اڭگىمە

شىلدەنىڭ ەكىنشى ون كۇندىگى، قارعانىڭ ميى قاينادى، الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى الىپ شاھار الماتىنىڭ ءوزى اپتاپ ىستىقتان مازاسىزداندى، ەلدىڭ كوبى كيمدەرىن شەشە كولگە قاشتى، «بىزدە ەلدەن قالمايىق»،- دەپ نۇرمان دا بالقاشقا بارۋعا  العاش رەت نيەت ەتتى، «كول جاعاسىندا شايتانداردىڭ تۇزاعى قۇرۋلى تۇرادى»،- دەگەن تالاي جىلدىڭ الدىنداعى ەڭ العاش ەستىگەن قوڭىر داۋىستى جىگىتتىڭ ۋاعىزى قۇلاعىنا كەلە قالدى. ويى ءبىر بۇزىلعان ادام دەمالىس كەزىندە ۇيگە سيمايدى، دالا كۇيىپ تۇر، ۇيدە كونديور بىراق بىردەڭە جەتسپەيدى. ىشىندەگى اق ءيتى مەن قارا ءيتى توقتاۋسىز كۇرەسىپ جاتتى.

بالقاشقا جاقىن ماڭدا قىستاۋ-جايلاۋىندا مىڭعىرعان مالى بار لەپسىنىڭ تۋماسى جاقپبەك دوسى ءبىر قويىن رۋحتار كوككە كوتەرىلگەن دۇيسەنبىدە «ەل-جەردىڭ بۇتىندىگى، ۇرپاعىمىزدىڭ ءوسىپ ءونىپ كوز قۋانىشمىز بولۋى» نيەتىمەن سوياتىنىن ايتقان ۋاتساپتاعى جازباسىن وقىعان نۇرمان بالقاشقا باراتىن ۋاقىت جەتتى،- دەپ تاڭ نامازدان سوڭ ايەل-بالا شاعاسىن الىپ، قارا تۇلپاردىڭ ۇستىنە جايعاسىپ قۇيىنداي جۇيتكىدى. ءا، دەگەننەن-اق قاپشاعايدى ارتقا تاستادى، ويپاڭ جەرمەن ورعىتتى، دومپەڭ جەرمەن سىرعىتتى، تيگەن جەرى وشاقتاي ويىپ كەتىپ بارادى، باسقان جەردە «بالقاش» دەپ شاۋىپ كەتىپ بارادى، بوز دالاننىڭ سار جەلىمەن جارىستى، گۋلەپ كەتىپ بارادى، زۋلاپ كەتىپ بارادى، جول بويىنداعى باعانالار ىركەس-تىركەس قۇلاپ جاتتى.  شەڭگەلدىگە بارىپ سەرگەكتە ەسىن جيىپ تىزگىن تارتتى. تالدىقورعاننىڭ ۇلكەن اسۋى ارقارلى جوتاسىنا جەتتى، ارتتا قالعان بەل بەلسكە ءبىر قاراپ قول بۇلعادى، گازبەن بارا جاتقان تۇلپارى كىسىنەپ جىبەردى، سول ساۋساعىن تيگىزگەنى سول-اق ەكەن، بەنزينگە اۋستى، ءبىر سىلكىنگەن قارا ايعىر قۇيىنداي جۇيتكىدى. قارا جولدىڭ جون ارقاسىن تىلگىلەي شاپتى، ۇزىك سىزىق بار جەردە تالاي ءوزى تەڭدەس تۇلپاردى ارتقا تاستادى. نۇرمان اتىمەن سويلەسە باستادى...شۋ جانۋار شابا ءتۇس دەپ،- باسىن بوس تاستادى، تورعايلار پىر ەتىپ ۇشقاندا قاناتىن سيپاعان ارعىماعى ارقىراپ كەتتى، «راحيم بي» كەسەنەسى تۇسىندا سول ايماقتا جاتقان يگى جاقسىلارعا ون ءبىر «ىقلاس سۇرەسىن» وقىپ «ھۋ» دەدى، تۇلپارىڭ جال-قۇيىرىعى تارالىپ شۋ دەدى، «ار جەردىڭ ءوز يەسى بار، ءبىز بىلمەيتىن كيەسى بار» ولار ءتىرى سالەمىڭدى الادى دەدى،- تۇلپارى، سەنى اللا جاراتتى، ال مەنى ادامدار جاسادىڭدار، ءبىر عانا تىزبەك بويىندامىز دەپ،- باس شۇلعىدى قارا تۇلپار. قىزىل جولبارىس كيەسى بار بالپىق بي اۋليە تۇسىنا كەلگەندە تىزگىندى تارتا ءبىر فاتيحا ءۇش ىقىلاس  وقىپ «ھۋ» دەدى.  تالدىقورعاننىڭ سىرتىمەن لەپسى بۇرىلىسىنا جەتىپ سارى دالاعا جەتتى، سەكسەۋىل، جىڭعىل، جۋسان، ميا، تۇيەتىكەن، ساسىرلار باستارىن ءيىپ سالەم بەردى الىستان كەلگەن جولاۋشىعا، نۇرمان دا سالەم الىپ از كىدىردى، ايەل بالا-شاعاسى ۇيقىدا، جالىن تاراعان تۇلپارى وقىرىنا جان-جاعىنا قارادى، جەلمەن جارىستى، جانۋاردىڭ كەكىلىنەن اققان تەرىن ءسۇرتتى، قازاقتىڭ اپاي ءتوس دالاسى، كەڭ اسپان، توبەدە بۇلتتار قالقيدى. كوز الدىندا ساعىم وينادى. ساعىم اراسىنان قازاق باتىرلارىنىڭ رۋحىن كوردى....

