رەداكتسيا: جاقىندا Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندە بەلگىلى جۋرناليست دارحان ابدىكتىڭ اۆتورلىعى كورسەتىلگەن كولەمدى جازبا جاريالانعان ەكەن. جازبانى الما اقىلبايقىزى اتتى جەلى قولدانۋشىسى جاريالاعان. وندا دارحان ابدىكتىڭ قازاق تاريحىنا، ءدىنى مەن قوعامىنا قاتىستى پىكىرلەر جازىلعان. وسىعان بايلانىستى جۋىردا رەداكتسيامىزعا امانكەلدى جۇمعاليۇلى سادۋاقاسوۆ اتتى ازامات ءوز پىكىرىن جولداپتى. 

Abai.kz - ەركىن پىكىر الماسۋ الاڭى. مۇندا وي جارىستىرىپ، پىكىر تالاستىرۋعا قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى قۇقىلى. ماقالادا ەسىمدەرى اتالعان جەكەلەگەن ازاماتتار رەداكتسيامىزعا پىكىر بىلدىرۋگە نيەتتى بولسا، ولاردىڭ دا پىكىرلەرىن جاريالايتىن بولامىز. 

***

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ جۋرناليستيكاسىنداعى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق تۇلعالاردىڭ ءبىرى - دارحان ابدىك اعامىز. ءوزىنىڭ وتكىر دە تۋراشىل ويلارىمەن كوپشىلىككە تانىمال جۋرناليست. دەسە دە، جاقسى ءجۋرناليستىڭ دە ءوزى بايقامايتىن ياكي بىلسە دە «مەنىكى دۇرىس» دەگەن مەنمەندىككە بەرىلگەن كەمشىلىكتەرى بار.

اتاپ ايتار بولساق:

• قوعامدى ءدىني قارانعىلىقتىڭ شىرماۋىنا باتقان توبىر دەپ ساناۋ;
• وتكەن تاريحتى ماڭسۇقتاپ، وتكەنگە جيىركەنىش تۋىنداتۋ، تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى ەشبىر عىلىمي دالەلسىز سىنارجاق پىكىر ايتۋ;
• ءدىندى قوعامدى ارتقا تارتۋشى كۇش رەتىندە سيپاتتاپ، عىلىم مەن بىلىمگە قارسى قويۋ;
• ءوزىن عانا وركەنيەتتى قوعامنىڭ وكىلى ساناپ، اسىرە ليبەراليزمدى دارىپتەۋ.

سۋرەت: الەۋمەتتىك جەلى سكرينى.

جاقىندا Facebook الەۋمەتتىك جەلىcىندە دارحان ابدىك اعامىزدىڭ التىن وردا قوعامى، شىڭعىسحاننىڭ تاريحتاعى ءرولى مەن باعاسى، قازىرگى قوعامداعى عىلىمنىڭ جاي-كۇي مەن عالىمداردىڭ عىلىمعا ادال بولماۋى، بۇگىنگى قوعامداعى ازاماتتاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى رۋحانياتقا سايكەس بولماۋى، دىننەن ادا زايىرلى قوعام، ۇلتسىزداندىرىلعان تولەرانتتى قوعام، تەحنولوگيا مەن ءبىلىم-عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەرىنىڭ باسىن شالىپ، جازعان سىني جازباسى جاريالاندى. تىم سىنارجاق، عىلىمي نەگىزى مەن وبەكتيۆتىلىگى جوق ءۇستىرت پايىم.

وسى جازباداعى دارحان ابدىك اعامىزدىڭ كەلەسىدەي ويلارىنا قارسى پىكىر كەلتىرە وتىرساق.

1. دارحان اعامىز – «التىن وردا اياسىنداعى ەلدەردە ازاماتتىق قوعام دامىعان جوق» دەگەن تەزيس كەلتىرىپتى.

ولاي بولسا سول داۋىردەگى ازاماتتىق قوعامى بار ءارى ازاماتتىق قوعامى دامىعان الەمنىڭ قانداي ەلدەرىن اعامىز سالىستىرۋ ءۇشىن كەلتىرە الادى ەكەن؟ جالپى ازاماتتىق قوعام تۋرالى تۇسىنىك ەجەلگى انتيكالىق داۋىردە گرەك ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى. بۇل ويلار كەيىن XVII-XVIII عاسىرلاردا ەۋروپاداعى اعارتۋ ءداۋىرىنىڭ ويشىلدارىندا تەوريالىق تۇرعىدان نەگىزدەلىپ، XVIII عاسىردىڭ سوڭى XIX عاسىردا تاجىريبەدە جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. ال ازامتتىق قوعامنىڭ نىق قالىپتاسۋى XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جۇزەگە استى. سوندا دارحان ابدىك اعامىز التىن وردا داۋىرىننەن قانداي ازاماتتىق قوعامدى تابا الماي ءجۇر؟

2. «شىڭعىسحان ۇيىمداستىرعان موڭعول شاپقىنشىلىعى ورتالىق ازيا مەن تۇركىستان وركەنيەتىنىڭ تامىرىنا بالتا شاپتى. عىلىم مەن ءبىلىم ءولدى» - تەزيسى.

