جەكە مۇراعاتىمنان ءبىر زەرتتەۋىمنىڭ ناتيجەسىندە 1987 جىلى جازعان ماقالامدى كەزىكتىردىم. بۇل جىل بۇگىندە كەڭىنەن ءمالىم دۇربەلەڭنەن كەيىن ورىن العان «كىشى 37»-ءنىڭ كەزەڭى عوي، تيىسىنشە ماقالادا سول شاقتا ەڭسەنى باسقان اعىمداعى ساياسات لەبى سەزىلىپ تۇرعان-دى. ايتكەنمەن قوزعالعان ماسەلە قازىرگى تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە دە ءمانىن جويمايتىن سياقتى كورىندى ماعان، سول سەبەپتى بۇدان قىرىق شاقتى جىل بۇرىنعى جازبامدى جاڭعىرتقاندى ءجون كورىپ وتىرمىن...

زەرتتەۋىم پاتشا زامانىندا جارىق كورگەن ءبىر كىتاپ جايىندا ەدى. «تۇڭعىش قازاق كالەندارى وتكەن عاسىردىڭ (ياعني 19-شى جۇزجىلدىقتىڭ) اياق شەنىندە ورىس ارىپتەرىنە نەگىزدەلگەن جاڭا الفاۆيتپەن باسىلىپ شىققان كورىنەدى»، – دەپ باستاپ، اعىمداعى احۋال جەتەگىمەن بىلاي جاعاستىرعانمىن: «ءبىز ورىستارمەن قانداس باۋىرمىز، – حالقىمىزدىڭ وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن تاماشا ۇلدارىنىڭ ءبىرى وسىلاي دەگەن ەدى. مۇنداي پىكىرگە سول زاماننىڭ وزىندە تالاي ازامات قوسىلدى، تالاي ازامات جاسامپاز تۋىستىقتى باياندى ەتە بەرۋ ىسىنە ءوز حال-قادەرىنشە ۇلەس قوستى. سولاردىڭ ىشىندە ايگىلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ەڭبەگى ءبىر توبە. ول رەۆوليۋتسيالىق ءمانى بار شارۋانى جۇزەگە اسىردى – ۇلت ايماقتارىندا پاتشا ۇكىمەتى اشقان مەكتەپتەردىڭ ميسسيونەرلىك باعىتىنا باتىل دا سەنىمدى تۇردە كۇرت وزگەرىس ەنگىزدى. ونىڭ ورىس ارىپتەرى نەگىزىندە جاڭا قازاق ءالفاۆيتىن جاساۋى – قاراڭعى حالىقتى ءبىلىم داڭعىلىنا باستايتىن، روسسيامەن تاعدىرى تاريحي تامىرلاسقان قازاقستاندى ورىس مادەنيەتىمەن ەتەنە تابىستىراتىن توتە جول سالعاندىق ەدى. بۇل ايداي انىق اقيقات».

ودان ءارى ءجايلاپ زەرتتەۋ وبەكتىمە كوشكەنمىن: «كومەسكىلەۋى – سوناۋ جاڭا ەملەنىڭ باسپا ىسىندە قولدانىلۋ دارەجەسى. كونە اراب ارىپتەرىنىڭ جەتىلدىرىلگەي ءتۇرىن وتىزىنشى جىلعا دەيىن پايدالانعانىمىزعا، ال قازىرگى گرافيكاعا قىرقىنشى جىلى عانا اۋىسقانىمىزعا قاراعاندا – التىنسارين جاڭاشىلدىعى ءوزى قايتىس بولعان سوڭ كەڭ ءورىس الا قويماعان ءتارىزدى. ايتكەنمەن وسىناۋ ۇلكەن قايراتكەر-ۇستاز دۇنيەگە اكەلگەن جاڭا الفاۆيتپەن از دا بولسا ساز ەڭبەكتەردىڭ جارىق كورگەنى انىق دەگەن تۇجىرىمدى باتىل جاساۋعا بولادى. بۇعان دالەل رەتىندە وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا قاراي تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە شىققان كالەندار-كىتاپشانى العا تارتپاقپىز. 91 بەتتىك    بۇل كىتاپشا بۇدان  (ياعني ماقالا جازىلعان 1997 جىلدان) توقسان   جىل   بۇرىن «كالەندار دليا كيرگيزوۆ نا 1897 گود. 1897-ءنشى جىلعا قازاق ءۇشىن شىعارعان كالاندار» دەگەن اتپەن ورىنبورداعى ب.ا. برەسليننىڭ تيپو-ليتوگرافياسىندا جارىق كوردى».

كالەنداردىڭ ەڭ الدىمەن سول زامانعى قوعام مۇددەسىن كوزدەيتىندەي ەتىپ قۇراستىرىلۋىن اتاپ ايتا وتىرىپ، وندا حالىققا پايدالى ماعلۇماتتاردىڭ، اسىرەسە قاراڭعى حالىقتىڭ قارابايىر دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋگە سەپتەسەتىن ماعلۇماتتاردىڭ مولدىعىنا كوڭىل اۋدارعان ەكەنمىن.  سول شاقتاعى ءاربىر وقىعان جان دەن قويارلىقتاي ءبىلىم سالالارىنان جاپ-جاقسى تۇسىنىك بەرەتىن ناسيحاتتىق-اعارتۋشىلىق ماتەريالداردىڭ جۇيەلەپ بەرىلگەنىن ەسكەرە وتىرىپ، ونىڭ قازاقتاردى پروگرەسس جولىنا جەتەلەيتىن تانىمدى ەڭبەك بوپ شىققانىنا نازار سالا كەلە،  كالەنداردىڭ مازمۇنىنا شاعىن شولۋ جاساپپىن.