كۇن شۇلەن شۇعىلاسىن شاشىپ تۇر. ساحارا ءتوسى، شولەيتتى قۇمدى دالا، تال، توراڭعى، جىڭعىلدى توعايلار. ىستىقتا سارعايعان جەلەمىك جەلمەن باياۋ تەربەلەدى. بەك اۋليە تاۋى «بۇل ماڭ بىزدىكى» دەپ،- بيىكتەن كوز سالادى. قابانباي، ماتاي ءبورىبايۇلى، مىقتىبەك تاعايۇلى، التەكە جيدەبايۇلى، رايىمبەك سىندى باتىرلار بولعان ەدى ارۋاقتى، جوڭعارلار تۇسىنەن شوشي ساندىراقتادى، بالقاش-ىلە اتىرابىندا بەل شەشپەي اتتان تۇسپەي شايقاستى. اتاق-داڭىق، اقشا دامەتپەي قۇداي الدىندا ءجۇزمىز جارقىن بولسىن دەپ،- كەلشەك ۇرپاق بىزدەر ءۇشىن وسىناۋ كەڭ-بايتاق قۇت مەكەندى تاستاپتى. ورىس وتارشىلدارى كەلگەنگە دەيىن بۇل ماڭدا جولبارىستار جورتىپ، جابايى شوشقالاردا قورسىلداپ، ەلىك، كيىك، قاراقۇيرىق، تۇلكى جانە بورسىق، قويان شۇبىردى.

قارا تۇلپارىن كىسىنەتە نۇرمان بالقاشقا جاقىندادى، كۇن قيعاشتاي توبەسىنە جاقىنداپ كەلەدى. ىستىق سامال سوعادى. كول ماڭىندا قامىس، قۇراق جانە جوكە جەلمەن تەربەلەدى. بالقاش الەمدەگى ون ءىرى ۇلكەن تۇيىق كولدەردىڭ ءبىرى، قىزعىلت جانە بۇيرا بىرقازاندار، باكلاندار كول بەتىنە ءسان بەرە جۇزەدى. سۋدا سازان، اقمارقا، الابۇعا، جايىن، تابان، امۋر جانە اقبالىق كول جارالعاننان بەرى وسىندا. باتىسى مەن شىعىسى 614 شاقىرىم، ەنى 3,5 شاقىرىمنان 44 شاقىرىم اراسىندا. كولدىڭ ەڭ تەرەڭ جەرى 26 مەتر. كولدىڭ باتىسى تۇششى. شىعىسى اششى. بالقاشقا ىلە، قاراتال، لەپسى وزەندەرى جەتكەنشە اسىعادى.

