ەينشتەين ءۇشىن قۇداي ءداستۇرلى دىندەردەگى سەكىلدى ادام تاعدىرىنا ارالاساتىن قۇدىرەت يەسى ەمەس ەدى. ول قۇدايدى عالامنىڭ ۇيلەسىمدى زاڭدىلىعى مەن شەكسىزدىگىنىڭ پوەتيكالىق مەتافوراسى رەتىندە قابىلدادى. ەينشتەيننىڭ تۇسىنىگىندە بۇكىل الەم دالدىكپەن قۇرىلعان ۇلى گارمونيا بولاتىن. ال سول گارمونيانى تانۋ – ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.

ول ادام ومىرىندەگى ەڭ تەرەڭ سەزىم – «قۇپيامەن بەتپە-بەت كەلۋ» دەپ ەسەپتەدى. عارىشتىڭ شەكسىزدىگىنە قاراعان ساتتە ادامدى بيلەيتىن ۇرەي مەن تاڭدانىس ارالاس سەزىم ەينشتەين ءۇشىن «عارىشتىق ءدىني سەزىمنىڭ» باستاۋى ەدى.

سوندىقتان دا ول كۆانتتىق فيزيكانىڭ كەزدەيسوقتىققا نەگىزدەلگەن تابيعاتىن قابىلداي المادى. ونىڭ ايگىلى «قۇداي اسىق وينامايدى» دەگەن ءسوزى وسى سەنىمنەن تۋعان. ەينشتەين زايىرلى ەۆرەي وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. اتا-اناسى وزدەرىن مادەني تۇرعىدان ەۆرەيمىز دەپ ساناعانىمەن، ءدىني راسىمدەرگە اسا ءمان بەرمەيتىن. ءتىپتى ولار ەسكى ءدىني تۇسىنىكتەردى «كونە ىرىمداردىڭ قالدىعى» رەتىندە قاراستىرعان.

بالا كەزىندە ەينشتەين كاتوليك مەكتەبىندە وقىدى. ول كاتوليكتىك ساباقتاردى ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن مەڭگەرىپ، ۇزدىك وقۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. الايدا توعىز جاسىندا ميۋنحەندەگى ەۆرەي ءدىني مەكتەبىنە اۋىسقان سوڭ، كۇتپەگەن جەردەن دىنگە بەرىلىپ كەتەدى. قارىنداسىنىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنسەك، جاس ەينشتەين ەۆرەيلىك قاعيدالاردى قاتاڭ ساقتاپ، كوشەر تاعام عانا جەگەن، ءتىپتى قۇدايدى ماداقتايتىن اندەر دە جازعان.

بىراق بۇل كەزەڭ ۇزاققا سوزىلمايدى. ون ەكى جاس شاماسىندا ونىڭ ومىرىنە عىلىم ەنەدى. ەينشتەيندەر وتباسىنا ءجيى كەلەتىن كەدەي مەديتسينا ستۋدەنتى Max Talmud وعان جاراتىلىستانۋ تۋرالى عىلىمي كىتاپتار اكەلىپ بەرەدى. اسىرەسە اارون بەرنشتەيننىڭ عىلىمدى قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەتىن كىتاپتارى ءجاسوسپىرىمنىڭ ساناسىندا توڭكەرىس جاسايدى. عىلىم ارقىلى الەمدى تانۋ ەينشتەيندى قاسيەتتى ماتىندەرگە كۇمانمەن قاراۋعا يتەرمەلەيدى. كەيىن ول بۇل ءساتتى «سانامدى كۇيرەتكەن تاجىريبە» دەپ سيپاتتايدى.

سول كەزدەن باستاپ ول ءدىني راسىمدەردەن الىستاپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇيىمداسقان دىنگە سىن كوزبەن قارادى. ەينشتەيننىڭ ءدىن تۋرالى كوزقاراسى انىق كورىنەتىن ماڭىزدى قۇجاتتىڭ ءبىرى – ونىڭ 1954 جىلى فيلوسوف Eric Gutkindكە جازعان حاتى. بۇل حاتتا ول: «قۇداي ءسوزى – ادام السىزدىگىنىڭ جەمىسى» دەپ جازادى. ال ءىنجىل مەن قاسيەتتى كىتاپتاردى «قۇرمەتكە لايىق، بىراق ءبارىبىر قارابايىر اڭىزدار جيناعى» دەپ سيپاتتايدى.

ونىڭ ويىنشا، ۇيىمداسقان دىندەردىڭ ءبارى عىلىمعا دەيىنگى كەزەڭنىڭ جەمىسى ەدى. سوندىقتان ول ەشبىر حالىقتى نەمەسە ءدىندى ەرەكشە دەپ ساناعان جوق. دەگەنمەن ەينشتەين تولىق اتەيست تە بولعان جوق. ول XVII عاسىرداعى گوللاند فيلوسوفى بارۋح  سپينوزانىڭ يدەيالارىنا ەرەكشە ءتانتى بولدى. سپينوزا قۇدايدى تابيعاتتىڭ وزىمەن تەڭەستىرگەن ەدى. بۇل كوزقاراس ەينشتەينگە وتە جاقىن بولاتىن.

1929 جىلى راۆۆين Herbert S. Goldstein «ءسىز قۇدايعا سەنەسىز بە؟» دەپ سۇراعاندا، ەينشتەين: «مەن بار دۇنيەنىڭ ۇيلەسىمدى زاڭدىلىعىندا كورىنەتىن سپينوزانىڭ قۇدايىنا سەنەمىن. بىراق ادامداردىڭ تاعدىرىنا ارالاساتىن قۇدايعا سەنبەيمىن» دەگەن جاۋابىن ايتادى.

ەينشتەين ءۇشىن قۇداي – عالامنىڭ ءوز ءتارتىبى ەدى. ونىڭ بۇل عارىشتىق تاڭدانىسى مۋزىكاعا دەگەن ماحابباتىنان دا بايقالاتىن. اناسى پاۋلينا سىيلاعان سكريپكا ەينشتەيننىڭ ومىرلىك سەرىگىنە اينالدى. ول اسىرەسە Wolfgang Amadeus Mozart شىعارمالارىن ەرەكشە ءسۇيىپ تىڭدايتىن.

ول موتسارت مۋزىكاسى تۋرالى «ونىڭ اۋەندەرى سونشالىق تازا ءارى سۇلۋ. مەن ودان عالامنىڭ ىشكى سۇلۋلىعىن كورەمىن» دەگەن ەدى. ونىڭ بيوگرافى Alexander Moszkowski «مۋزىكا، تابيعات جانە قۇداي ەينشتەيننىڭ جان دۇنيەسىندە ءبىرتۇتاس مورالدىق ۇيلەسىمگە اينالعان» دەپ جازعان.

ەينشتەين ءوزىن ءدىني اداممىن دەپ سانادى. بىراق ونىڭ ءدىنى مەشىتتە دە، شىركەۋدە دە، سيناگوگادا دا ەمەس ەدى. ونىڭ «ءدىنى» – عارىش الدىنداعى تاڭدانىس. بەلگىسىزدى تانۋعا دەگەن شەكسىز قۇشتارلىق. عىلىم ارقىلى الەمنىڭ تەرەڭ سىرىن ۇعۋعا دەگەن رۋحاني ىزدەنىس.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، سول سەبەپتى ەينشتەين ءۇشىن ەڭ قاسيەتتى نارسە – ادامنىڭ عالامدى تۇسىنۋگە ۇمتىلعان ءساتى بولاتىن.

دۇيسەنالى الىماقىن

Abai.kz