وسپان باتىرعا كەسىلگەن ءولىم جازاسى قارارىن پاكىستاندا بولعان كەزىمىزدە ءۇرىمجى راديوسىنان جاندى (تىكەلەي) تىڭدادىم.

1948 - 1952 جىلدارىندا پاكىستاندا ەدىك. تۇركىستاننان پاكىستانعا بۇدان بىلاي كەلىپ-كەتكەن ەشكىم بولماعاندىقتان تۇركىستاندا، كومۋنيست قىتاي تاراپىنان قانداستارىمىزعا جاسالىپ جاتقان ادامگەرشىلىككە سىيمايتىن زورلىق-زومبىلىق، قيناۋ، ازاپتاۋ جəنە جاپپاي قىرۋ تۋرالى از دا بولسا ءۇرىمجى راديۋسىنان مəلىمەت الىپ تۇر ەدىك. مəلىمەتتەر وتە قايعىلى جəنە رەنىشتى ەدى.

اسا ۋايىم جəنە قىڭجىلۋمەن ءۇرىمجى راديۋسىنىڭ بەرگەن حابارلارىن تىڭداپ، مۇمكىندىگىنشە ەلدەن حابار الۋعا تىرىسۋدا ەدىك.

28 اقپان 1951 كۇنى ءۇرىمجى راديوسىنىڭ وتە جامان ءبىر حابارىن ەستىدىك. حاباردا: «وسپان يسلامۇلىنىڭ تۇركىستاننىڭ ونتۇستىك شىعىس شەعاراسى بولعان ماقاي دەنىلگەن جەردە قولعا تۇسكەنىن، 15 ناۋرىز 1951 كۇنى ۇرىمجىگە əكەلىنىپ، كوشەلەردە ارالاتىلاتىنىن، 6 كوكەك 1951 كۇنى ۇرىمجىدە اشىلاتىن حالىق وكىلدەرىنىڭ مəجىلىسىنە əكەلىنىپ ءəربىر وكىل تاراپىنان كىنəلانىپ ءولىم جازاسىنا كەسىلەتىنىن جاريالايمىز» دەلىنگەن.

جəنە 27 كوكەك 1951 كۇنى ءۇرىمجى راديۋسىنىڭ مəلىمدەمەسىندە: «ەرتەڭ ساعات 9 دا بانديت وسپان يسلامۇلى مايداڭعا əكەلىنىپ، حالىقتىڭ الدىندا اشىق تۇردە سوتتالىپ، ءولىم ۇكىمى ورىندالادى. ۇكىم، راديۋدان جاندى تۇردە حالىققا جەتكىزىلەدى».

بۇل قايعىلى حاباردى ەستىگەندە جۇرەگىمىز اۋىرىپ، قىڭجىلىپ ساسىپ قالدىق. بۇل كۇن ءبىز ءۇشىن اسقار تاۋدىڭ باسىن قارا تۋمان شالعانداي قارالى ءبىر كۇن ەدى. ويتكەنى; تۇرىك دۇنيەسىنىڭ əسىرەسە تۇركىستاندىقتاردىڭ حالىق قاھارمانى وسپان باتىردىڭ زالىم، قانقۇمار، قىپ-قىزىل قىتاي كومۋنيستتەرى تاراپىنان اتىلاتىنى جاريالانعان ەدى. ساعاتتار «تيك-تاق»، «تيك-تاق» دەپ، زامان وتە جىلدام وتۋدە ەدى. سول قارالى ءتۇندى دە ۇيىقتاماي، قىڭجىلىپ تاڭ اتىردىق.

اقىرى، 28 كوكەك 1951 كۇنى ساعات 9 دا وتە رەنىشپەن دىڭكەمىز قۇرىپ، يىعىمىز ءتۇسىپ، كوزىمىزدە جاس راديۋعا قۇلاق تۇردىك. مىنە كوڭىل كەلۋىن قالامايتىن ساعاتتا ءمəجىلىس اشىلدى. الدىمەن كومۋنيست قىتاي ارمياسىنىڭ باس قولباسشىسى اتىنان ۋاڭ جيڭ ءمəجىلىستىڭ اشىلۋ ءسوزىن سويلەپ، ارتىنان وسپان باتىردى كىنəلادى. ودان كەيىن جوعارى قىلمىستىق سوت باسشىسى بۇرحان شəھيدي ميكروفونعا شىعىپ، سول كۇنگى ءمəجىلىستىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ، ول دا وسپان باتىردى كىنəلادى.

بۇدان كەيىن ساتقىن ءəربىر ۇلت وكىلدەرى وسپان باتىرعا قارسى ءسوز سويلەپ، نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى.

سوڭىنان ساتقىن بۇرحان شəھيدي تاعى ميكروفونعا شىعىپ ءسوز العاندا، ساعات 10 نان 55 مينۋت وتكەن ەدى.

ساتقىن بۇرحان يتشە بىلاي ۇرۋدە ەدى: «اقش پەن چان كايشيدىڭ شپيونى جəنە حالقىمىزدىڭ جاۋى بولعان وسپان يسلامۇلى ورتاعا əكەلىنسىن!» دەدى.

نəتيجەدە ەڭ الدىندا وسپان باتىر بولىپ، بارلىق ايىپتالۋشىلار ورتاعا əكەلىنگەن كەزدە، مايدانداعى ابىر-دابىر، شۋ-ايقاي باسىلدى. تەك قانا ايىپتالۋشىلاردىڭ قول-اياقتارىنداعى كوزىر مەن كىسەننىڭ داۋىسى ەستىلدى.

راديۋدان تىڭداپ وتىرعان بىزدەر دە سول سəتتە تۇگەلدەي ءۇنسىز كۇيدە بولىپ، كوز جاسىمىزدى تيا المادىق. ءبىز ءۇشىن سول مينۋتتار سابىر ەتۋى زور جəنە əستە ۇمىتىلمايتىن اسا قاسىرەتتى مينۋتتار ەدى.

كەنەتتەن ءۇرىمجى راديۋسىنىڭ داۋىسى ءۇزىلىپ كەتتى. اقىرى الاڭ جəنە قوبالجۋدا بولعان بىزدەر، بۇل ايانىشتى وقيعانى سوڭىنا دەيىن تىڭداي المادىق.

1 مامىر 1951 كۇنى ءۇرىمجى راديۋسىنىڭ حابارىنان ۇققانىمىزعا قاراعاندا وسپان باتىر اتىلاتىن كەزدە كەنەتتەن قاتتى بوران سوعىپ، جاۋىن جاۋعاندىقتان راديۋنىڭ داۋىسى ءۇزىلىپ كەتكەن ەكەن. نەگىزى بۇل اللانىڭ قالاۋى ەدى.

وسىلايشا، حالىق قاھارمانى وسپان باتىردىڭ كوممۋنيست قىتايلار تاراپىنان جابايىلىقپەن اتىلۋى، جالعىز عانا تۇركىستاندىقتار ءۇشىن ەمەس، تۇرىك دۇنيەسى ءۇشىن دە ۇلكەن ءبىر قازا بولدى. بىراق تاريحتاعى ءتيىستى ورنىن الاتىن وسپان باتىر تۇرىك حالقىنىڭ جۇرەگىندە مəڭگى ساقتالادى.

28 كوكەك 1952 كۇنى پاكىستاننىڭ ءپəشəۋىر قالاسىندا "تۇركىستان قازاق بوسقىندار قوعامى" اتىنان قوعام ۇيىندە، وسپان باتىردىڭ شەيىت ەتىلۋىنىڭ ءبىرىنشى جىلىندا تۇڭعىش رەت وسپان باتىر جəنە تۇركىستان وكىمەتىنىڭ قارجى ءمينيسترى ق. جانىمحان مارقۇمداردىڭ ارۋاقتارىنا ارناپ ەسكە الۋ كۇنى تەرتىپ ەتتىك.

بارلىق تۇركىستاندىق باۋىرلارىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن بۇل ەسكە الۋ كۇنىندە، ارنايى قۇران قاتىم ءتۇسىرىپ، وسپان باتىردىڭ ءومىرى جəنە ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى جايىندا باياندامالار جاسالدى. كەيىنگى جىلداردا دا əر جەردە əر زامان بۇل قارالى كۇننىڭ ازاسى تۇتىلۋدا جəنە حالىق قاھارمانى وسپان باتىر، وتە ىقىلاس ءəرى قۇرمەتپەن ەسكە الىنۋدا.

بۇگىن وسپان باتىردىڭ شەيىت بولۋىنىڭ 18 ءشى جىلىندا، ۇلكەن ءمۇجاھيدتى، كوپشىلىك بولىپ، قايتا ەسكە الار دا اللا تاعالادان مارقۇمعا مول-مول راقمەت تىلەيمىن.

حاليفا التاي

 "تۇرىك ەلى" ( TURKELI DERGİSİ) جۋرنالى 1968-جىل.

ابدۋرراحيم التايدىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىنان

Abai.kz