دارەتتەرىن جاڭالاپ ازان شاقىردى، بەسىن نامازدارىن جاماعاتپەن وتەدى. انادايدا سار ساماۋىر قايناپ، ءۇش بۇتتى وشاقتىڭ ۇستىندە قارا قازاندا مارقانىڭ ەتى بىلقىپ،ءيسى ات شاپتىرم اۋماققا تاراپ تابەتىڭدى اشادى. الپىس ادامدى قاناتىنا العان لاپاستاعى ستولدىڭ بەتىندە داستارحان جايناپ تۇر. باقىتبەك، ابىلاي، مەيرلان، ارمان، نۇرمان ءبارى دە وتباستارىمەن ىركەس-تىركەس كەلىپ اق داستارحاننىڭ باسىنا قونجيدى. كوزى جانعان، قۇلاعى دەلديگەن كوكقاسقا قويدىڭ باسىن كوتەرىپ قوناق يەسى امين،-دەپ تۇرىستىق بەرە قالدى، جاستارى قاتارلاس، تۇرلەرى شامالاس قۇرداستار "ال باتا بەر" دەپ،- ءبىر-بىرىنە قاراستى، بارلىعىنىڭ جانارى نۇرمانعا ءتۇيىستى، امين دەسەڭ بىزگە، قۇداي بەرسىن ساعان، ەل دەپ،- سوققان تىلىگىڭ قابىل بولسىن ءاماندا، وتباسى مەن وتان باقتىن جارتقان اللا بارشامىزعا باياندى قىلسىن، ۇلدارىمىز نامىستى، قىزدارىمىز ارلى دا يبالى بولسىن، قايىرلى باقتتى عۇمىر كەشسىن، ەلدىڭ تۇتقاسى بولسىن، امين دەپ بەت سيپاعان جىگىتتەر تاۋداي ەت، كولدەي سورپانىڭ ىشىندە ءجۇزدى.

-مەن تاڭعى اس ىشپەيىم، ال تۇسكى استى قوماعايلانا سوعامىن، تاڭعى استى زورلانىپ ىشكەنىمەن ءوزىمدى جايسىز سەزىنەم، تەك تۇستە تاماققا تابەتىم اشىلادى دەپ،- مەيىرلان شەرديگەن قوزى قارنىنا كوز سالدى.

- جاپوندار قارنى شىققان ادامدى اۋرۋ دەپ، ەمحاناعا شاقىرتادى ەكەن. ارمان اسىعىس سويلەدى.

- بىزدە قارنى جوق ادام اۋرۋ سانالادى-اۋ دەپ،- باقىتبەك سوزگە ارالاستى.

- مەن تاڭعى استى تاستاعان ەمەسپىن، تۇسكى استىدا جاقسى جەيمىن، كەشتە تۇلكى قۇرساق جاتام دەپ ابىلاي موينىن سوزا ءۇن قاتتى.

- كەشىرىپ-قويىڭىزدار، مەن كەشتە تاماق ىشپەسەم ۇيقىم كەلمەيدى دەپ،-جاقىپبەك قوناقتارىنا قاراپ مەنىكى دۇرىس پا؟ دەگەندەي سىڭاي تانىتتى.

-ءار ادام ءوز الدىنا ءبىر بولەك، نەگىزى  ءار كىم اعزاسىمەن سويلەسىپ قارنى اشقاندا تاماق جەگەنى ەڭ دۇرىس پا،- دەپ ويلايمىن،- نۇرمان ءوز سوزىنە ءوزى ريزا بولدى.