جيناق پاتشا اۋلەتى جونىندەگى مالىمەتپەن اشىلعان. سوسىن ءار ايداعى كەڭسە اشىلمايتىن مەرەكەلى كۇندەردىڭ ماندەرى جاريالانىپتى. كەلەسى ورىندا 1897 جىلدىڭ تابەل-كالەندارى تۇر. (بارلىق اي، كۇن اتتارى ەكى تىلدە قاتار بەرىلگەن. قازاقشا اي اتاۋلارى قازىرگى قولدانىستاعى كۇنتىزبەدەن وزگەشە: ءدالۋ، قۇت، قامال، ءساۋىر، ءزاۋزا، ساراتان، اسەت، سۇمبىلە، ميزان، اقىراپ، قاۋىس، جەددى دەپ بەرىلگەن. بۇل اتاۋلاردىڭ سوۆەت تۇسىندا جاسالعان 1923 جىلعى قازاق كالەندارىنا دا كىرگەنىنە قاراعاندا، تۇرمىستا كەزىندە كەڭ قولدانىلعان بولۋعا كەرەك). ودان سوڭ اي مەن كۇننىڭ تۇتىلاتىن ۋاكىتى، ول قۇبىلىستاردى قايدان باقىلاۋعا بولاتىنى ايتىلعان. كەلەسى تاراۋلاردا روسسيانىڭ جەرى، حالقى، حالقىنىڭ تايپالىق، ءدىني، الەۋمەتتىك قۇرامى جايىندا ءتۇرلى ستاتيستيكالىق دەرەك، دۇنيە جۇزىندەگى پاتشالىقتار، حالىقتاردىڭ جالپى سانى، ورتاشا جاس مولشەرى، نەكەلەسۋى، قۇرلىقتار، تەڭىزدەر، الەمنىڭ ءىرى قالالارى تۋرالى مالىمەتتەر بار. پوچتا جۇمىسىن بايانداعان تاراۋدا حات، باندەرول، پوسىلكا، تەلەگرامما سالۋ ءتارتىبى ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرىلگەن. سوڭىنان ورىس، قازاق ومىرىندە قولدانىلىپ جۇرگەن ءتۇرلى ولشەمدەردىڭ سالىستىرمالى ۇعىمدارى كەلتىرىلىپتى. بۇلاردىڭ ءبارى كىتاپشانىڭ العاشقى 25 بەتىن الىپ جاتىر.

جيناقتىڭ كەلەسى 20 بەتىندەگى ءارى قاراپايىم، ءارى ءوز زامانى ءۇشىن عالامات تانىتقىش قاسيەتكە يە توپتاماعا تولىعىراق كوڭىل بولۋگە تۇرادى: «قايدا بارساڭ دا... ءبىزدى كوتەرگەن ءبىر قارا جەر. كوگەرىپ مۇنارعان اسپانمەن تالاسقان تاۋلار، ۇزىندىعى ءبىر ايلىق سارقىراپ  اققان سۋلار، كوز   جەتپەيتىن تەڭىزدەر، داريالار، كولدەر... ءبارى دە جەردىڭ ۇستىندە. بۇل جەر نە نارسە ەكەن، قانداي ەكەن: ءتورت بۇرىشتى مەكەن (ما ەكەن – ب.ق.), ۇزىن بەكەن (با ەكەن – ب.ق.، سوپاق بەكەن (پا ەكەن – ب.ق.), بۇ جەردى كوتەرىپ تۇرعان نە نارسە ەكەن دەپ ويلايتىندارىڭ بار شىعار... نەشە ءبىر وقىمىستىلاردىڭ... تاۋىپ، ءبىلىپ، دالەل كورسەتىپ ايتىپ كەتكەندەرىنەن سىزدەرگە ءبىر ازىراق ءسوز ايتايىن»، – دەپ باستايدى اڭگىمەسىن وتكەن ءحىح عاسىر قالامگەرى. سوسىن جەردىڭ   «قاربىز   سەكىلدى، الما سەكىلدى، ءجا بولماسا جۇمىرتقانىڭ   ىشىندەگى سارى ۋىزى سەكىلدى   دومالاق»   ەكەنىن   ايتىپ، وعان بىرنەشە دالەل كەلتىرەدى.

كالەنداردىڭ اتالمىش تاراۋىندا اۆتور «جول ءجۇرىپ كەلە جاتقاندا، اراداعى جەردىڭ دوڭەستىگىنە بايلانىستى، الىس تاۋدىڭ اۋەلى توبەسى، ودان بەلى، تاقالعاندا بارىپ ەتەگى كورىنەتىنىن» جازعان. تاعى سول سياقتى كورىنىستەردى ەسكە سالىپ ويلاندىرىپ بارىپ، وقىرماندى تەلەسكوپ جايىنان حاباردار ەتەدى. سودان سوڭ: «ءبىر جەردە تۇرعاندا   جەردىڭ   بىزگە تەگىس كورىنەتىنى: جەر تىم   ۇلكەن،  ءبىز   جەرگە   قاراعاندا تىم كىشكەنتايمىز...   ەڭ بيىك   تاۋلار   قاربىزدىڭ ۇستىنە جابىسقان ءبىر ءتۇيىر قۇمنان كىشى»، – دەپ تۇسىندىرەدى. وسىلاي دەي كەلە، جەردىڭ جۇمىرلىعىن كۇننىڭ ءار جەردە ءار ءتۇرلى ۋاقىتتا  شىعاتىنىمەن دە دالەلدەيدى. اركىمنەن: «جەر تومالاق  (دومالاق – ب.ق.)   بولسا،   جەردىڭ استىندا تۇرعان كىسىلەر،  نارسەلەر  نەگە قۇلاپ  كەتپەيدى؟» – دەگەن كۇدىكتى اركىمنەن ەستىگەنىن ايتا وتىرىپ، اۆتور قاراپايىم مىسالدارمەن جەردىڭ   تارتىلىس   كۇشىن   دە ءتۇسىندىرىپ وتەدى.

