان جاۋاپ ىزدەۋگە كىرىسىپ كەتكەن. مۇعالىم ايتسا تىڭدامايدى. بۇل نە؟ بۇل بۇگىنگى قازاق جاستارىنىڭ مەنتاليتەتى. وتىرىك باعا، وتىرىك كوشىرمە جاۋاپ كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ءسىڭىپ بارادى. اششى. اششى بولسا دا شىندىق.

جۇلدىز دوسبەرگەنقىزى سۇلەيمەنوۆا حانىم، سىزدەن تاعى ءبىر ءوتىنىش (مۇعالىمدەر قاۋىمىنىڭ) قر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينسترلىگىمەن كەڭەسە وتىرىپ، قازاقستان تاريحىنان ۇبت-داعى 20 بالدى 30 بالعا كوتەرىپ بەرسەڭىزدەرشى؟ سەبەپ-سالدارلارىن شيىرلاتپاي-اق، توتەسىنەن ايتقاندا، قازىرگى تاڭدا وقۋشىلارعا قازاقستان تاريحىن وقىتۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – ۇبت-ى عانا بولىپ تۇر. ۇبت-دان قازاقستان تاريحىنان تەست تاپسىرماسىن تاپسىرمايتىن بولسا، تاريح ءپانىن كەرەك قىلايىن دەپ وتىرعان وقۋشى جوق. بالل سانىن ۇلعايتۋ، قازاقستان تاريحى ءپانىنىڭ قاجەتتىلىگىن ارتتىرىپ، اقيقاتىن ايتقاندا، ەرىكسىز وقۋعا ماجبۇرلىك (ۇلتتىق يدەولوگيانى جاسىرىن، ماجبۇرلەپ جۇرگىزۋ ءتاسىلى) تۋدىرادى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينسترلىگى ۇبت تاپسىرار كەزدە وقۋشىلاردىڭ جالپى جيناق بالىن 140-تان قازاقستان تاريحى ءپانى ەسەبىنەن 150-گە كوتەرىپ بەرسە ەشكىم ۇتىلمايدى.

عىلىمبەك داۋىلبايۇلى ىرگەباەۆ، تاريحشى 

Abai.kz