16–17 عاسىرلاردا بريتاندىقتار وتە اۋىر جاعدايدا بولدى. وسىنى راستاپ، روبەرتسون 16-عاسىردا «انگليا ارتتا قالعان ەل ەدى» دەپ اتاپ وتسە، 17-عاسىردىڭ باسىندا ۇلىبريتانيا «بۇرىس باسقارۋدان زارداپ شەككەن، ازاماتتىق سوعىستان كۇيزەلىسكە تۇسكەن، ساۋدانى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىگى جوق، وتە از كاپيتالى بار ەل بولدى» دەپ لاجپات راي دا اتاپ وتكەن.

قازىرگى تاڭدا كوپشىلىككە بەلگىلى بولعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا، ۇلىبريتانيانىڭ جالپى ىشكى ءونىمى ء(جىو) 1500 جىلى بارى-جوعى 2 815 ميلليون دوللار بولسا، 1700 جىلى 10 709 ميلليون دوللار بولعان (انگۋس مەدديسون).

ال ءتىپتى 1000 - جىلى ءۇندىستاننىڭ ءجىو-ءى شامامەن 33 750 ميلليون دوللاردى قۇراعان. كەيىننەن 1500 جىلى 60 500 ميلليون دوللارعا جەتىپ، 1700 جىلدارى بۇل كورسەتكىش 90 750 ميلليون دوللارعا دەيىن وسكەن. بۇل ءۇندىستاننىڭ سول كەزدەگى ەڭ باي ەل بولعانىن كورسەتەدى.

18-عاسىردا ءۇندىستان جوعارى ساپالى دايىن توقىما بۇيىمدارى مەن دامدەۋىشتەردى جەتكىزۋدە مونوپوليالىق قۇقىققا يە ەدى. 1750 جىلى ونىڭ ساۋداسى الەمدىك جالپى ساۋدانىڭ شامامەن 24,5 پايىزىن قۇرادى (David Clingingsmith & Jeffrey G. Williamson, 2020).

وسى ارالىقتا ءۇندىستاننىڭ بايلىعىن ءبىلىپ العان بريتاندىقتار ۇندىستانمەن ءوزارا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ كەلىسىمشارتىن جاساستى. مەملەكەتتىڭ ىقپالدى ادامدارىنا انگلياعا ەركىن كەلىپ-كەتۋ ۆيزاسىن، باسپانا الۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتىپ، دوستىق قارىم-قاتىناستا بولۋ كەلىسسوزدەرىن جۇرگىزە باستادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءۇندىستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋىندا بولعان ادامدار انگليادا جىلجىمايتىن مۇلىككە يە بولدى. بۇل ءوزارا ءتيىمدى كەلىسىمنىڭ العاشقى ناتيجەسى ەدى، ال ونىڭ قارىمىنا اعىلشىندار ءۇندىستاننىڭ التىنى مەن بايلىعىن الىپ، ورنىنا باعالى قاعاز دەپ اتالاتىن بورىشقورلىق ءتىلحاتتار بەرە باستادى. وسى كەزدەن باستاپ ۇلىبريتانيانىڭ ءجىو-ءى 1870 جىلدان باستاپ 100 179 ميلليون دوللارعا (ورتاشا ەسەپپەن 5% وسىممەن) جەتىپ، كەيىن 1950 جىلى 347 850 ميلليون دوللارعا دەيىن كۇرت ءوستى (مەدديسون).

انگليانىڭ دامي باستاۋى

وسى كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىندە 18-عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا انگليانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىندە وراسان زور وزگەرىستەر ورىن الدى. بۇل قۇبىلىس ونەركاسىپ توڭكەرىسى دەپ اتالدى جانە وسى توڭكەرىستى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى ينۆەستيتسيانىڭ باسىم بولىگىن ءۇندىستان قامتاماسىز ەتتى.

اعىلشىندار ءۇندىستاننىڭ بيلىگىنە ىقپال ەتىپ، بۇرىس ادامداردى باسقارۋعا شىعاردى، ال ولاردىڭ قولداۋىمەن بيلىككە وتىرعاندار بريتاندىقتاردىڭ قاتىگەز ساياساتىن ءوز ەلىندە جۇزەگە اسىرا باستادى. ونىڭ ىشىندە: ۇلتتىق كاسىپكەرلەرگە جوعارى سالىق سالۋ، توقىما ونەركاسىبى مەن كەمە جاساۋ سياقتى سالالارعا ساۋدا شەكتەۋلەرىن قويۋ سياقتى قاسقويلىك قارجى ساياساتىن جۇرگىزدى. ياعني، بيلىكتەگى جەمقورلار ءوز ەلىنە قارسى جۇمىس ىستەپ، ءۇندىستان ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. وسىلايشا بريتاندىقتار وراسان زور بايلىقتى تەگىن تاسىپ اكەتتى.

بۇل كەزەڭدە ءۇندىستان حالقىنىڭ دا، مەملەكەتتىڭ دە جاعدايى اۋىرلاي باستادى. ءۇندىستاننىڭ بايلىعىنا كوز سۇزگەندەر توقتاۋسىز بارلىق بايلىقتى تاسىپ اكەتىپ، ونەركاسىپتەرىن جاپتى. ونىڭ ورنىنا انگليا ءوز ونەركاسىبىن دامىتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە انگليا حالقى جۇمىسپەن قامتىلىپ، تۇرمىسى تۇزەلسە، ءۇندىستان حالقى جۇمىسسىز قالىپ، اشتىقتان قابىرعاسى ىرسيعان تەرى مەن سۇيەككە اينالدى. وسىلايشا اشىققان حالىقتىڭ سوڭىندا كۇرەسەتىن دە قاۋقارى قالمادى.

وسىنداي جاعدايعا جەتكىزۋ ءۇشىن اعىلشىن تىلىندەگى ءبىلىم بەرۋدى پسيحولوگيالىق وتارلاۋ قۇرالى رەتىندە پايدالاندى.

اعىلشىندار ۇندىستەردىڭ ساناسىن وتارلاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى اعىلشىن تىلىندەگى ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزۋ ەكەنىن ءتۇسىندى. سوندىقتان ماحاتما گانديدىڭ «كوركەم اعاش» دەپ اتاعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن تاراتىپ، جويدى. ونىڭ ورنىنا ۇندىستەرگە ەۋروپا ادەبيەتىن، باتىس ونەرى مەن ءتىلىن ۇيرەتۋگە ۇلكەن ءمان بەردى. ءبىلىم جۇيەسىنىڭ كۇيرەۋى ءۇندىستان جاستارىن مورالدىق جاعىنان ازدىرىپ، ءبىلىمسىز ەتىپ شىعاردى.

بىلىمسىزدىكتىڭ ۇستىنە ۇلتتىق مۇراسى مەن ءداستۇرىن ۇمىتقانى ءۇندىستان حالقىن پاتريوتتىق سەزىمنەن جۇرداي ەتتى. پاتريوتتىق سانا قالىپتاسپاعاندىقتان، نە ءۇشىن جانە قالاي كۇرەسەرىن بىلمەيتىن، كۇرەسسىز حالىققا اينالدى. ولاردا باعاتىن مال دا، مال سوڭىنان كوشەتىن مۇمكىندىك تە بولمادى. ەگىن ەگەتىن جەرلەرىن جەردى جەكەشەلەندىرۋ ارقىلى تارتىپ العاندىقتان، باساتىن جەر دە قالمادى. وسىلايشا ءۇندىستان ەلى انگليا وتارشىلارىنىڭ كەسىرىنەن الەمدەگى ەڭ باي ەلدەن قورقىنىشتى كەدەيلەر ەلىنە اينالدى.

بۇنىڭ ءبارى بيلىككە وتىرعان جەمقورلاردىڭ كەسىرى. وسىنداي كورىنىس بۇگىنگى قازاقستاننان دا بايقالاتىن ءتارىزدى.

امانتاي تويشىبايۇلى

Abai.kz