وسى كولدىڭ اتى نەگە بالقاش دەپ ابىلاي اڭگىمەننىڭ اۋانىن باسقا جاققا بۇردى. باياعىدا جەتىسۋدا ءبىر باي ءومىر ءسۇرىپتى، بايدىڭ بالقيا ەسىمدى سۇلۋ قىزى بولىپتى. جاقىندارى ونى ەركەلەتىپ بالقاش دەپ اتاپتى. اكەسى قىزى بەسىكتە جاتقاندا دوسىمەن قۇدا بولىپتى، ول كەزدە قىز پەرىشتەگە جاڭا ەزۋ تارىتقان ەكەن. ايلار اۋناپ، جىلدار جىلىستاپ قۇدالىقتىڭ العاشقى الىم-بەرىمىن جاساي باستايدى، الايدا قىز اتاستىرىلعان جىگىتىن ەش ۇناتپايدى. ءوز اۋىلداسى ەردەن اتتى كەدەي جىگىتكە عاشىق بولادى، ۇزاتار ۋاقىتى تاياپ، قىزدىڭ مازاسى كەتە باستايدى، ەبىن تاۋىپ ەردەنمەن بىرگە قاشىپ كەتەدى. ەكى جاس ەلدەن جىراقتاپ ۇلكەن كولدىڭ جاعاسىنا كەلىپ، قالىڭ قامىستىڭ اراسىندا جاسىرىنىپ ءومىر سۇرە باستايدى. ءبىر كۇنى جابايى قابان  ابايسىزدا ەردەندى اۋىر جارالايدى. بالقاش قانشا كۇتىم جاساعانىمەن، جىگىتتىڭ جاراسى اسقىنىپ، كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. سۇيىكتىسىنەن ايىرىلعان قىز كوز جاسىن توپىراققا شىلاپ جىگىتىن جەرلەيدى. سول كەزدە بالقاشتى ىزدەپ تۋىستارى كەلەدى، قىز كولدىڭ بەتىندە قولىن بۇلعاپ تۇرعان جىگىتىن كورەدى، كولگە سەكىرىپ كەتەدى. وسىدان كەيىن وسى كولدىڭ اتى بالقاش بولىپتى. وتىرعانداردىڭ بارلىعى ويعا شومىپ كەتتى....

قۇددى اسپان جەرگە قۇلاپ تۇسكەندەي الىپ كولدىڭ باس-اياعىنا قاراۋعا جانارىڭ تالادى. كول بەتى شىمىرلاپ بولىمسىز تولقىن جاعانى باياۋ ۇرعىلايدى، تاۋىقتىڭ مۇجىلگەن سىيراعى، مەن پيۋانىڭ قۇمىراسى جاعاعا سوعىلادى. بيسميللاھ دەپ سۋعا ءتۇستى، سۋ جىلى دا جۇمساق جاعادان الىستاعان سايىن تەرەڭدەپ بارادى. سۋدا اسىر سالا دوپ الىپ قاشۋ، بۋتولكاعا قۇم سالىپ سۋ تۇبىنە جىبەرىپ ونى تابۋ، كوكپار تارتۋ سىندى بىرنەشە ويىندارمەن كەشتى باتىرىپ مارە-سارە كۇي كەشىپ، ءبىر جىلدىق ىشكە جينالعان ىستىق ەنەرگيانى شىعاردى، بويلارى جەڭىلدەپ جىرعاپ قالدى... ءبىر كۇن بۇرىن كەلگەن بازاردا ىستەيتىن دوستارى الماتىعا قايتتى.

نۇرمان ءوز وتباسىمەن قالدى. ەلدەن وڭاشا بولىسىن دەپ،- ەڭ شەتكى قونالقىعا توقتاعان ەدى، تۇستە شۋلاپ جۇرگەن ەلدىڭ قاراسى ازايىپ، بەرەن-ساران ادام بولماسا ەل اياعى سيرەگەن. ايەل بالا-شاعاسى جولدان شارشاعان، بولمەلەرىنە كىردى. جۇرتتان بولەك وي كەشكەندى قالايتىن ول كىشكەنە قۇمداۋىت توبەدەن اسىپ سۋ جاعاسىندا قازداي تىزىلگەن تاپشاننىڭ بىرىنە جانتايا، كولگە قاراپ تاپجىلماي جاتتى....سۋىق تا ىستىق تە ەمەس قوڭىر سامال بەتىن ءوپتى...

كۇن كوكجيەككە باياۋ ءسىڭىپ، سوڭعى التىن شاپاعىن بالقاش كولىنىڭ ايدىنىنا توكتى. اسپاننىڭ قىزىل بوياۋى كۇلگىنگە، ودان قويۋ كوككە اۋىسقان سايىن كول دە وزگەشە كەيىپكە ەندى. كۇن ارتىنا قاراپ از تۇرىپ، كولگە ءتۇسىپ كەتتى. كۇندىز قىز-قىز قايناعان كول جاعاسى ۇنسىزدىككە ءوتتى، تابيعات بەيمالىم ءبىر قۇپيانىڭ شىمىلدىعىن تۇرگەندەي بولدى. كول جاعاسىنداعى تاپشاندا ازان شاقىرىپ اقشام نامازان اسىقپاي وقىدى.

