«تۇرسىن جۇرتباي كىم ەدى؟» دەپ جۇرمەڭىزدەر. ونداي دا بولعان. ەستەرىڭىزدە بولسا، ءبىر كەزدەرى قازاق عىلىمىنىڭ قايسار تۇلعاسى، وسى تۇرسىن اعانىڭ ۇستازى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ەسىمى ەكس-پرەزيدەنت تاراپىنان جەكىپ ايتىلىپ، جاقتىرماۋىنان استانادان ءبىر كوشە بۇيىرماي قالا جازداپ ەدى-اۋ! ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ ۇلىلىعى مەن ۇلت الدىنداعى ەڭبەگى ءبارىبىر مويىندالدى. سول سياقتى ەرتەڭگى كۇنى «تۇرسىن جۇرتباي كىم ەدى؟» دەپ سۇراپ جۇرمەسىن دەگەن نيەتپەن وسى وي-تولعامداردى ۇسىنىپ وتىرمىز. قادىرىنە جەتىپ، باعاسىن كەلەشەك ەمەس، بۇگىن بەرە الساق قانا ۇتىلمايمىز. مارحابات!

قوڭىر دالانىڭ جىرشىسى

تۇرسىن جۇرتبايدىڭ شىعارماشىلىق جولى اسىل ولەڭمەن جانە كوركەم سوزبەن باستالعان. ونىڭ كوركەم ويلارىنىڭ وزەگى – قازاقتىڭ قوڭىر دالاسى. ۇلى اۋەزوۆ بەدەرلەگەندەي، «تۋعان جەرىم ءبورىلى، مۇڭلى، قوڭىر» ت. جۇرتبايدىڭ كىندىك كەسكەن قاسيەتتى ولكەسىنەن تىس ەمەس ەدى. «ءبىر ۋىس جۋسان»، «تۇيەشىنىڭ قىزى»، «قار استىنداعى كوبەلەك» تۋىندىلارىندا ادام مەن تابيعاتتىڭ ۇندەستىگى، تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش، ۇلتتىق مىنەز ەرەكشە شىنايىلىقپەن سۋرەتتەلەدى. ونىڭ كەيىپكەرلەرى قاراپايىم بولعانىمەن، رۋحاني الەمى باي، ويى تەرەڭ جاندار رەتىندە كورىنەدى.

ەرتە ويانعان ازامات

تۇرسىن اعا الاش يدەياسىن قارشادايىنان جۇرەگىنە ءسىڭىرىپ وسكەن وقۋشى بولىپتى. اكەسى جۇرتباي بالاسى قۇداكەلدى جىگىت جاسىندا-اق سادىق امانجولوۆتان حات الىپ، سونى احمەت بايتۇرسىنۇلىنا جەتكىزىپ بەرگەن دالا سەرىسى ەدى. ەكىنشىدەن، اباي مەن الاش ارىستارىنىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى شىڭعىستاۋ وڭىرىندە وسكەن تۇرسىن اعا مەكتەپ قابىرعاسىندا «اباي شىڭى – مۇحتار شىڭى» اتتى شىعارما جازىپ، ادەبيەتكە ەرتە دەن قويدى. سوندىقتان ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنىڭ وزەگىندە ۇلتتىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋ، اباي مەن الاش اماناتىن ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ مۇراتى جاتىر.

ارنالى ابايتانۋشى

قالامگەر قايراتكەردىڭ شىعارماشىلىق ومىرىندەگى ەڭ ءىرى باعىتتاردىڭ ءبىرى – ابايتانۋ. «قۇنانباي»، «اباي»، «كۇيەسىڭ، جۇرەك... سۇيەسىڭ!..» ەڭبەكتەرىندە، بيىلعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ءتۇسىپ جاتقان «تولىق ادام» ەكى تومدىق كىتابى اباي تۇلعاسىن تاريحي، فيلوسوفيالىق جانە رۋحاني تۇرعىدان جاڭاشا پايىمدادى. ول اقىننىڭ دۇنيەتانىمىن ساياسي، ەكونوميكالىق، ءدىني كوزقاراستارىن، شىعىس، باتىس جانە تۇركى وركەنيەتتەرىمەن ساباقتاستىرا قاراستىردى. ناتيجەسىندە ابايتانۋ عىلىمىنىڭ مازمۇنىن جاڭا دەرەكتەر مەن تىڭ كوزقاراستارمەن بايىتتى.