شىندىعىن ايتار بولساق، شىڭعىس حان دەشتى قىپشاق، تۇرىكستان، ماۋەرەناحر ولكەلەرىن باعىندىرعاندا قارسىلىق كورسەتكەندەردى ايامادى، بويۇسىنعانداردى قول استىنا الدى. ال ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – وركەنيەتتى جويۋ، قاتىگەز، قانىشەر دەگەن پىكىر سوۆەتتىك تاريحناماداعى قالىپتاسقان، يدەالوگياعا نەگىزدەلگەن تازا سوۆەتتىك نارراتيۆ. دارحان ابدىك اعامىز ءادىل بولسا، نەلىكتەن شىڭعىس حان جاۋگەرشىلىك جورىقتارىنان كەيىن قالىپتاسقان التىن وردا مەملەكەتىنىڭ وركەنيەتىن، شاعاتاي ۇلىسى اۋماعىنداعى مەدەنيەت، عىلىم، ءبىلىم جەتىستىكتەرىنە نازار اۋدارمايدى؟ ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىرىپ، ساياسي-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي وركەنيەتتىك تۇرعىدان عىلىم جانە ءبىلىم، مادەني الماسۋلاردى قامتاماسىز ەتكەن التىن وردانىڭ ماڭىزىنا نەلىكتەن توقتالمايدى؟ بۇگىندە تاريحشىلار ايتىپ جۇرگەن 150-گە جۋىق ءىرىلى-ۇساقتى قالالار مەن شاھارلاردى نەلىكتەن قاپەرىنەن شىعارادى؟ دارحان ابدىك اعامىز سوندا التىن وردا ءداۋىرىنىڭ گۇلدەنگەن ادەبيەتى مەن ادەبي شىعارمالارى، ولاردىڭ الەم ادەبيەتىندەگى الاتىن ورنى جانە دە بۇگىندەگى تۇرىك ءتىلدى حالىقتاردىڭ تىلدەرىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ماڭىزى تۋرالى ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان - نەمات كەلىمبەتوۆ، اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ، ءابدۋالي قايدار، رابيعا سىزدىق سىندى زەرتتەۋشى-عالىمدارىمىزدىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن جوققا شىعارادى ما؟

دارحان ابدىك اعامىزعا ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەر بولماسادا وسى ماسەلەگە قاتىسى بار عىلىمي ماقالاردى وقۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. مىسالى، جاۋىنباي جىلقىبايۇلىنىڭ e-history.kz پورتالىندا جاريالانعان – «التىن وردا ادەبيەتىنىڭ الىپتارى» ماقالاسى.

3. «ءدىن – ءاردايىم عىلىمعا سالىنعان اۋىزدىق. الاياقتار ەشتەنەدەن قورلانبايدى. ۇندەمەي ءوز ەسەبىمەن كۇنەلتۋدەن دە، وتىرىك ماقتاۋ-ماداقتاۋدان دا، جالعان ەسەپ بەرۋدەن ارلانبايدى» - تەزيسى.

ءبىر قاراعاندا دۇرىس پايىم. ورتا عاسىرلاردا حريستيان ءدىنى ەۋروپا جۇرتىن قارا تۇنەكتە ۇستاپ، عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتپادى. يسلام وركەنيەتىندە عىلىم مەن ءبىلىمدى، ەركىن ويلاۋدى ىعىستىرىپ، ءدىني نورمالار مەن دوگما العا شىقاندا گۇلدەنگەن يسلام وركەنيەتى قۇلدىرادى. ءتىپتى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كەيبىر ەلدەردەن كورىنىس تابۋدا. دەسە دە، بۇل دىندەگى ادام فاكتورىنىڭ اسەرى. دارحان اعامىزدىڭ ءوزى ايتىپ وتىرعانداي ءدىننىڭ اتىن جامىلعان الاياقتاردىڭ ەشتەنەدەن تارتىنباي، ار-ۇيات، يماندى اياققا تاپتاپ، ءدىندى قورلاۋى. شاكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ جىر جولدارىمەن ايتساق:

«بۇل كەزدەگى دىندەردىڭ ءبارى – ناشار،
ەشبىرى ءتۇزۋ ەمەس كوڭىل اشار.
وڭكەي الداۋ، جالعاندى ءدىن دەپ ايتىپ،
تالاي جان حاقيقاتتان قاشىپ ساسار....

