اۆرام نوام حومسكي — ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ (MIT) پروفەسسورى، لينگۆيست، فيلوسوف، عالىم ءارى پسيحولوگ.

1. نازاردى باسقا باعىتقا بۇرۋ (الاڭداتۋ)

قوعامدى باسقارۋدىڭ ەڭ باستى ەلەمەنتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق بيلىك قابىلداعان ماڭىزدى شەشىمدەر مەن وزەكتى ماسەلەلەردەن حالىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ، اقپاراتتىق كەڭىستىكتى ەشقانداي ءمانى جوق، ۇساق-تۇيەك حابارلامالارمەن ۇزدىكسىز تولتىرىپ وتىرۋ.

ازاماتتاردىڭ زاماناۋي فيلوسوفيالىق اعىمداردى، وزىق عىلىمدى، ەكونوميكانى، پسيحولوگيانى، نەيروبيولوگيا مەن كيبەرنەتيكانى تەرەڭ تۇسىنۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن وسى «الاڭداتۋ ءادىسى» كەڭىنەن قولدانىلادى.

ناتيجەسىندە، اقپارات كەڭىستىگى ادامنىڭ ىشكى ينستينكتتەرىنە اسەر ەتەتىن جەڭىل-جەلپى سپورت، شوۋ-بيزنەس، ميستيكا، ەروتيكادان باستاپ پورنوگرافياعا دەيىنگى دۇنيەلەرمەن جانە وڭاي ولجا تابۋدىڭ كۇماندى جولدارىمەن تولتىرىلادى.

2. ماسەلە تۋدىرۋ، رەاكتسيا كۇتۋ، شەشىم ۇسىنۋ

بۇل ءادىس بويىنشا الدىمەن قولدان ماسەلە نەمەسە بەلگىلى ءبىر «جاعداي» جاسالادى. ماقساتى حالىق اراسىندا ءتيىستى رەاكتسيا تۋدىرىپ، بيلىكتىڭ وزىنە ءتيىمدى شارالاردى حالىقتىڭ ءوزى سۇرايتىنداي دەڭگەيگە جەتكىزۋ.

مىسالى، قالالاردا قىلمىستىڭ ورشۋىنە جول بەرۋ نەمەسە قاندى لاڭكەستىك ارەكەتتەر ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ وزدەرىنە «قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋدى، بوستاندىقتاردى شەكتەيتىن زاڭدار قابىلداۋدى» تالاپ ەتكىزۋ.

نەمەسە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارى شەكتەلسە دە، حالىقتىڭ ساناسىنا مۇنى «امالسىز كونەتىن جاماندىق» رەتىندە ءسىڭىرۋ ءۇشىن قولدان ەكونوميكالىق، لاڭكەستىك نەمەسە تەحنوگەندىك داعدارىستار ۇيىمداستىرۋ. بىراق داعدارىستىڭ وزدىگىنەن تۋمايتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك.

3. ساتىلاپ (بىرتىندەپ) ەنگىزۋ

قوعامدا ۇلكەن نارازىلىق تۋدىرۋى مۇمكىن كەز كەلگەن ءتيىمسىز شارانى قابىلداتۋ ءۇشىن ونى بىردەن ەمەس، كۇننەن-كۇنگە، جىلدان-جىلعا وتە باياۋ، بىرتىندەپ ەنگىزۋ جەتكىلىكتى. كۇللى الەمدە 1980–1990 جىلدارى جاڭا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىت (نەوليبەراليزم) وسىلاي جۇزەگە استى.

مەملەكەتتىڭ ءرولىن بارىنشا ازايتۋ، جەكەشەلەندىرۋ، بولاشاققا دەگەن سەنىمسىزدىك پەن تۇراقسىزدىق، جاپپاي جۇمىسسىزدىق جانە ادامشا ءومىر سۇرۋگە جەتپەيتىن تومەن جالاقى... ەگەر وسىنىڭ ءبارى ءبىر كۇندە جاسالسا، مىندەتتى تۇردە توڭكەرىس بولار ەدى.

4. ورىندالۋ مەرزىمىن شەگەرۋ (ۋاقىت ۇتۋ)

حالىققا ۇنامايتىن شەشىمدى وتكىزۋدىڭ تاعى ءبىر امالى  ونى «اۋىر دا بولسا، وتە قاجەتتى شارا» رەتىندە تانىستىرىپ، «ونى بولاشاقتا ەنگىزۋ ءۇشىن قازىردەن باستاپ كەلىسىم بەرۋدى» تالاپ ەتۋ. بولاشاقتا جاسالاتىن قۇرباندىققا كەلىسىم بەرۋ قازىرگى ساتپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جەڭىل.

بىرىنشىدەن، بۇل بىردەن ورىندالمايدى. ەكىنشىدەن، حالىقتىڭ بويىندا «ەرتەڭ ءبارى جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرەدى» دەگەن بالاڭ ءۇمىت قاشاندا بولادى جانە ولار وزدەرىنەن تالاپ ەتىلىپ جاتقان قۇرباندىقتان قاشىپ قۇتىلۋعا بەيىم كەلەدى. بۇل ازاماتتارعا وزگەرىس يدەياسىنا بوي ۇيرەتۋگە ۋاقىت بەرەدى، ال ۋاقىتى كەلگەندە ولار مۇنى ءۇنسىز قابىلدايدى.

5. حالىقتى بالاشا باسىنۋ (نارەستە دەڭگەيىنە ءتۇسىرۋ)

بۇقاراعا باعىتتالعان ناسيحاتتىق ۇندەۋلەردىڭ كوبىندە اقىل-ويى تولىق جەتىلمەگەن مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا نەمەسە پسيحيكالىق اۋىتقۋى بار ادامدارعا ارنالعانداي دالەلدەر، بەينەلەر، سوزدەر مەن ينتوناتسيالار قولدانىلادى.

تىڭداۋشىنى اداستىرۋدى كوزدەگەن سايىن، سويلەۋ مانەرى دە بالانىڭ تىلىنە كوبىرەك ۇقساي باستايدى. نەلىكتەن؟

ەگەر ەرەسەك ادامعا 12 جاسار بالا قۇساپ سويلەسەڭىز، ونىڭ بەرەتىن جاۋابى نەمەسە قايتاراتىن رەاكتسياسى دا بالانىڭ دەڭگەيىندە بولادى. بۇل كەزدە ادامنىڭ سىني تۇرعىدان ويلاۋ قابىلەتى ۋاقىتشا بۇعاتتالادى.

6. ەموتسياعا باسىمدىق بەرۋ

ەموتسياعا اسەر ەتۋ دەگەنىمىز ادامداردىڭ سانالى تۇردە تالداۋ جاساۋ جانە بولىپ جاتقان وقيعالاردى سىني تۇرعىدان ۇعىنۋ قابىلەتىن بۇعاتتاۋعا باعىتتالعان نەيرولينگۆيستيكالىق باعدارلامالاۋدىڭ كلاسسيكالىق ءادىسى.

ەكىنشى جاعىنان، ەموتسيونالدى فاكتوردى قولدانۋ ادامنىڭ بەيسانالىق دەڭگەيىنە جول اشادى: سول ارقىلى ونىڭ ساناسىنا جات ويلار مەن تىلەكتەردى، قورقىنىش پەن ۇرەيدى، بەلگىلى ءبىر مىنەز-قۇلىق ۇلگىلەرىن وڭاي سىڭىرۋگە بولادى. تەرروريزمنىڭ قانشالىقتى قاتىگەز ەكەنى، بيلىكتىڭ ادىلەتسىزدىگى، اش-جالاڭاش ادامداردىڭ قالاي زارداپ شەگىپ جاتقانى تۋرالى بايبالامدار تاسادا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردىڭ شىنايى سەبەپتەرىن كولەگەيلەپ قالادى. ەموتسيا دەگەن لوگيكانىڭ جاۋى.

7. حالىقتى ناداندىق پەن تايازدىققا يتەرمەلەۋ

ماڭىزدى ستراتەگيالاردىڭ ءبىرى ادامداردى وزدەرىن باسقارۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ءادىس-تاسىلدەردى تۇسىنە المايتىن دارمەنسىز كۇيگە ءتۇسىرۋ، ولاردى ءوز ەركىنەن ايىرۋ جانە بارلىق دەڭگەيدە شىعارماشىلىق ويلاۋدى جويۋ.

قوعامنىڭ تومەنگى جىگىن جوعارعى ەليتادان ءبولىپ تۇراتىن ناداندىق شىڭىراۋى سونشالىقتى تەرەڭ بولۋى ءتيىس. ول ءۇشىن تومەنگى تاپقا بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ ساپاسى بارىنشا ورتاشا، تاياز ءارى ءۇستىرت بولۋى شارت (كەمبريدج، ستەنفورد سياقتى ءبىلىم ۇلگىلەرىنەن الشاق بولۋى كەرەك).

(ال انگليا مەن امەريكانىڭ ەليتالارى ءوز بالالارىن انگليا كورولدىك اكادەمياسىنىڭ جانە كەڭەستىك ستانيسلاۆسكي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باعدارلاماسىمەن وقىتادى).

8. ورتاقولدىلىق پەن تايازدىقتى ناسيحاتتاۋ

بيلىك قوعامدا اقىماق، دورەكى جانە ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي بولۋدى ترەند (مودا) دەگەن تۇسىنىكتى قالىپتاستىرۋعا تىرىسادى. قازىرگى الەمدە ءدىن مەن عىلىمنان باستاپ ونەر مەن ساياساتقا دەيىنگى كەز كەلگەن سالادا ورتاقول، تاياز دۇنيەلەردىڭ جاپپاي بەلەڭ الۋى وسى ءادىستىڭ ناتيجەسى.

اتىشۋلى داۋ-دامايلار، سارى ءباسپاسوز، سيقىر مەن باقسىلىق، ارزان ازىلدەر مەن پوپۋليستىك مالىمدەمەلەر مۇنىڭ ءبارى ءبىر عانا ماقساتقا قىزمەت ەتەدى: ادامداردىڭ ءوز ساناسىن شىنايى الەمنىڭ كەڭىستىگىنە قاراي كەڭەيتۋىنە جول بەرمەۋ.

9. كىنالىلىك سەزىمىن ۇيالاتۋ

تاعى ءبىر ماقساتى ادامدى «ءوزىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتىنىڭ تومەندىگىنەن، ءبىلىمىنىڭ ازدىعىنان نەمەسە جەتكىلىكتى كۇش-جىگەر جۇمساماعانىنان باسىنا تۇسكەن باقىتسىزدىققا تەك ءوزى عانا كىنالى» دەگەنگە سەندىرۋ.

ناتيجەسىندە، ادام ادىلەتسىز ەكونوميكالىق جۇيەگە قارسى شىعۋدىڭ ورنىنا، ءوزىن-ءوزى جەك كورىپ، بۇكىل كىنانى وزىنەن ىزدەي باستايدى. بۇل ونى كۇيزەلىسكە (دەپرەسسياعا) ۇشىراتىپ، قوعامدىق بەلسەندىلىگىن تولىق جويادى جانە ەنجارلىققا اكەلەدى.

10. ادامنىڭ تابيعاتىن ونىڭ وزىنەن دە ارتىق ءبىلۋ

سوڭعى 50 جىلداعى عىلىمنىڭ قارىشتاپ دامۋى قاراپايىم حالىقتىڭ ءبىلىمى مەن بيلىك باسىنداعى ەليتا يەلىك ەتەتىن اقپارات اراسىندا جەر مەن كوكتەي الشاقتىق تۋدىردى.

بيولوگيا، نەيروبيولوگيا جانە قولدانبالى پسيحولوگيانىڭ ارقاسىندا بۇل جۇيە ادامنىڭ فيزيولوگيالىق ءارى پسيحولوگيالىق بولمىسى تۋرالى ەڭ وزىق بىلىمگە قول جەتكىزدى. جۇيە قاراپايىم ادامنىڭ ءوز-ءوزى تۋرالى بىلەتىنىنەن الدەقايدا كوپ نارسەنى بىلەدى.

بۇل دەگەنىمىز كوپ جاعدايدا جۇيەنىڭ بيلىگى شەكسىز جانە ول ادامداردى ولاردىڭ ءوز-ءوزىن باقىلاي الۋ مۇمكىندىگىنەن الدەقايدا جوعارى دەڭگەيدە باقىلاپ، باسقارىپ وتىر دەگەن ءسوز.

مىنە، بۇل قوعامدى وزدەرى قالاعان باعىتقا قاراي ەركىمەن بۇرىپ، باسقارۋعا ارنالعان عىلىمي نەگىزدەلگەن زاماناۋي تەحنولوگيالار.

اۋدارعان امانتاي تويشىبايۇلى

Abai.kz