اۋەزوۆ الەمىنىڭ شەجىرەشىسى

تۇرسىن جۇرتباي – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە عۇمىرىن ارناعان ساناۋلى عالىمداردىڭ ءبىرى، بۇگىندە بىرەگەيى. «بەسىگىڭدى تۇزە!..»، «بەسىگىڭدى ايا!..»، «بەسىگىڭدى ايالا!..»، «بەسىگىڭدى ۇمىتپا!..»، «بەيۋاق»، «تالقى» ەڭبەكتەرىندە ۇلى جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىن، ءومىر جولىن جانە تاريحي ورتاسىن تىڭ دەرەكتەر نەگىزىندە سارالاپ بەردى. ول عىلىمي اينالىمعا بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن كوپتەگەن ارحيۆ قۇجاتتارىن ەنگىزدى. ءسويتىپ اۋەزوۆتانۋ عىلىمىنىڭ جاڭا بەلەسىن قالىپتاستىردى.

الاش اقيقاتىنىڭ اقتاڭگەرى

پروفەسسور تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «ۇرانىم – الاش!..» اتتى ءۇش تومدىق زەرتتەۋىن بولەك اتاۋعا كەرەك. ءوزى تۇرمە ءافسانالارى دەپ اتاعان وزگەشە تۋىندى ۇلتتىق رۋحانياتتاعى ايتۋلى وقيعا بولدى. بۇل ەڭبەكتە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ (ناقتى سانى 71 تۇلعا) تەرگەۋ ىستەرى مەن ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندە سوۆەتتىك جازالاۋ ساياساتىنىڭ شىنايى كەلبەتى اشىلدى. زۇلىم توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ۇلتقا قارسى جۇرگىزگەن ساياساتىن ناقتى دەرەكتەر ارقىلى دالەلدەدى.

كونە زاماننىڭ بىلگىرى

كەزىندە جانىبەك دوسىنىڭ القاۋىمەن سۇڭقار ۇلىن الدىنا الىپ، سوعان اڭگىمەلەپ بەرەم دەپ دۇنيەلەرى ءبىر كىتاپقا جۇك بولىپ، ونى «دۋلىعا» اتاپتى. ەستە جوق ەسكى زامانداعى بابالارىمىزدان تارتىپ بايبارىسقا دەيىنگى تاريحتى تۇگەندەپ جازدى. وقىعان ادام ۇلكەن ءبىر ەكراننان كوركەم فيلم كورگەندەي نەمەسە ءبىر كەڭ پولوتنولى سۋرەتتى تاماشالاعانداي اسەرگە بولەنەدى. ساق-سكيف اراسىنان شىعىپ، ەللادا ەلىندە وسكەن اناقارىستىڭ ايتاتىن ءبىر ءسوزى ءالى ەسىمدە: «– مىنا عاجاپتى قاراڭىز: ەللادادا بيلەر كەلەسىنە جايساڭدار مەن جامپوزدار تۇسەدى دە، تورەلىگىن قايداعى ءبىر توعىشارلار ايتادى ەكەن، – دەپتى».

ادەبي سىننىڭ ساردارى

تۇرسىن جۇرتباي قازاق ادەبي سىنىنىڭ دامۋىنا دا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى. ونىڭ سىن ماقالالارى مەن ادەبي ەسسەلەرىندە تاريحي شىندىق، كوركەمدىك شەشىم، اۆتورلىق ۇستانىم سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەر تەرەڭ تالدانادى. قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلى جازۋشىلارىنان باستاپ زامانداس، قاتارلاس دوستارىنا دەيىنگى تۇتاس بىرنەشە بۋىننىڭ شىعارماشىلىق ءومىرى مەن شەبەرلىكتەرى حاقىنداعى سىني ەسسەلەر جازدى. ونىسى «جانسۋسار» دەگەن اتپەن ەكى توم بولىپ جارىق كوردى. شەتەل جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسى تۋرالى ەڭبەگى «بەينەت سۋسىنى» دەپ اتالادى. سىنشى ادەبي شىعارماعا تەك ەستەتيكالىق تۇرعىدان ەمەس، كەڭ تاراپتا رۋحاني-تاريحي قۇبىلىس رەتىندەگى كوركەمدىك جۇيە دەپ قارادى. سول سەبەپتى ونىڭ سىني ەڭبەكتەرى بۇگىنگى ادەبيەتتانۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى عىلىمي مۇرا بولىپ سانالادى.

دەرەكتى پروزانىڭ دارابوزى

دەرەكتى پروزانى كوركەم ادەبيەتتەن تومەن قويىپ، ونى تەك دەرەك تىزبەگى رەتىندە قابىلدايتىن كوزقاراس ءالى دە كەزدەسەدى. سونىڭ سالدارىنان ايگىلى دوكۋمەنتاليست مارقۇم مەدەۋ سارسەكە اتامىز ءتيىستى سىيلىعىن الا الماي كەتتى... تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «كەتبۇقا»، «قۇنانباي»، «قاليبەك قۋانىشباەۆ» سياقتى عۇمىرنامالىق تۋىندىلارى مۇنداي تۇسىنىكتىڭ ءۇستىرت ەكەنىن دالەلدەيدى. بۇل شىعارمالاردا تاريحي تۇلعانىڭ ءومىر جولى قۇرعاق باياندالمايدى، كەرىسىنشە، زامان شىندىعى، ادام تاعدىرى، ۇلتتىق رۋح پەن تاريحي سانا كوركەمدىك تانىم ارقىلى تەرەڭ اشىلادى.