ساقال مەن شاپان كيگەننىڭ ءبارى سوپى ەمەس،
ىشىندە ارام پيعىلى تۇرسا، ول تەگىس.
ءدىن تازاسىن ىزدەسەڭ – يماندى باق،
الداۋمەن مال تاپقاندى سوپى دەمەس».

سوندىقتان دا ءدىن بارلىق پروگرەسسيۆتى باستامالاردىڭ تەجەۋشىسى دەگەن نارراتيۆ كوپ الدىندا وڭاي ۇپاي جيناۋ امالى عانا بولىپ تابىلادى.

ءدىن مەن عىلىمنىڭ تاندەمى نەگىزىندە ادامزات بالاسىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى از ەمەس. يسلام وركەنيەتى دەسە توبە شاشى تىك تۇراتىن دارحان اعامىزدىڭ جۇيكەسىنە تيمەي-اق، باتىس ەلدەرىنە باس ۇراتىن اعامىزعا باتىس ەلدەرى مىسالىندا ءدىن مەن عىلىمنىڭ تاندەمىنەن ازداعان مىسالدار كەلتىرەتىن بولساق:

– كاتوليك شىركەۋىنىڭ يەزۋيتتەر وردەنى ماتەماتيكا، فيزيكا جانە استرونوميا پاندەرىن ءوز مەكتەپتەرىندە مىندەتتى تۇردە وقىتتى. ولار جۇلدىزداردى باقىلاي وتىرىپ، قىتاي مەن امەريكاعا دەيىنگى گەوگرافيالىق كارتالاردى تۇزەپ، زاماناۋي ماتەماتيكالىق تالداۋدىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى.

– قازىرگى گەنەتيكا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى – اۆستريالىق موناح گرەگور مەندەل. ول برنو قالاسىنداعى اۆگۋستين موناستىرىنىڭ باعىندا بۇرشاق وسىمدىكتەرىن بۋدانداستىرۋ ارقىلى تۇقىم قۋالاۋشىلىق زاڭدىلىقتارىن (مەندەل زاڭدارى) اشتى. ونىڭ ءدىني قىزمەتى مەن عىلىمي زەرتتەۋى قاتار ءجۇرىپ، ادامزاتقا وراسان زور عىلىمي مۇرا قالدىردى.

– العاشقى ەۋروپالىق جوعارى وقۋ ورىندارى (بولون، وكسفورد، پاريج ۋنيۆەرسيتەتتەرى) كاتوليك شىركەۋىنىڭ جانىنداعى مەكتەپتەردەن باستاۋ الدى. شىركەۋ لاتىن ءتىلى ارقىلى ءبىلىمنىڭ ءبىرتۇتاس كەڭىستىگىن قالىپتاستىرىپ، عىلىمنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتۋىن قامتاماسىز ەتتى.

4. «مەن ەتنيكالىق ۇلتشىلدىقتى جەك كورەمىن. بۇل ءفاشيمنىڭ الدىنعى ساتىسى. ۇلت دەگەنىمىز ەتنوس ەمەس، بۇل قاندايدا ءبىر ءتىلدىڭ، مادەنيەتتىڭ، قوعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان ورتا» - تەزيسى.

نەگىزىندە دارحان اعامىز ۇلتقا قاتىستى پايىمىن دۇرىس كورسەتكەن. الايدا مىنا ءبىر ماسەلەنى ادەيى نازاردان تىس قالدىرىپ وتىر. نەگىزىندە ۇلت بەلگىلى ءبىر ەتنيكالىق اۋماقتا، كوپتەگەن ەتنوستاردىڭ دومينانت ەتنوستىڭ توڭىرەگىندە، سول ەتنوستىڭ ءتىلى، ءدىلى، مادەنيەتى، دۇنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتارى نەگىزىندە قالىپتاسادى. ياعني، باسىم ءبىر ەتنوستىڭ بولۋ زاڭدىلىق.

«ۇلتشىلدىق – ءفاشيمنىڭ الدىنعى ساتىسى» دەگەن پايىم دا يدەالوگيالاندىرىلعان ەسكى سوۆەتتىك نارراتيۆ. تاريح كەرى مىسالداردى كورسەتەدى: ناپولەون جاۋگەرشىلىك جورىقتارى اسەرىمەن ەۋروپادا ۇلتشىلدىق يدەياسى نەگىزىندە گەرمانيا مەن يتاليا مەملەكەتتەرىنىڭ قۇرىلۋى، ۇلت-ازاتتىق سوعىستىڭ ناتيجەسىندە وسمان يمپەرياسىنان ءبولىنىپ شىققان – گرەكيا، ۆەنا كونگرەسىنەن كەيىنگى ۇلتشىلدىق قوزعالىستار مەن رەسەي-تۇرىك سوعىسىنىڭ ناتيجەسىندە ءوز الدىنا ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ ءبولىنىپ شىققان - سەربيا، رۋمىنيا مەملەكەتتەرى، كوپۇلتتى ءدىني وسمان يمپەرياسى قۇلاعاننان كەيىن، مۇستافا كەمال اتاتۇرىك تۇرىك ۇلتشىلدىعى يدەولوگياسىنا نەگىزدەلگەن زاماناۋي، زايىرلى تۇرىك رەسپۋبليكاسىن قۇرىلۋى.

