پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اقش سەناتورى ستيۆ دەينسپەن كەزدەسۋى قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن اڭعارتتى.

كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ، بۇرىن قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ، دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋىنىڭ كۇشىن جويۋ ماسەلەسى، سونداي-اق الداعى G20 ءسامميتى قارساڭىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ باسىم باعىتتارى تالقىلاندى. بۇل كەلىسسوزدەردىڭ قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى مەن حالىقارالىق ارەناداعى ۇستانىمىنا ىقپالى، سونداي-اق ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ ساراپشىسى تەمىرلان ادۋعالي ايتىپ بەردى.

- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اقش سەناتورى ستيۆ دەينسپەن كەزدەسۋى ۆاشينگتونعا جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىققا قانداي نەگىزگى ساياسي سيگنال بەرەدى؟

- بۇل كەزدەسۋ قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ساياسي ديالوگتىڭ كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايعا قاراماستان تۇراقتى تۇردە دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ۆاشينگتون ءۇشىن بۇل قازاقستاننىڭ ەكونوميكا، ينۆەستيتسيالار، وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك جانە ەنەرگەتيكا سياقتى باعىتتار بويىنشا ءوزارا ءتيىمدى ءارى پراگماتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەنىن بىلدىرەدى. ال حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن بۇل كەزدەسۋ قازاقستاننىڭ بارلىق نەگىزگى حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلعا نەگىزدەلگەن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىن دايەكتى تۇردە ۇستانىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.

- مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى كوپقىرلى ىنتىماقتاستىقتىڭ قارقىندى دامۋىن جوعارى باعالاپ، ارىپتەستىكتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە، بۇگىنگى تاڭدا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ قاي باعىتتارىنىڭ الەۋەتى جوعارى؟

- بىرىنشىدەن، بۇل – ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ، ونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكا، ستراتەگيالىق ماڭىزى بار پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ سالالارىنداعى جوبالاردى دامىتۋ.

اعىمداعى جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ەرسايىن ناعاسپاەۆ پەن اقش پرەزيدەنتىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا جونىندەگى ارنايى وكىلى سەردجيو گوردىڭ تەڭ توراعالىعىمەن ماڭىزدى مينەرالدار ماسەلەلەرى بويىنشا C5+1 ديالوگى ءوتتى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار گەولوگيالىق بارلاۋ، ءوندىرۋ، وڭدەۋ جانە ماڭىزدى مينەرالداردى الەمدىك نارىققا جەتكىزۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى.

ەكىنشىدەن، تسيفرلىق تەحنولوگيالار، جاساندى ينتەللەكت جانە دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ الەۋەتى جوعارى. مىسالى، بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان امەريكالىق Firebird جانە NVIDIA كومپانيالارىمەن جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان، جالپى قۇنى 10 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن كەلىسىمدەر پاكەتىنە قول قويدى. بۇل باستاما ەكىباستۇزدا دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ القابىن قالىپتاستىرۋ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ اياسىندا جاساندى ينتەللەكت، بۇلتتى سەرۆيستەر جانە جاڭا بۋىنداعى تسيفرلىق ونىمدەر ءۇشىن ءىرى ەسەپتەۋ كلاستەرىن قۇرۋ جوسپارلانعان.

سونىمەن قاتار كولىك-لوگيستيكا، اۋىل شارۋاشىلىعى، ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق سالالارىندا دا ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋگە ەلەۋلى مۇمكىندىكتەر بار.

- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا اقش-قا جاساعان ساپارى بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ەكىجاقتى كەلىسىمدەردىڭ ساپالى جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، تاراپتاردىڭ ساياسي مالىمدەمەلەردەن ناقتى بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىنە كوشۋى قانشالىقتى ماڭىزدى؟

- ەكىجاقتى كەلىسىمدەردىڭ ناقتى ىسكە اسىرىلۋى مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ايقىندايتىن نەگىزگى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ساياسي ديالوگ قاجەتتى نەگىز قالىپتاستىرعانىمەن، سەرىكتەستىكتىڭ ورنىقتىلىعى مەن ودان ءارى دامۋى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا، ساۋدا بايلانىستارىنىڭ كەڭەيۋىنە، تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا جانە ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەردىڭ نىعايۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.

- كەزدەسۋ بارىسىندا دجەكسون–ۆەنيك تۇزەتۋىنىڭ كۇشىن جويۋ ماسەلەسى دە تالقىلاندى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە، بۇل ماسەلەنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىلۋى قازاقستان–اقش قاتىناستارىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەڭەيۋىنە قانشالىقتى ماڭىزدى ىقپال ەتەدى؟

- دجەكسون–ۆەنيك تۇزەتۋىنە قاتىستى ماسەلەنىڭ شەشىلۋى، ەڭ الدىمەن، ساياسي ءارى سيمۆولدىق مانگە يە بولار ەدى. سەبەبى بۇل تۇزەتۋ قازىرگى قازاقستان–اقش قاتىناستارىنىڭ سيپاتىنا سايكەس كەلمەيتىن تاريحي سيپاتتاعى نورما بولىپ سانالادى. تۇزەتۋدىڭ كۇشىن جويۋ ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاسايدى. وتكەن جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا سەناتتاعى تىڭداۋلار بارىسىندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيو ۆاشينگتوننىڭ قازاقستاندى نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ەل رەتىندە مويىنداعانىن جانە ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە دجەكسون–ۆەنيك تۇزەتۋىنە قاتىستى بارلىق تالاپتاردى ورىنداعانىن اتاپ ءوتتى.

- قازاقستان پرەزيدەنتى جىل سوڭىندا ماياميدە وتەتىن G20 سامميتىنە قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، جوعارى دەڭگەيدەگى بۇل كەزدەسۋ قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلعا قالاي اسەر ەتەدى جانە حالىقارالىق ارەناداعى قازاقستاننىڭ ساياسي بەدەلىن نىعايتۋعا قانداي ىقپال ەتۋى مۇمكىن؟

- جالپى، جوعارى دەڭگەيدەگى كەز كەلگەن كەزدەسۋ ساياسي ديالوگتى نىعايتۋعا، ءوزارا سەنىمدى ارتتىرۋعا جانە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كۇن ءتارتىبىن ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان ءۇشىن مۇنداي حالىقارالىق الاڭدار وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك، ورنىقتى دامۋ، ەنەرگەتيكالىق ترانسفورماتسيا جانە زاماناۋي تسيفرلىق تەحنولوگيالار سالالارىنداعى باستامالارىن ىلگەرىلەتۋگە، سونداي-اق حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جاۋاپتى ءارى سەنىمدى مۇشەسى رەتىندەگى ءرولىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

Abai.kz