جەردىڭ كولەمىن ۇعىندىرۋ ماقساتىمەن ونى شارتتى تۇردە قاق جارىپ   ءبولىپ،   «ءبىر جاعى قازاننىڭ ءتۇبى سەكىلدى تومپاق، ءبىر جاعى قازاننىڭ قاقپاعى سەكىلدى تەگىس دوڭگەلەك   ەكى بىردەي جارتى جەر» رەتىندە قاراستىرادى. جەردىڭ عالىمدار ەسەپتەپ شىققان ولشەمدەرىنە «قاراعاندا – جەر ونشا تومالاق ەمەس، الما رەۋىشتى، اسقاباق رەۋىشتىلەۋ»* دەگەن بايلام جاسايدى. «كەيبىرەۋلەر جەردىڭ تىرەۋى بار، جەردى ءبىر نارسە كوتەرىپ  تۇر دەيدى... ايتقان سوزگە بالا-ءسابي سەكىلدى نانا بەرگەنشە كوپ جاقسى ويلاۋعا كەرەك ەمەس پە: جەردى ءبىر نارسە كوتەرىپ تۇرسا، ول نارسەنى كىم كوتەرىپ تۇر دەپ. كۇنگە، ايعا، جۇلدىزدارعا كاراڭدار:   سولاردى   ءبىر نارسە تىرەپ، بولماسا سولار ءبىر نارسەگە ءىلىنىپ تۇر ما؟» – دەگەن سوزدەرمەن قاراڭعى حالىق اراسىنداعى سوقىر سەنىمگە ءشۇيىلىپ،  اسپان دەنەلەرىنىڭ قوزعالىسى تۋرالى جاتىق تا تۇسىنىكتى، عىلىمي دايەكتى اڭگىمەسىن ساباقتاي تۇسەدى.

*«كالەندار دليا كيرگيزوۆ نا  1897 گود.  1897-ءنشى جىلعا قازاق ءۇشىن شىعارعان كالاندار». – ورىنبور، 1897 ج.

ارا-اراسىندا وقىرمانمەن تىكەلەي تىلدەسىپ وتىرۋ بۇل بولىمدە ءجيى دە ورىندى قولدانىلعان ءتاسىل ەكەن. ايتالىق، اۆتور: «...تاڭ قالاتۇعىن شىعارسىز: جەر مۇنشا قاتتى ۇشادى، نە سەبەپتەن ءبىز ونى بىلمەيمىز... دەپ؟» – ساۋالىن وسىلاي قويىپ الادى دا، جاۋاپتى سول تاڭىرقاۋشىنىڭ ۇيرەنشىكتى تىرشىلىگىنەن ىزدەيدى. ماسەلەن، وسىناۋ ءبىلىم تاراتۋشىنىڭ: «وت ارباعا ءمىنىپ، بولماسا ۇشقىر اتقا ءمىنىپ شاپقاندا – ءبىزدىڭ كوزىمىزگە بىزدەر ءجۇرىپ كەلە جاتقان سەكىلدى كورىنبەيمىز، جولداعى بىزگە ۇشىراعان نارسەلەر كەيىن قاراي كوشىپ   بارا   جاتقان سەكىلدى  كورىنەدى»، – دەيتىن دالەلى  كوشپەندى  كوكەيىنە قانداي قونىمدى!

جالپى، استرونوميا ناسيحاتىن اۆتور تۇگەلىمەن ەل ىشىندەگى ناداندىق كورىنىستەرىمەن كۇرەسۋگە ۇلاستىرعان. ماسەلەن، كۇن مەن ايدىڭ تۇتىلۋىن   تۇسىندىرگەن تاراۋدان: «نادانداردان سۇراساڭ   الدەنەنى ايتادى، – دەپ اشىنا جازىلعان سوزدەردى وقيسىڭ، – ...ايدى ءبىر قارا  مىسىق جەيمىن دەپ، ايدى ۇستاعاننان  – اي  قارايىپ  تۇتىلادى  دەيدى،  سونىڭ ءۇشىن  اي تۇتىلعاننان  باستاپ ۇلكەنى-كىشىسى  قالماي   شۋلاپ، ايدى مىسىققا  جەگىزبەيمىز دەپ  ايقايلايدى. بۇل ماسقارا كۇلكى ەمەس پە؟»

قۇيرىقتى جۇلدىزدار جايىندا عىلىمعا  ءمالىم دەرەكتەردى بەرە وتىرىپ، اۆتور تاعى دا تەرىس يلانىمعا قارسى كۇرەس اشادى. كومەتانى  كورگەندە:  «...بۇل ءبىر  قۇدايدىڭ   جىبەرگەن قاھارى: سوعىس بولار، ۇلكەن ءورت بولار، ءجا جۇرتقا وبا سەكىلدى جامان اۋرۋ پايدا بولار»، – دەپ ۇرەيلەنۋدى حالىقتىڭ نادان شاعىنا ءتان قاتە ۇعىم رەتىندە اشكەرەلەيدى. «كومەتالاردىڭ بىزدە ءىسى جوق... نانىڭىز، دۇرىسىم، – دەيدى ول. – ادامنىڭ   باقىتتى-باقىتسىزدىعى    كوبىنەسە    وزىنەن...»*.

*«1897-ءنشى جىلعا قازاق ءۇشىن شىعارعان كالاندار».

پلانەتالار تۋرالى اڭگىمەسىندە: «كۇننىڭ قاۋىمى وزىمەن توعىز..، سول توعىزدىڭ كوبىنەن جەر كىشى..، ال مارستىڭ، ياكي يۋپيتەردىڭ ۇستىنەن قارار  بولسا – ءبىزدىڭ جەر  نوقاتتاي-اق  بولىپ»   كورىنەتىندىكتەن،   وسىناۋ   عالاماتتارمەن سالىستىرا  ويلاعاندا  – «ءوزىمىزدى   ءوزىمىز ۇلكەن ۇستاپ، جەتىم-جەسىرلەرگە قاراماي، تاكاپپارلىق ەتۋىمىز  اقىماقتىق ەكەن»، – دەپ، الدىلەردى دە شەنەيدى. عىلىمدا «سىزدەر ەسىتپەگەن، كورمەگەن، تۇسىنبەيتىن كەرەمەت كوپ،  بىراق   بۇل   كەرەمەتتەر  ناداندار ايتقان: «يت اۋناسا مال ولەدى، مىسىق بەتىن جۋسا قوناق كەلەدى» دەگەن كەرەمەتتەر سەكىلدى ەمەس...»

وسىنداي رەتتەرمەن پىكىر شايقاسىن پارمەندى تۇردە دامىتا كەلە، كۇرەسكەر-ناسيحاتشى استرونوميالىق ءبولىمدى: «وقىمىستىلاردىڭ ايتقان سوزدەرى كانداي انىق، قانداي تۇسىنىكتى: كوپتىرمەي-سەمدىرمەي دۇرىسىن تۇسىندىرەدى دە قويادى. وقۋدىڭ پايداسى وسى»، – دەگەن ويمەن تۇيىندەيدى.

شارۋاشىلىققا پايدالى اڭ-قۇس، جاندىكتەر تۋرالى جيناقتىڭ  13 بەتىن الىپ جاتقان مالىمەتتەر مەن كەڭەستەر بار. كەلەسى 9 بەت بويى تۇرمىستا ءجيى كەزدەسەتىن اۋرۋ تۇرلەرى جانە ولاردى دارىگەر جوقتا ەمدەۋ جولدارى باياندالعان. ودان ارعى 16 بەتكە دالا ەرەجەسى (1891 جىلى ۇلان-عايىر قازاق دالاسى پاتشالىق مەنشىگى دەپ جاريالانعان «دالا ەرەجەسى» دەگەن اتپەن ءمالىم زاڭ)  باسىلىپتى.   تاعى   5 بەتتە   تورعاي وبلىسى قازاقتارىنىڭ بىرىگىپ پىشەن جيناۋى جونىندەگى ەرەجەسى ورنالاستىرىلعان. وسىنداعى دايەكتەمە كوڭىل اۋدارارلىقتاي: «ءار ۋاقىتتا بار جيعانى، كۇن كورگەنى مال بولا تۇرىپ، قازاق حالقى... مالدى قالاي اسىراپ،  قالاي  ساقتاۋىن   كوپ   قايعىلانىپ   ويلاي بەرمەيدى. قىلىشىن سۇيرەتىپ ءبىر قويان سەكىلدى قىس بولا قالسا، تولىقسىعان بايلار بار  مالىنان ايرىلىپ... قاڭعىرىپ... جۇرت   مىقتى   ابىگەردە   قالادى...  1893 جىلى تورعاي   وبلىسىنىڭ   گۋبەرناتورى قازاقتىڭ ەستى  باستى  ادامدارىن جيىپ،   جينالعان كوپتىڭ كەڭەسىمەن تورعاي وبلىسى   قازاقتارىنا ىلگەرى ۋاقىتتا   ساقتاۋعا پىشەن   ۇيۋگە   ءتارتىپ ەتتى»*.

*«1897-ءنشى جىلعا قازاق ءۇشىن شىعارعان كالاندار».

بۇل ەرەجە بويىنشا  قوعامدىق قورعا 20 قاراسى بارلار – 3 اربا، 10 قارالىلار – 2 اربا، مالى ودان دا ازدار – 1 اربا پىشەن وتكىزۋگە ءتيىس ەكەن. ورتالارىنان كۇزەتشى سايلاۋعا جانە ونىڭ كىرىس-شىعىس كىتابىن قازاقشا  جۇرگىزۋگە   بولاتىنى   ەسكەرىلگەن. ەرەجە سوڭىنان   1897   جىلدىڭ ءار   ايىنداعى    اۋا رايىنا بريۋس كالەندارى بويىنشا بولجام بەرىلىپتى.

جيناق كۇننىڭ ءار دەكادا سايىن سەگىز ءتۇرلى ۋاقىت بەلدەۋىندە شىعۋ جانە باتۋ مەرزىمدەرىن كورسەتكەن تابليتسامەن اياقتالعان.

وسى كىتاپشانىڭ ايگىلى قازاق توڭكەرىسىنەن جيىرما جىل بۇرىن جارىق كورىپ، سوناۋ الىس كەزەڭنىڭ وزىندە «قاراڭعى قازاق كوگىنە» ىلىنگەن ءبىلىم شامشىراعى ىسپەتتى بولعانى ويعا ورالعاندا، ونىڭ تيراجى، تارالۋى، وقىلۋى جايىنداعى ساۋالدار قوسارلانا بوي كورسەتەدى. بۇلاردىڭ   بارشاسى   ارناۋلى زەرتتەۋمەن عانا انىقتالسا كەرەك، سويتسە دە سونداعى ساۋات اشۋ دارەجەسىنەن-اق كەيبىر تۇيىنگە كەلۋگە بولىپ قالار. اتالمىش ەڭبەك شىققان كەزدە التىنسارين اشقان العاشقى مەكتەپتىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا 33 جىل تولعان، ياعني وندا سونشا مەرزىم ىشىندە بىرقىدىرۋ ادام جاڭا ءالفاۆيتتى اجىراتاتىن كۇيگە جەتتى. ونىڭ ۇستىنە دالا ەرەجەسىن بەكىتىپ العان سوڭ، پاتشا ۇكىمەتى مۇسىلمان مەكتەپتەرى مەن مەدرەسەلەرىن كۇرت شەكتەپ، ازايتۋ،  ولاردىڭ ورنىنا پاتشالىق مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس ورىس-قازاق مەكتەپتەرىنىڭ قاتارىن كوبەيتە| ءتۇسۋ باعىتىن ۇستانعانى بەلگىلى. تەك كالەندار شىققان جىلدىڭ وزىندە تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرىندە 800-گە تارتا قازاق بالاسى وقىپ جۇرگەپ ەكەن. ەندەشە زامانى ءۇشىن مازمۇندى، تارتىمدى دا پايدالى كالەندار-كىتاپشانى اجەتىنە جاراتا الارداي وقىرمان قاۋىمى بولعان.

كالەندار-جيناقتىڭ ءتىلى تازا، تۇسىنىكتى، ونىڭ قازىرگى ادەبي تىلدەن ايىرماسى جوقتىڭ قاسىندا. اڭگىمەلەنەتىن ءار ماسەلە قازاقى ۇعىمعا بەيىمدەلگەن، جەڭىل وقىلادى. ەڭ ارعىسى، سول ۋاقىتتاعى قازاق ءومىرىنىڭ نەگىزگى زاڭى «دالا ەرەجەسىن» تارجىمەلەپ باسقاندا دا «كيرگيز» دەگەن رەسمي اتاۋدى «قازاق»، ال كازاكتاردى «قازاق-ورىستار» دەپ قازاقىلاندىرىپ العان. راس، ورىس ارىپتەرىن تۇگەل پايدالانىپ، كەيبىرىنىڭ نەگىزىندە جاڭادان ءتورت ءارىپ جاساپ قوسقانمەن، جاڭا الفاۆيت قازاق دىبىستارىنىڭ فونەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن تۇگەل بەرە الماعان، بۇل بىردەن كوزگە ۇرادى. قىر زيالىلارىنىڭ 1905 جىلعى جازدا جۇمىسىن اق پاتشانىڭ ءوزى تاعايىندايتىن پرەمەرى ارقىلى باسقاراتىن مينيسترلەر كەڭەسىنە بەرگەن پەتيتسياسىندا ورىس-تۋزەم مەكتەپتەرىنە نارازىلىق بىلدىرۋىنە ءبىر سەبەپ وسىندا بولاتىن. ايتسە دە ىبىراي ۇشىرعان بۇل العاشقى قارلىعاش قازاق حالقىنىڭ ورىس حالقىمەن دوستىعىن نىعايتا تۇسۋدە، ورىس مادەنيەتىمەن باۋىرلاسۋىن ءومىر قاجەتىنە اينالدىرۋدا ولشەۋسىز باعالى ءرول اتقاردى.

كوكەيدە تۇرعان تاعى ءبىر سۇراق – كالەنداردى كىم قۇراستىردى؟ وعان كىرگەن ماتەريالداردى جازۋعا كىمدەر قاتىستى؟ كىتاپتىڭ وزىندە مۇنداي دەرەكتەر دە كورسەتىلمەگەن. دەگەنمەن ولاردىڭ دەموكراتيالىق قاناتتا بولعان ادامدار ەكەنىنە ءشۇبالانۋ ارتىق. ءارى، اتالمىش كالەنداردىڭ كازاق تاريحىنداعى مۇنداي سيپاتتى تۇڭعىش ەڭبەك ەكەنىن ەسكەرسەك، قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن جەتپىس جىل بويى كوسەم تۇعىرىنان تۇسىرىلمەگەن ۆ.ي. لەنين ۇيرەتكەندەي، ول ادامدار وزدەرىنەن بۇرىنعىلار جاساماعان شارۋانى جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن، ونىڭ ۇستىنە، ءبىزدىڭ شاعىن شولۋىمىزدىڭ وزىنەن اڭعارىلاتىنداي، كالەنداردىڭ ءتاپ-ءتاۋىر پروگرەستىك ءمانى بار، قاراڭعى دا نادان حالىقتىڭ ساناسىن استان-كەستەن اۋدارىپ-توڭكەرەتىن تانىتقىش كۇشى مول، اعارتۋشىلىق رۋحقا يە بولىپ شىققانى ءۇشىن بۇگىنگى ۇرپاقتان ءتيىستى باعاسىن الۋعا ابدەن لايىقتىعىن مويىنداۋ ءجون.