قازاق ۇلتشىلدىعىن قۇبىجىق قىلىپ كورسەتۋ دە «الاش» دەپ اتالاتىن قازاق مەملەكەتتىگىنە قارسى جۇرگىزىلگەن ەسكى سوۆەتتىك يدەالوگيا. مۇنى كەزىندە جۇقالاپ بولسىن الاشتىقتاردىڭ سوڭعى بۋىنى بولىپ سانالاتىن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ – «ەڭبەكشى قازاق» (بۇگىندەگى «ەگەمەن قازاقستان») باسىلىمىندا 1926 جىلعى 24 قاراشادا شىققان نومىرىندە كورسەتكەن بولاتىن. «قازاقشا-ورىسشا ءتىلماش» تۋرالى ءتۇسىنىس» ماقالاسىندا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ: «قازاقتىڭ ۇلتشىلدىعى – ۇستەمدىكتى، باعىندىرۋدى كوكسەگەن، شەگىنە جەتكەن وزبىر ۇلتشىلدىق ەمەس، الدىمەن باس قورعاۋعا، جانساۋعا قىلۋعا، جەتە السا تەڭدىك الۋعا تالپىنعان تىلەنشى ۇلتشىلدىق» - دەپ كورسەتكەن بولاتىن. قازاق ۇلتشىلدىعى سول ۋاقىتتان بەرى وزگەرگەن ەمەس. بۇگىندەگى بىرقانشا قاۋىم – «ناتسپات» دەپ مۇرىنىڭ جۇيىرە قارايتىن ۇلتشىلدىق قۇبىلىس – سول تەڭدىككە ۇمتىلعان تىلەنشى ۇلتشىلدىق.

توقسان اۋىزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىڭ ايتار بولساق، دارحان اعا ءسىز قانشا جەردەن جەرىنسەڭىزدە شىڭعىس حان قازاق تاريحىنا قاتىسى بار، قاعاناتتار داۋىرىنەن كەيىنگى التىن وردا دەپ اتالاتىن قازاق مەملەكەتىگىنىڭ قالانۋىنا جول اشقان تاريحي تۇلعا. التىن وردا الەمدىك وركەنيەتكە ءوز ۇلەسىن قوسقان يمپەريا.

ءدىن قۇبىلىسى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىن تەجەۋشى كۇش ەمەس جانە دە ول جويىلمايدى. ادامزات رۋحانياتىمەن قوسا ءورىلىپ ءومىر سۇرە بەرەدى. ءارى وركەنيەتتكە جاعىمدى يمپۋلس بەرۋشى نەگىزگى كۇش. قازاقستان ءسىز ويلاعانداي ءدىني قارانعىلىققا باتقان ەل ەمەس. قازاقستان – دەموكارتيالىق، قۇقىقتىق، زايىرلى ەل. ادام قۇقىعى، جەكە ادامنىڭ بوستاندىعى، ءسوز بوستاندىعى، زاڭ الدىنداعى تەڭدىك، تولەرانتتىلىق، سايلاۋ جۇيەسى مەن مادەنيەتى ءتارىزدى ليبەرالدىق قۇندىلىقتاردى ۇستانانتىن، ازاماتتىق قوعامى قالىپتاسۋ ۇستىندەگى بولاشاعى بار ەل. قازاق ەتنوستىق دەڭگەيدە قالعان حالىق ەمەس.

قازاق ەتنوسى - قازاق جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كوپتەگەن ەتنوستاردى شوعىرلاندىرۋ نەگىزىندە – قازاق ۇلتىن قۇرۋشى حالىق. قازاق ۇلتشىلدىعى تابيعي قۇبىلىس جانە ول وكتەمدىككە ەمەس، باۋىرمالدىققا باعىتتالعان. قازاق ۇلتشىلدىعى قازاقستان اۋماعىنداعى كوپتەگەن ەتنوستاردى قازاق ۇلتىنا بىرىگۋگە ۇيىستىرۋشى قۇبىلىس.

امانكەلدى جۇمعاليۇلى سادۋاقاسوۆ 

Abai.kz