ۇلتتىق مۇرانى ۇلىقتاۋشى

قايراتكەردىڭ باستاماسىمەن «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعى قۇرىلىپ، ۇلتتىق جازبا مۇرالاردى ساقتاۋ مەن زەرتتەۋدىڭ ءىرى ورتالىعىنا اينالدى. بۇل ونىڭ ەلۋ جانە جەتپىس بەس جىلدىق عۇمىرىن العان كەزەڭ بولدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 35 مىڭعا تارتا سيرەك قولجازبا مەن كىتاپتار جيناقتالىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى. كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى مەن تاريحي دەرەكتەردى جاريالاۋ ىسىنە دە بەلسەندى اتسالىستى. ءبىر كەزدەرى ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ قارا شاڭىراعى بولۋعا ءتيىس، ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قۇرىلعان ىرگەلى عىلىمي ورتالىق دەربەس قۇرىلىم رەتىندە جۇمىس ىستەپ، جۇزدەگەن عالىم قىزمەت ەتۋى كەرەك ەدى. الايدا سۋىق قولداردىڭ كەسىرىنەن («بەس قاتىننىڭ حيكاياسى») قارجىسى اۋدارىلماي، كەڭ سارايداي عيماراتتان ايىرىلىپ، شتاتى قىسقارىپ، اقىرى قۋىقتاي ءبىر بولمەگە قامالدى. بۇل ەندى باسقا اڭگىمەنىڭ اۋانى... «وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ» بوداۋىنا كەتكەن جىلدار قايراتكەر ءومىرىنىڭ وكىنىش پەن كۇرسىنىسكە تولى اۋىر كەزەڭى بولاتىن.

قازاق رۋحانياتىنىڭ قايراتكەرى

وسىنىڭ ءبارىن تۇيىندەي ايتقاندا، تۇرسىن قۇداكەلدىۇلى جۇرتباي – جازۋشى، عالىم، ۇستاز جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ دامۋىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا. ونىڭ ءومىرى مەن پەداگوگيكالىق، كوركەم-عىلىمي شىعارماشىلىق، قوعامدىق قىزمەتتەرىن توعىز تولعام ەمەس، توقسان توعىز تولعاۋعا ۇلاستىرساق تا تاۋىسا الماسپىز. اۆتوردىڭ قالامىنان تۋعان 60-تان استام كىتاپ، 1000-نان استام ماقالا، 16 مونوگرافيا جانە وزگە دە قىرۋار ەڭبەكتەر قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسىن، رۋحاني تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا قىزمەت ەتسە، مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەپ، ۇلتتىق ادەبيەت پەن عىلىمنىڭ جاڭا بۋىنىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. ال ۇلتتىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە سىنا قاعىلىپ، ەل تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن سىندارلى كەزەڭدەردەگى ازاماتتىق ۇستانىمى مەن قايراتكەرلىك ارەكەتتەرىن تۇگەل تارقاتساق، ءسوز تىم ۇزاپ كەتەر ەدى. سوندىقتان وسى تۇستان تىزگىندى تارتىپ، توقتايىق. تۇسىنەتىن جانعا ايتىلعان ويلاردىڭ ءوزى جەتكىلىكتى.

وسىنشاما اۋقىمدى ەڭبەكتى ءبىر عانا ادامنىڭ جالعىز اتقارۋىنىڭ ءوزى – تاڭعالارلىق قۇبىلىس. ءبىر ءوزى – مەكتەپ، ءبىر ءوزى – ينستيتۋت، ءبىر ءوزى – اكادەميا ىسپەتتى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ الپىس جىلعا جۋىق رۋحانياتقا سىڭىرگەن ەڭبەگى لايىقتى باعالانۋعا ءتيىس. حالىق الدەقاشان مويىنداعان جازۋشى-عالىمعا مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى ماراپاتتاردىڭ بەرىلۋى – ادىلەتتىڭ كورىنىسى ءارى ۇلتتىق قۇندىلىققا كورسەتىلگەن قۇرمەت بولار ەدى.

زاڭعار كارىمحان، 

ادەبيەت تاريحشىسى، سىنشى، الاشتانۋشى

Abai.kz