اي تولىقسىپ شىعىپ، كول بەتىنە كۇمىس ساۋلەسىن شاشتى، تولقىندار گاۋھار تاستارداي جارقىراپ قويا بەردى. جاعالاۋداعى قامىستار الدەكىممەن سىبىرلاسقانداي باياۋ تەربەلدى. سول سىبىردىڭ اراسىنان ادام قۇلاعىنا انىق جەتپەيتىن، بىراق جۇرەككە سەزىلەتىن جۇمباق ءۇن ەستىلدى. بۇل جەلدىڭ ءۇنى مە، الدە كولدىڭ ءوز ءۇنى مە؟ ونى ەشكىمدە بىلمەيدى. قۇرۋلى قالىڭ قاتار-قاتار تۇرعان بالقىشلاردىڭ تورى سياقتى تورلاردى كوردى، كوز ۇشىندا بۇلدىر بەينەلەر توقتاۋسىز جۇرەدى، قۇمدى جاعالاۋدا اياق دىبىستارى ەستىلەدى. اياتۋل-كۋرسي، كافيرۋن،ىقىلاس، فالاق، ناس سۇرەلەرىن ءۇش قايتار وقىدى. ءبارى تىم-تىنىش. سۋ بەتى تىنشي قالدى. تولقىن توقتادى. جەل دە ساپ تىيىلدى. سول مەزەتتە كولدىڭ ورتاسىنان كوگىلدىر ساۋلە باياۋ كوتەرىلدى. اۋەلدە ول اي ساۋلەسىنىڭ شاعىلىسى سياقتى كورىنگەنىمەن، بىرتە-بىرتە جارىعى كۇشەيىپ، سۋ استىنان الىپ بەينە قوزعالا باستادى.

كوپ ۇزاماي كولدىڭ تەرەڭىنەن بۇرىن-سوڭدى ەشكىم انىق كورمەگەن سۋ جانۋارى كورىندى. ونىڭ دەنەسى بالىققا ۇقسايتىن، بىراق موينى ۇزىن، ارقاسىن كۇمىس قابىرشاق جاپقان. ءار قوزعالعان سايىن دەنەسىنەن كوگىلدىر ساۋلە شاشىراپ، اينالاسىنداعى سۋدى وتتاي جارقىراتىپ جىبەرەدى. كوزدەرى قاراڭعىلىقتا لاعىل تاستاي جانىپ تۇر. ول ەشكىمگە قاۋىپ توندىرمەدى. كەرىسىنشە، كولدىڭ يەسى سەكىلدى سابىرلى ءارى ايبارلى.

سول ساتتە كولدەن شىققان ءۇن بۇرىنعىدان دا انىق ەستىلدى.

«ادامزات مەنى سۋ دەپ قانا كورەدى. بىراق مەن عاسىرلاردىڭ جادىمىن. مەنىڭ تۇبىمدە ۇمىتىلعان قالالار، جوعالعان تاعدىرلار، ورىندالماعان ارماندار جاتىر...»

بۇل سوزدەردى نۇرمان قۇلاقپەن ەمەس، جۇرەكپەن ەستىدى. ازان شاقىرىپ قۇپتان نامازىن وتەدى. ەكى سۇنەت، ءۇتىر ءۋاجىپ نامازىن باپپەن وقىپ تاسپيق تارتىپ دۇعا جاسادى. قايتا تاپشانعا جايعاسىپ كولگە قارادى.

كولدىڭ بەتىندە بىرىنەن سوڭ ءبىرى بەينەلەر پايدا بولا باستادى. ەجەلگى ساق جاۋىنگەرلەرى تۇلپارلارىمەن شاۋىپ بارا جاتتى. ارتىنشا ءۇيسىن اتتى اسكەرى، كوك تۇرىكتەر، تۇرىك قاعاناتى، تۇركەشتەر، قارلۇقتار، قاراحان، شىڭعىس باھدۇرلەرى، قازا حاندىعى، الاش اسكەرلەرى كولدىڭ ۇستىندە ساپ تۇزەپ كەتىپ بارا جاتتى. كەشەگى قىزىل ۇكىمەت تۇسىنداعى بالىقشىلاردىڭ مۇڭدى ءانى، انالاردىڭ ءالسىز ءالديى، ەگەمەندىك تۋىن كوتەرگەن جىگتتەر اتا-بابا ەسىمىن ۇران ەتىپ تولقىنداردىڭ اراسىن قايتا جاڭعىرتتى. قۇددى كينو كورگەندەي نۇرمان ءۇنسىز قاراپ وتىردى.

سۋ جانۋارى كولدى اينالا ءجۇزدى. ونىڭ قوزعالىسىنان كەيىن ايدىن بەتىندە كوگىلدىر شەڭبەرلەر پايدا بولىپ، اسپانداعى جۇلدىزدار سۋعا قۇلاپ جاتقانداي بولدى. تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشى سول ءتۇنى جەر مەن كوكتى، وتكەن مەن بۇگىندى، ادام مەن تابيعاتتى ءبىر ارناعا توعىستىرعانداي ەدى.

الىپ ماقۇلىق باياۋ عانا تەرەڭگە سۇڭگىپ كەتتى. كوگىلدىر ساۋلە دە بىرتىندەپ ءوشتى.

ءتۇن تەرەڭدەگەن سايىن بالقاشتىڭ ءۇستىن كوگىلدىر تۇمان باياۋ باسىپ، كول مەن اسپاننىڭ اراسى جالعاسىپ كەتكەندەي بولدى. اي ساۋلەسى ەندى تەك سۋ بەتىنە عانا ەمەس، تولقىنداردىڭ استىنا دا توگىلىپ تۇرعانداي. ءاربىر تولقىن كۇمىس قوڭىراۋداي سىڭعىرلاپ، ءۇنسىز الەمگە بەيمالىم اۋەن تاراتادى. كولدىڭ دەم العانى سەزىلەدى. ول جاي عانا سۋ ەمەس، الىپ تىرشىلىك يەسى سەكىلدى باياۋ تىنىستاپ جاتتى.

كەنەت كولدىڭ ورتاسىندا سۋ بەتى ەكى ايىرىلىپ، قارا كوك تەرەڭنەن ءمولدىر حرۋستال سارايدىڭ مۇنارالارى كورىندى. مۇنارالاردىڭ قابىرعاسى اي ساۋلەسىن مىڭ قۇبىلتىپ، جۇلدىزداردىڭ جارىعىن شاشىراتىپ تۇردى. ءبىر ساتكە عانا كورىنگەن سول ساراي قايتادان تۇڭعيىققا ءسىڭىپ جوق بولدى. تەك ونىڭ ورنىنا كوگىلدىر ساۋلە ۇزاق ۋاقىت تەربەلىپ تۇردى.

جەلدىڭ باعىتى وزگەردى. قامىس اراسىنان اق قاناتتى تىرنالار ۇشتى. بىراق ولار اسپانعا ۇشقان جوق. اي ساۋلەسىنىڭ بويىمەن قالىقتاپ، كولدىڭ ءدال ورتاسىنا قاراي سامعادى. قاناتتارىنان تۇسكەن اپپاق قاۋىرسىندار سۋعا تيمەي تۇرىپ ءىنجۋ-مارجانعا اينالىپ، تولقىنداردىڭ قوينىنا ءسىڭىپ كەتتى.

سول كەزدە الىپ سۋ جانۋارى تاعى دا كورىندى. بۇل جولى ونىڭ ارقاسىن كونە تۇركى ورنەكتەرىنە ۇقساس التىن تاڭبالار كومكەرىپ تۇردى. تاڭبالارى وتتاي جانىپ، كەيدە كوك، كەيدە جاسىل، كەيدە التىن تۇسكە قۇبىلدى. ول قۇيرىعىن باياۋ سەرمەگەن سايىن كول بەتىندە شەكسىز شەڭبەرلەر پايدا بولىپ، الگى شەڭبەرلەردەن كونە قوبىزدىڭ قوڭىر ءۇنى ەستىلە باستادى.

اۋەن كۇشەيگەن سايىن بالقاشتىڭ جاعالاۋىنداعى قۇم بەتىندە ەجەلگى جازۋلارعا پايدا بولدى. ءاربىر جازۋ عاسىرلار بويى ايتىلماعان سىردى ساقتاپ كەلگەندەي ەدى. جەل سول جازۋلاردى وقىپ تۇرعانداي كۇبىرلەيدى. سۋ دا، قۇم دا، اسپان دا ءبىر عانا تىلسىم تىلدە سويلەسىپ تۇرعانداي.

وسى كەزدە اسپاننىڭ ەڭ جارىق جۇلدىزى كەنەت قوزعالىپ، اقىرىن عانا كولگە قاراي تومەندەي باستادى. ول سۋعا قۇلاعان جوق. سۋ بەتىنە قونىپ، اپپاق لالاگۇلگە اينالدى. لالاگۇلدىڭ ورتاسىنان كۇمىس ساۋلە كوتەرىلىپ، بۇكىل كولدى  بولەك ءبىر نۇرعا بولەندى. سول نۇردىڭ ىشىندە ادامداردىڭ كوزىنەن جاسىرىن ءومىر سۇرەتىن سۋ پەرىلەرى كورىندى. ولاردىڭ شاشتارى بالدىرداي تولقىپ، داۋىستارى بۇلاقتىڭ سىلدىرىنا ۇقساپ، بالقاشتىڭ ماڭگىلىك جىرىن ايتىپ تۇردى.

سۋ جانۋارى سولاردىڭ ورتاسىنا كەلىپ باسىن ءيدى. بۇل كولدىڭ پاتشاسى ەمەس، ول ماڭگىلىك كۇزەتشى. مىڭداعان جىل بويى بالقاشتىڭ جۇرەگىن، سۋ استىنداعى كونە قالالاردى، جوعالعان قازىنالاردى ەمەس، ادامزاتتىڭ ۇمىت بولعان ارمانىن كۇزەتىپ كەلەدى.

بارلىق  عاجايىپ كورىنىس بىرتىندەپ تۇمانعا ءسىڭىپ جوعالىپ جاتتى. ساراي دا، پەرىلەر دە، جارقىراعان جازۋلار دا عايىپ بولدى. تەك جاعالاۋدا وتىرعان نۇرماننڭ الاقانىندا ىنجۋدەي جارقىراعان جالعىز عانا تامشى قالدى. ول قاراپايىم سۋ ەمەس ەدى. ول - بالقاشتىڭ تۇنگى سيقىرىنىڭ بەلگىسى بولاتىن. كىمدە-كىم سول تامشىنى جۇرەگىندە ساقتاي السا، ءومىر بويى تابيعاتتىڭ ءۇنىن ەستىپ، جۇلدىزداردىڭ ءتىلىن تۇسىنەدى.

تۇمان ىدىراپ كەتتى، كول ءۇنسىز قالدى. قارا كوك تولقىندار سىبدىرلاسىپ جاتتى. نۇرماننىڭ ۇيقىسى كەلىپ قالعىپ مۇلگىپ وتىردى، تۇسكى ابىلايدىڭ اڭگىمەسى ەسىنە ءتۇستى... بالقاش قىز بەن عاشىعى ەرناردى ويلادى... ۇيقى مەن مەن وياۋدىڭ اراسى....اي كولدىڭ ءدال توبەسىنە كوتەرىلىپ، سۋ بەتىنە اق جولاق توگىپ تۇر. كەنەت الگى جولاقتىڭ ۇستىمەن ادام سۇلباسى باياۋ قوزعالدى. اياعى سۋعا باتپايدى، كولەڭكەسى دە جوق.

- ەرنار... بالقاش....بۇل ەرنار مەن بالقاشتىڭ ءۇنى. ءتىرى ادامنىڭ ۇنىنە ەش ۇقسامايدى رۋح تىلىندە سويلەسەدى، عاسىرلاردىڭ اراسىنان جەتكەن قوڭىر سارىنعا ۇقسايتىن. داۋىسى سۋدىڭ تولقىنىمەن، جەلدىڭ ىزىڭىمەن ارالاسىپ، تابيعاتتىڭ ءوز ۇنىندەي، كولدىڭ ءوز داۋسىنداي ەستىلدى.

بالقاش ءبىر قادام العا باستى.

ادام ولگەنىمەن، ماحابباتتىڭ رۋحى جوعالمايدى. قىز بەن جىگىت سۋ بەتىندە جاقىنداستى.

سول ساتتە كولدىڭ تەرەڭىنەن كوگىلدىر ساۋلە قايتا كوتەرىلدى. سۋ بەتىندە مىڭداعان شىراق وزدىگىنەن جانىپ، جۇلدىزدار جەرگە تۇسكەندەي بولدى.

ەرنار قولىن سوزدى. ونىڭ الاقانىنان كوگىلدىر كوبەلەك ۇشىپ شىعىپ، بالقاشتىڭ يىعىنا قوندى. كوبەلەكتىڭ قاناتىندا اي ساۋلەسىمەن جازىلعان بەيمالىم تاڭبالار جارقىراپ تۇردى.

مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ ءمورى، -دەدى ەرنار. وسى كەزدە كول بەتىندە ءيىرىم پايدا بولدى. ءيىرىمنىڭ ىشىنەن كۇمىستەي جارقىراعان بايتەرەك بوي كوتەردى. ونىڭ تامىرى كولدىڭ تۇبىنە كەتىپ، بۇتاقتارى جۇلدىزدارعا دەيىن سوزىلىپ تۇردى. جاپىراقتارى سىڭعىرلاپ، قوڭىراۋداي ءۇن شىعاردى. ءار جاپىراقتا ءبىر ادامنىڭ ارمانى، ءبىر انانىڭ تىلەگى، ءبىر عاشىقتىڭ سىرى جازىلعان. جىندار  سول سىردى ۇرلادى، جۇلدىزدار وق بولىپ اتىلدى....كول جاعاسىنداعى ءبىر دوسىنىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ ۇلگىردى...

كەنەت كولدىڭ ارعى جاعىنان اق كيىمدى اجە كورىندى. ولدا سۋ بەتىمەن ءۇنسىز ءجۇرىپ كەلەدى. قولىندا جانىپ تۇرعان كوكشىل شىراق بار. شىراعى بارعان سايىن كۇشەيدى، كولدىڭ تولقىندارى ءبىر ءتۇرلى اۋەنگە سالىپ، قوبىزدىڭ مۇڭلى ءۇنى ءتۇندى تەربەتىپ جىبەردى.

بالقاش كوزىن جۇمدى. سول ساتتە ەرناردىڭ الاقانى ماڭدايىنا ءتيدى.

قىز جىگىتتىڭ قۇشاعىندا تەربەلدى.... تەڭىز تەڭسەلىپ تۇردى..... نۇرمان ازان شاقىرىپ ەشكىم جوقتا تاعى ناماز وقىدى....

تاڭنىڭ العاشقى شاپاعى كورىندى. كول بەتى كۇمىس تۇسكە بويالدى.... بالقاش پەن ەرناردىڭ بەينەسى بىرتە-بىرتە نۇرعا ءسىڭىپ كەتتى.... كولدىڭ استىنان شىققان كۇن توبەدە قالىقتاپ تۇردى....تاڭعى اسىن ىشكەن ادامدار جالاڭاشتانا كول جاعاسىنا كەلىپ سىراسىن ءسىمىردى، سۋعا سەكىردى، ءبىر جاس قىز وزىنە تويماي قاراپ تۇردى، شەشەسى ءوز قىزىنىڭ جالاڭاش ءتانىن فوتوعا ءتۇسىردى، ۆيدوعا الدى....كول بەتىندە توقتاۋسىز تولقىن تۇردى....ادامداردى قۇشاعىنا الىپ كوككە لاقتىرا قايتا جەرگە تاسايدى.... جاعاعا تاۋىق سيراعى مەن باكلاشكالاردى لاقتىردى...كول تۇنگە قاراي تازاردى....

نۇرحالىق ابدىراقىن

Abai.kz