كاسىپكەرلىك – تەك تابىس تابۋدىڭ جولى عانا دەپ ويلاماڭىزدار, ول قوعامنىڭ مىنەزىن، مەملەكەتتىڭ بولمىسىن ايقىندايتىن قۇبىلىس. ءبىزدىڭ ەلدەگى كاسىپكەرلىك قازىرگى كۇندەرى تىعىرىققا تىرەلىپ، جوعارى دارىجەدە دامىمادى. كەيبىر ەلدەر بايلىعىن جەر استىنداعى قازىناسىمەن ارتتىرسا، ەندى ءبىرى ادام اقىلىن، ەركىن وي مەن باتىل ادىستەردى كاپيتالعا اينالدىرا ءبىلدى. سولاردىڭ ەڭ جارقىن مىسالى – امەريكانىڭ قۇراما شتاتتارى. بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن بۇل مەملەكەت كاسىپكەرلىك رۋحىنىڭ ارقاسىندا دامىپ، جاھاندىق ىقپالعا يە بولدى.

امەريكاداعى كاسىپكەرلىكتىڭ تاريحى ەلدىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىمەن قاتار باستالادى. XVII–XVIII عاسىرلاردا ەۋروپادان جاڭا قۇرلىققا قونىس اۋدارعان ادامداردىڭ كوبى ەركىن ءومىر ىزدەدى. ولار فەودالدىق قىسىمنان، تاپتىق تەڭسىزدىكتەن قاشىپ كەلدى. جاڭا جەردە ادام ەڭبەگى مەن باستاماسىنا قاراي باعالاندى. وسى ورتا كاسىپكەرلىككە جول اشتى. امەريكالىق قوعامدا ء“وز ەڭبەگىڭمەن بيىككە كوتەرىلۋ” تۇسىنىگى ەرتە قالىپتاستى.

تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، امەريكادا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ءۇش باستى فاكتور اسەر ەتتى. ءبىرىنشىسى – ەركىندىك. ەكىنشىسى – زاڭنىڭ ۇستەمدىگى. ءۇشىنشىسى – نارىققا اشىق قوعام. ادام جاڭا يدەيا ۇسىنسا، ونى جۇزەگە اسىرۋعا بۇل ەلدە مۇمكىندىك بولدى. مەملەكەت كاسىپ باستايمىن دەگەن ادامعا كەدەرگى جاساماي، جاعداي جاساۋعا ۇمتىلدى.

XIX عاسىردا امەريكادا ونەركاسىپ قارقىندى دامي باستادى. تەمىرجول سالىندى، ءوندىرىس ورىندارى كوبەيدى، بانكتەر مەن ساۋدا ورتالىقتارى اشىلدى. وسى كەزەڭدە ەل ىشىندە ء“وز كاسىبىڭدى اشىپ، بايلىققا جەتۋگە بولادى” دەگەن سەنىم كۇشەيدى. مىڭداعان ادام شاعىن شەبەرحانادان باستاپ، كەيىن ۇلكەن كومپانيالارعا اينالعان كاسىپتەردى قۇردى.

مىسالى، قاراپايىم فەرمەر وتباسىنان شىققان گەنري فورد اۆتوموبيل وندىرىسىنە توڭكەرىس جاسادى. ول كولىكتى تەك بايلارعا ارنالعان دۇنيە دەمەي، قاراپايىم حالىققا قولجەتىمدى تاۋار ەتۋگە تىرىستى. ناتيجەسىندە Ford Motor Company دۇنيەگە كەلدى. فورد كونۆەيەرلىك ءوندىرىستى ەنگىزىپ، ۋاقىتتى ۇنەمدەدى، ءونىم باعاسىن ارزانداتتى. بۇل كاسىپكەرلىكتىڭ تەك اقشا تابۋعا عانا دەن قويماي، قوعام ءومىرىن وزگەرتۋگە قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتتى.

ال XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا امەريكا تەحنولوگيالىق كاسىپكەرلىكتىڭ ورتالىعىنا اينالدى. اسىرەسە، Silicon Valley بۇكىل الەمگە تانىلدى. ءبىر كەزدەرى جاي عانا اۋىل شارۋاشىلىعى ايماعى بولعان وسى ءوڭىر كەيىن يننوۆاتسيانىڭ سيمۆولىنا اينالدى. مۇندا گاراجدا باستالعان يدەيالار ميللياردتاعان دوللارلىق كومپانيالارعا اينالدى.

سونىڭ ايقىن مىسالى – ستيۆ دجوبس پەن ستيۆ ۆوزنياك قۇرعان Apple كومپانياسى. ەكى جاس جىگىتتىڭ قاراپايىم تاجىريبەسى كەيىن الەمدىك تەحنولوگيا نارىعىن وزگەرتتى. بۇگىندە Apple ونىمدەرىن دۇنيەجۇزىنىڭ ميلليونداعان ادامى پايدالانادى. بۇل مىسال، امەريكادا تالانت پەن يدەياعا مۇمكىندىك بەرىلەتىنىن دالەلدەيدى.

سول سياقتى بيلل گەيتس نەگىزىن قالاعان Microsoft تا شاعىن جوبادان باستالدى. كومپيۋتەر ءار ۇيگە ەنۋى كەرەك دەگەن يدەيا ۇلكەن رەۆوليۋتسياعا ۇلاستى. كەيىن ينتەرنەت ءداۋىرى باستالعاندا دجەف بەزوس قۇرعان Amazon ەلەكتروندى ساۋدانىڭ باعىتىن وزگەرتتى. ال يلون ماسك سەكىلدى كاسىپكەرلەر تەحنولوگيا مەن عارىش سالاسىنا جاڭا سەرپىن بەردى.