جيناق ءوزىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە كورسەتىلگەندەي، تورعاي وبلىستىق ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ باسىلىمى ساناتىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ەندەشە ونىڭ قۇراستىرۋشىسىن دا، اۆتورلارىن دا اۋەلى وسى كوميتەتتىڭ قۇرامىنان ىزدەپ كورۋ ورىندى شىعار. تورعاي وبلىستىق ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ تولىق مۇشەلەرى*  قاتارىندا سول جىلدارى التى قازاق بولىپتى. اتاپ ايتقاندا: كوللەجسكي اسسەسور قاراباەۆ م.، كوللەجسكي سوۆەتنيك سۇلتان 2-سەيدالين ت.، ستاتسكي سوۆەتنيك سۇلتان 1-سەيدالين ا.، زاۋرياد-حورۋنجي بەركىمباەۆ د.، كەڭسە قىزمەتكەرى ءبىرىمجانوۆ ق.، دامبار بولىسىنىڭ ءبيى ناۋرىزباەۆ ب. شەن-شەكپەندەرىنە قاراپ، ولاردى ۇستەم تاپتىڭ ىعايى مەن سىعايىنا جاتقىزساق تا، ولاردىڭ قىزمەتتەرى مەن بىلىمدەرىنىڭ وڭ اسەرى، شاراپاتى دا بولۋى ىقتيمالدىعىن ەستە ۇستاۋعا ءتيىسپىز. ولاي بولسا، وسى اتالعانداردىڭ ىشىندە كالەندار شىعارۋعا قايسىسى قاتىستى ەكەن؟

*«ادرەس-كالەندار   تۋرگايسكوي   وبلاستي   نا   1897   گود». ورەنبۋرگ، 1897 گ.

زەرتتەۋشىلەرگە «سۇلتان 2-سەيدالين ت.، سۇلتان 1-سەيدالين ا.» ەسىمدەرى بەلگىلى، العاشقىسىنىڭ – اسكەري جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە بولعان تىلەۋمۇحامەد سۇلتاننىڭ XIX عاسىرداعى قازاق ەگىنشىلىگى تۋرالى جازبالارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن عىلىمي اينالىمدا ءجۇر. دەمەك، كالەندار-جيناقتاعى شارۋاشىلىققا قاتىستى تاراۋلار، اكىمشىلىك جاساعان بىرلەسىپ پىشەن ءۇيۋ ەرەجەسىنىڭ تارجىمەسى وسى ەسىممەن بايلانىستى بوپ قالۋى عاجاپ ەمەس. ال ناۋقاستانعاندارعا العاشقى جاردەم كورسەتۋ جونىندەگى كەڭەستەردىڭ يەسىن مۇحامەدجان قاراباەۆ** دەپ شامالاۋعا كەپ قالار، سەبەبى ول 1887 جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن ەسكى وقىعانداردىڭ ءبىرى، ماماندىعى بويىنشا دارىگەر، كالەندار جازىلعان مەزگىلدە قوستاناي كالالىق اۋرۋحاناسىندا ىستەپ جۇرگەن ەكەن.

*قازاك سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى. 6-توم، 463-بەت.

ءسويتىپ، تىزىمدەگى التاۋدىڭ ەكەۋىن كالەندار اۆتورلىعىنا «تارتتىق»، ەندى ءبىرى جونىندە تۇيەر ويدى ب. قاراتاەۆتىڭ* جازبالارىنان كەزىكتىرگەن مىنا ءبىر جولداردان ءوربىتىپ كورەيىك: «...ورىس چينوۆنيكتەرى مەن مەكەمەلەرىنە كەلگەندە كيرگيز-كازاكتاردىڭ وتىرىك ايتۋعا ءارى الداۋعا دايىن تۇراتىنى نەلىكتەن دەگەن ساۋالعا... قورعانبەك ءبىرىمجانوۆ 1886 جىلى... مەنىڭ كوزىمشە تورعاي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى گەنەرال-لەيتەنانت باراباشقا بىلاي دەدى: «قازاقتىڭ حالىق دانالىعىنا قاراعاندا، ورىس چينوۆنيگى سەنىڭ اعىڭنان جارىلىپ ايتقان شىندىعىڭا سەنبەيدى، الايدا ول، ەگەر سەن وعان قيىستىرىپ تۇرىپ وتىرىك ايتار بولساڭ – قۇلاي سەنەدى». قورعانبەك ءبىرىمجانوۆتىڭ بۇل سەزدەرى داۋسىز اقيقات بولعاندىقتان، تساريزم چيوۆنيكتەرىنىڭ بەتىنە بىلش ەتكىزىپ تۇكىرگەن ءزارلى، وتكىر مىسقىلعا تولى قاقىرىقپەن بىردەيى ەدى...»**

*باقىتجان ءبيسالىۇلى قاراتاەۆ (1860–1934), سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىن التىن مەدالمەن بىتىرگەن، يۋريست، اعارتۋشى، رەۆوليۋتسيونەر-دەموكرات، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ العاشقى سارادارلانىنىڭ ءبىرى، سوۆەت وكىمەتىن ورناتۋعا بەلسەنە قاتىسقان كىسى – اۆتور.

*قازاق سسر ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى. 1227-قور، 1-ت.. 2-ءىس، 1-6.

بۇدان ءبىز ق. ءبىرىمجانوۆتىڭ بىربەت، باتىل، وجەت كىسى بولعانىن اڭعارامىز. وسى اڭگىمەدەن ون جىل وتكەننەن كەيىن دە ونىڭ سول گۋبەرناتوردىڭ قول استىندا (يا.ف. باراباش 1897 جىلى دا تورعاي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى ءارى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ پرەدسەداتەلى، ال ق. ءبىرىمجانوۆ سول كوميتەتتىڭ كەڭسە قىزمەتكەرى)  ىستەپ جۇرگەنىنە قاراعاندا – ۇلىق الدىندا بەلگىلى دارەجەدە بەدەلى بولعان، ياعني قازاقتارعا ارناپ كالەندار شىعارۋ ماسەلەسىن كوتەرۋى ابدەن مۇمكىن. بالكىم، مۇنداي ويدى وعان وقىعان بالاسى، بولاشاق بەلسەندى الاش قايراتكەرى  احمەت ءبىرىمجانوۆ سالعان شىعار. ويتكەنى سول شاقتا ول (ەكى جىلدىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنەن، ورىنبور گيمنازياسىنان سوڭ) قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن تاۋىسقان. كەيىنىرەك، روسسياداعى 1905–1907 جىلدارعى رەۆوليۋتسيا كەزىندە ول – العاشقى ەكى بىردەي مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلانعان «حالىق قالاۋلىسى»***. ءبىرىنشى دۋمادا قازاقتارعا اگرارلىق كوميسسيادان ورىن بەرىلۋىن تالاپ ەتىپ ءسوز سويلەگەن دەموكراتيالىق باعىتتاعى بۋرجۋازيا قايراتكەرى. ەندەشە ونىڭ جوعارى بىلىممەن جاڭا عانا قارۋلانىپ كەلگەن جاس كەزىندە – اكەسى ىستەيتىن كەڭسەدە ازىرلەنىپ جاتقان جيناققا اتسالىسۋى بەك مۇمكىن ەكەندىگى مۇلدەم تابيعي نارسە.

*«بيوگرافيا گ.گ. چلەنوۆ گوسۋدارستۆەننوي دۋمى». سپب.، 1906 گ.، س. 10ز.

ءبىزدىڭ ازىرگە وسىنداي بولجامداردان اسا الماۋىمىزدىڭ سەبەبى تاپ وسى 1897 جىلى قازاق تىلىندە شىققان تۇڭعىش كالەنداردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن زەرتتەۋشىلەر نازارىنان قاعا بەرىستە قالىپ جۇرگەنىندە جاتىر. تاڭىرقايتىنىڭ – ول عىلىمعا بەلگىسىز دە ەمەس، تەك، نەگە ەكەنىن، قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى ول تۋرالى مىنانداي شولتيعان جاڭساق حابار بەرۋمەن عانا شەكتەلگەن: «1897 جىلى ورىنبوردا ورىس تىلىندە، قازاقتارعا ارنالعان «كالەندار دليا كيرگيزوۆ» باسىلدى» (5-توم، 189-بەت). تاعى ءبىر عاجابى، وسىناۋ بۇرمالانعان پىكىردى «حالىق كالەندارى»* دەپ اتالاتىن تاماشا كىتاپ جازعان م. يسقاقوۆ تا قايتالايدى: «1897 جىلى ورىنبوردا ورىس تىلىندە «كالەندار دليا كيرگيزوۆ» دەگەن اتپەن 91 بەتتىك جيناق شىقتى» (18-بەت), راس، كىتابىنىڭ 290-بەتىندە ول جوعارىداعى جولدارىنا سىلتەمە جاساماي-اق، قاتەلىگىن: «كالەنداردان قازاق تىلىندە جازىلعان كىتاپتاردىڭ تۇڭعىشى رەتىندە 1897 جىلى ورىنبوردا برەسلين باسپاحاناسىندا ورىس ارىپتەرىمەن باسىلىپ شىققان «كالەندار دليا كيرگيزوۆ – قازاق ءۇشىن كالەندار» اتتى جيناقتى ايتۋعا بولادى»، – دەپ ءبىرشاما تۇزەتەدى.

*يسقاقوۆ م. «حالىق كالەندارى». الماتى، «قازاقستان»، 1980 ج.

1987 جىلعى شاعىن زەرتتەۋىمدى: «كورىپ وتىرسىزدار، جارىق كورگەنىنە 90 جىلدان اسىپ بارا جاتقان قازاقشا كالەندار-جيناق كۇنى بۇگىنگە شەيىن ءتيىستى دارەجەدە زەرتتەلە قويماعان. ال ونى قازاقتىڭ قاپاستى XIX عاسىرى ءۇشىن قالايشا قۇبىلىسقا ساناماسسىڭ. بۇل قۇبىلىستىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتكەن. بۇل قۇبىلىستىڭ تامىرى – ءبىزدىڭ سوتسياليستىك قوعامىمىزدىڭ باعا جەتپەس اسىل قازىناسىنا اينالعان، باستاۋى ارىدە جاتقان حالىقتار دوستىعىندا، ىبىراي ءالتىنساريننىڭ جاڭاشىلدىعىندا جاتىر. ەندەشە وسىناۋ قۇبىلىس-كالەنداردى سىندارلى زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالدىرعاننان ۇتىلماسپىز. ونى وتكەن عاسىردا اتقارىلعان اعارتۋشىلىق جۇمىستارعا بايلانىستىرا قاراستىرىپ، ءوزىنىڭ لايىقتى ورنى مەن باعاسىن بەرۋ – ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز بولسا كەرەك»، – دەپ اياقتاعان ەكەنمىن.

شىنىن ايتقاندا، بۇگىندە –  زەرتتەۋشىلىك ءورىس كەڭەيىپ، تۇلعاتانۋ سالاسى ايرىقشا دامىپ كەلە جاتقان شاقتا –  جوعارىدا اتالعان كىسىلەردىڭ تىلگە تيەك بولعان كىتاپقا قاتىستارى، ياكي سولارعا بايلانىستى تاريحي وقيعالار تۋراسىندا تالاي تانىمدى دەرەكتەردى جاڭعىرتۋعا بولار ەدى.

ماسەلەن، جوعارىدا 1-ءشى، 2-ءشى سەيداليندەر دەپ كورسەتىلگەن  (اسكەري ينجەنەر، شىعىستانۋشى، اۋدارماشى) المۇحامەد پەن تىلەۋمۇحامەد سۇلتانداردىڭ ابىلقايىر حاننان تارايتىن ايگىلى اۋلەتتەردىڭ بىرىنەن، اتاپ ايتقاندا پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنە قاتىسقان سەيدالى سۇلتان ۇرپاقتارى قاتارىنان ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون بولار ەدى.  وسى سەيداليندەر اۋلەتىندەگى تاريحتا الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرى بولىپ ەڭبەكتەرىمەن وزىندىك ءىز قالدىرعان زاڭگەرلەرلەردىڭ ءبىرى –  جانسۇلتان المۇحامەدۇلى سەيدالين. ول زاڭ عىلىمىنىڭ ماگيسترى، ورىنبوردا گۋبەرناتوردىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى كومەكشىسى،  قاپال، اقمولا ۇيەزدەرىندە سۋديا، ترويتسك قالاسىندا وكرۋگتىك سوتتىڭ مۇشەسى، سوت توراعاسى بوپ   ىستەگەن. ال ەكىنشىسى – ونىڭ ءىنىسى جانشا (جيھانشا) المۇحامەدۇلى سەيدالين. ول يسپۋ-ءدى ءبىتىرىپ، گرۋزيندەر ەلىندەگى وزۋرگەل قالاسىندا زاڭ قىزمەتىن اتقارىپ ورالعاننان كەيىن  قازاقتىڭ قوعامدىق-ساياسي تىرشىلىگىنە بەلسەنە ارالاسقان. جانشانىڭ قارىنداسى – اعاسى جانسۇلتاننىڭ قىزى ءماريام سەيدالينا جۋرناليست، اقىن، «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ قىزمەتكەرى بولدى، 1-ءشى جاھاندىق سوعىس كەزىندە باتىس مايدانداعى قورعانىس جۇمىستارىنا الىنعان قازاقتار اراسىندا كۇيەۋىمەن بىرگە جۇمىس جۇرگىزۋگە بارعان ساپارىندا دۇنيە سالدى.

تورعاي وبلىستىق ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ تولىق مۇشەسى  زاۋرياد-حورۋنجي د. بەركىمباەۆتىڭ ءومىر جولى دا تاعىلىمدى. قازاقتار كەزىندە قۇرمەتتەپ «جارتى پاتشا» دەپ اتاعان دەربىسالى بەركىمبايۇلى تورعاي وبلىسى قازاقتارى اراسىنداعى ەرەكشە تاپسىرمالار بويىنشا شتاتتان تىس اعا شەنەۋنىك، ورسك وكرۋگى اۋماعىنداعى جاعالبايلى تايپاسىنىڭ باسقارۋشىسى، ءبيى، اقتوبە ۇيەزدىك كوميسسيا مۇشەسى، پولكوۆنيك. جەتى اۋىل مەكتەبىن، ور – قازالى پوشتا جولىن اشۋعا، ور قالاسىندا مەشىت جانە ءجامي سالۋعا ىقپال ەتىپ، جاردەمىن تيگىزگەن، جۇرتقا پايدالى وزگە دە ىستەر اتقارعان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى.  ستاتكوميتەتتىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى – قوستاناي ۇيەزىندەگى دامبار بولىسىنىڭ ءبيى (بولىس باسقارۋشىسى دا بوپ ىستەگەن) بايمۇحامەت ناۋرىزباەۆ. ول كەزىندە ەلىندە مەشىت سالعان كوزى اشىق تۇلعالاردىڭ ءبىرى  رەتىندە تانىلعان ادام.

بايقاپ وتىرعانىمىزداي، 19-شى عاسىرداعى قازاق كالەندارى حاقىنداعى اڭگىمە ارقىلى سول زامانعى تالاي وقىعان ازاماتتىڭ تاعدىرىن كوز الدىمىزعا ەلەستەدى. سولاردى بولاشاق زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ ەتە وتىرىپ، بۇگىنگى ۇرپاقتى تاريحپەن تاربيەلەۋ ىسىنە ءتيىمدى اتسالىسۋعا ابدەن بولادى عوي دەپ ويلايمىز.

بەيبىت قويشىباەۆ

Abai.kz