امەريكاداعى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دە ىقپالى زور بولدى. مۇندا وقۋ ورىندارى تەك ءبىلىم ۇسىنىپ قانا قويماي، جاڭا جوبالاردى قولداۋعا تىرىستى. ستۋدەنتتەردىڭ يدەياسى ينۆەستورلارمەن بايلانىستىرىلدى. عىلىمي زەرتتەۋ مەن بيزنەس ءوزارا تىعىز جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ارقاسىندا يننوۆاتسيا تەز وندىرىسكە ەنگىزىلدى.

سونىمەن قاتار، كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا قارجى جۇيەسى دە ۇلكەن اسەر ەتتى. امەريكادا ينۆەستورلار مادەنيەتى قالىپتاستى. ياعني، ادامدار كەلەشەگى بار جوباعا اقشا سالۋعا دايىن بولدى. ۆەنچۋرلىق قورلار مىڭداعان ستارتاپتى قارجىلاندىردى. ارينە، تۇگەلى بىردەي جەتىستىككە جەتكەن جوق. بىراق امەريكالىق قوعام ساتسىزدىككە ۇشىراعان ادامدى تۇبەگەيلى جوعالدى دەپ قارامايدى. كەرىسىنشە، ونى تاجىريبە جيناعان ادام رەتىندە باعالايدى. سوندىقتان، بۇل دا كاسىپكەرلىك رۋحتى كۇشەيتتى.

مىسالى، كوپتەگەن كاسىپكەرلەر العاشقى جوباسىندا جەڭىلىسكە ۇشىراعان. بىراق كەيىن قايتا باستاۋ ارقىلى ۇلكەن تابىسقا جەتكەن. امەريكادا “قاتەلەسۋ – دامۋ جولىنىڭ نەگىزگى بولىگى” دەگەن تۇسىنىك بار. وسىنداي يدەيا ادامداردى تاۋەكەل ەتۋگە ىنتالاندىردى.

سونىمەن بىرگە، امەريكاداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. ۇلكەن كورپوراتسيالارمەن قاتار شاعىن دۇكەندەر، وتباسىلىق كاسىپتەر، جەرگىلىكتى ءوندىرىس ورىندارى دا ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى. ميلليونداعان ادام ءدال وسى سەكتوردا ەڭبەك ەتەدى.

ايتار بولساق، قاراپايىم عانا كوفەحانا اشقان كاسىپكەرلەر كەيىن تۇتاس جەلى قالىپتاستىرعان جاعدايلار كوپ. Starbucks كومپانياسىنىڭ تاريحى سوعان دالەل. ءبىر كەزدەرى شاعىن دۇكەننەن باستالعان جوبا بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جۇمىس ىستەيدى.

دەگەنمەن، امەريكاداعى كاسىپكەرلىك تەك جەتىستىكتەن تۇرمايدى. باسەكە وتە جوعارى. نارىقتا ءالسىز كومپانيالار تەز ىعىستىرىلادى. كەي كاسىپكەرلەر بانكروتقا ۇشىرايدى. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تە بايقالادى. ءىرى كورپوراتسيالار ىقپالى كۇشەيگەن سايىن شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ باسەكەگە توتەپ بەرۋى قيىنداي تۇسەدى. بىراق، سوعان قاراماستان امەريكا كاسىپكەرلىك ەركىندىگىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ كەلەدى.

سوڭعى جىلدارى تسيفرلىق تەحنولوگيا كاسىپكەرلىكتىڭ جاڭا باعىتىن قالىپتاستىردى. ينتەرنەت ارقىلى بيزنەس جۇرگىزۋ جەڭىلدەدى. الەۋمەتتىك جەلى، ونلاين ساۋدا، جاساندى ينتەللەكت سەكىلدى سالالاردا جاڭا كاسىپكەرلەر پايدا بولدى. قازىر, امەريكادا گاراجدان باستالعان يدەيانىڭ قىسقا ۋاقىت ىشىندە الەمدىك برەندكە اينالۋى تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس.

امەريكا تاجىريبەسىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – كاسىپكەردى قوعامنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋشى تۇلعا رەتىندە باعالاۋىندا. كوپتەگەن كاسىپكەرلەر قايىرىمدىلىقپەن اينالىسادى، ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قارجى بولەدى، الەۋمەتتىك جوبالاردى قولدايدى. مىسالى، بيلل گەيتس پەن ونىڭ قورى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم سالاسىنا ميللياردتاعان دوللار جۇمساپ كەلەدى.

پىكىرىمىزدى ناقتىلاپ ايتار بولساق، امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس دەمەيىك. ول ەركىندىككە نەگىزدەلگەن قوعامنىڭ، زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ، يننوۆاتسيانى قولداۋدىڭ جانە ەڭبەكقورلىق مادەنيەتىنىڭ ناتيجەسى. امەريكا تاريحى كورسەتكەندەي، يدەياعا مۇمكىندىك بەرىلگەن جەردە ەكونوميكا داميدى، جاڭا تەحنولوگيا پايدا بولادى، قوعام العا جىلجيدى. كاسىپكەرلىك رۋح – وسى مەملەكەتتىڭ باستى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان، امەريكا تاجىريبەسى الەم ەلدەرى ءۇشىن ماڭىزدى ۇلگى بولىپ قالا بەرەدى. قازاقستان ءۇشىن دە وسى ەلدىڭ تاجىريبەسى ۇلكەن ۇلگى دەۋگە اپدەن بولادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz