(الاشتىڭ ايماڭداي ۇلى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ 75 جىلدىعىنا وراي «بارىس» وردەنى بەرىلگەنىن ەستىگەندە تۋعان وي-تولعاۋ)

قازاقتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندە ادەبيەت پەن عىلىمنىڭ اراسىن جالعاپ، كوركەم ءسوزدى تاريحي دەرەكپەن، ارحيۆ قۇجاتتارىن ۇلتتىق جادپەن ساباقتاستىرىپ جۇرگەن تۇرسەكەڭ التى الاشقا ماعلۇم تۇلعا. ءبىر باسىندا – جازۋشى، عالىم، ۇستاز، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ابايتانۋشى، اۋەزوۆتانۋشى،  الاشتانۋشى سىندى سان تاراۋ توعىسقان تۇرسىن قۇداكەلدىۇلى جۇرتباي بۇگىن دە جەتپىستىڭ جەلكەنىندە، مەرەيلى 75 جاستا.

ءپانداۋي دۇنيەدەن وڭاشا، ءبالدىر-باتپاق، شاتپاقتا شاتاعى جوق، قالامىن قارۋ ەتىپ قازاعىنا ادالدىقپەن، جان-تانىمەن قىزمەت ەتكەن ت.جۇرتباي رۋحى ۇلگى، ونەگە، تەمىرقازىق. ول ارعى الاش رۋحىنىڭ بۇگىنگە سىلەمدەنگەن التىن كوپىرى. كونەنىڭ كوزى، بۇرىنعىنىڭ ارتى، قازىرگىنىڭ «قارتى». تالماس، تالىقپاس، جالىقپاس، جانكەشتىلىك جالاۋىن جەلبىرەتكەن سوڭعى ءباھادۇردىڭ ءبىرى. ءبىرى عانا ەمەس، بىرەگەيى.

تۇرسىن جۇرتبايدىڭ شىعارماشىلىق جولىنا كوز سالعاندا، ونىڭ ءبىر عانا سالانىڭ اياسىندا قالماعانىن اڭعارامىز. ول اۋەلى ادەبيەتكە اقىندىق، پروزالىق تۋىندىلارىمەن كەلسە، كەيىن جۋرناليستيكا مەن ادەبي سىن سالاسىندا دا باق سىنادى. «جەتىسۋ» گازەتىندە جەتىلدى، «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قىرىنان كوزگە ءتۇستى. «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ سىندارلى سىنىنان، ادەبي وتكەلىنەن ءوتتى. بۇل كەزەڭ ونىڭ جازۋشىلىق شەبەرلىگىن شىڭاپ، ادەبيەت ولكەسىن مولىنان تانۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ودان ءارى عىلىمي ىزدەنىسكە بەت بۇرىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ اسا كۇردەلى ءارى تاعدىرلى كەزەڭدەرىن زەرتتەۋگە دەن قويدى.

تۇرسىن جۇرتباي شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – كوركەمدىك پەن زەرتتەۋشىلىكتىڭ قاتار دامۋى.

ونىڭ قالامىنان «بەيۋاق»، «دۋلىعا»، «كەتبۇعا»، «تالقى»، «كۇيەسiڭ، جۇرەك…سۇيەسiڭ!» «بەسىگىڭدى ايالا!»، «قۇنانباي»، «سۇرە ءسوز» «ۇرانىم – الاش!..» سەكىلدى كوپتەگەن كوركەم جانە عىلىمي-تانىمدىق باعىتتاعى ىرگەلى ەڭبەكتەر دۇنيەگە كەلدى.

ت.جۇرتبايدىڭ عىلىمعا كەلۋى ادەبيەتتەن الىستاۋ ەمەس ەدى. كەرىسىنشە، ول ادەبيەتتىڭ ار جاعىنداعى تاريحي شىندىقتى، ادامنىڭ تاعدىرىن، ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن تەرەڭىرەك تانۋعا ۇمتىلدى. ونىڭ زەرتتەۋلەرىندە قۇرعاق اكادەميالىق بايانداۋدان گورى كوركەم ويلاۋ، تاريحي سەزىنۋ، دەرەكتىڭ استارىن اشۋ باسىم.

ۇلتىن وزىنەن دە ارتىق سۇيگەن قالامگەر قازاق ۇلتىنىڭ وتكەنىن تانۋعا، الاش اماناتىن بۇگىنگە جالعاۋعا، ۇلت وزەگىندەگى رۋحاني جاۋھارلاردى ارشىپ-اشۋعا، بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىنا ساۋلە شاشۋعا بارىن ارنادى.

بۇل تاڭداۋ ونى ابايعا، اۋەزوۆكە، الاش قايراتكەرلەرىنە باستادى. ونىڭ اباي تۋرالى زەرتتەۋلەرى ۇلى اقىندى جەكە شىعارماشىلىق تۇلعا رەتىندە عانا ەمەس، تۇتاس قازاق وي-ساناسىنىڭ التىن كەزەڭى – اسقار بەلى رەتىندە قاراستىردى. سول جولدا عالىم ەڭ اۋەلى ابايدىڭ  زامانىنا، اۋلەتىنە، قوعامدىق ورتاسىنا، وي جاۋھارلارىنا، رۋحاني بايلانىستارىنا جانە سول كەزدەگى تاريحي جاعدايعا نازار اۋداردى. وسى تۇرعىدان العاندا قۇنانباي بەينەسى دە ونىڭ زەرتتەۋىندە ەرەكشە ورىن الدى. قۇنانباي وسكەنبايۇلىنىڭ تاريحي تۇلعاسىن بىرجاقتى باعالاۋدان ارىلىپ، تاپتاۋرىنعا بارماي، ونى ءوز ءداۋىرىنىڭ كۇردەلى قوعامدىق-قايشىلىقتى جاعدايىنان قاراستىردى. ءومىردىڭ ءوز كەلبەتىنەن، قازاق دالاسىنان ىزدەدى.

قۇنانبايدى تۇسىنبەي ابايدى تولىق ءتۇسىنۋ مۇمكىن بە ەدى؟

بۇل سۇراق تۇرسىن جۇرتباي زەرتتەۋلەرىنىڭ وزەگىندەگى ۇلكەن، ءىرى ساۋالدىڭ ءبىرى بولدى.  ابايدىڭ دۇنيەتانىمى وزدىگىنەن پايدا بولعان جوق. ونىڭ ارتىندا قازاق دالاسىنىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان قوعامدىق تاجىريبەسى، بيلىك ءداستۇرى، دالا زاڭى، يسلامدىق تانىم، شىعىستىق جانە باتىستىق ءبىلىم ارنالارى توعىسقان كۇردەلى رۋحاني ورتا تۇردى. اتا-بابا رۋحىنىڭ التىن وزەگى جاتتى. سوندىقتان عالىم ءۇشىن اباي – ءبىر ادامنىڭ عانا تاعدىرى ەمەس، قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني ەۆوليۋتسياسىن تانىتاتىن الىپ قۇبىلىس بولدى. الاش ءداۋىرىن قالىپتاستىرۋعا نەگى بولعان قازاق دالاسىنىڭ ايناسى رەتىندە قۇنانبايدى، ابايدى انىق كەسپىر، شىنايى بولمىسىمەن كورسەتتى.

مىنە، وسىلايشا، تەرەڭنەن قايناپ شىققان تۇما شىندىقتىڭ – دالا مەكتەبىنىڭ ەندىگى تۇلەگى رەتىندە ونىڭ قالامىنا ەڭ اۋەلى اۋەزوۆ ىلىكتى.

اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ دەگەنىمىز – حح عاسىرداعى قازاق رۋحانياتىنىڭ كۇردەلى تاريحىنا ءۇڭىلۋ دەگەن ءسوز. تۇرسىن جۇرتباي وسى باعىتتاعى ەڭبەكتەرىندە جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرىن، قوعامدىق ورتامەن بايلانىسىن، اباي مۇراسىن يگەرۋ جولىن جانە كەڭەستىك ءداۋىردىڭ يدەولوگيالىق قىسىمىن قاتار قامتىدى.

قالامگەر عالىمنىڭ زەرتتەۋشىلىك ادىسىندە ارحيۆتىك دەرەكتىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. ول ءۇستىرت سوزگە، جەڭىل سەزىمگە، دايەكسىز-مايەكسىز ءمانسىز دۇنيەگە بارمادى. عالىم ءۇشىن ارحيۆ – وتكەننىڭ ءۇنسىز قويماسى عانا ەمەس، ول – ۇلت تاريحىنىڭ جوعالعان داۋىستارىن قايتا ەستىرتەتىن كەڭىستىك ەدى. وسى باعىتتا «الاش» ۇرانى، ءۇنى، تەرەڭى، جۇمباعى، سان-قىرلى ساياسي قاقپاقىلى ونىڭ نازارىنان قاعىس قالمادى. حاتتار، تەرگەۋ ماتەريالدارى، رەسمي قۇجاتتار، ەستەلىكتەر مەن بۇرىن جاريالانباعان دەرەكتەردى تۇگەل قامتۋعا تىرىستى. اقيقاتتىڭ الداسپانىن جارقىراتىپ، شىندىق شىراعىن ۇستاۋدان شارشامادى.

ءسويتىپ، ەندىگى جەردە ۇلتتىق سانانىڭ قۇندى شەجىرەسى – «ۇرانىم – الاش!..» قارا قازاق بالاسىنا جول تارتتى.

ونسىزدا ەسىم-سويى التىن پاراقشاعا ىلىككەن ت.جۇرتباي تۇلعاسى وسىدان كەيىن الاش تاريحىن زەرتتەگەن الىپ تۇلعا رەتىندە ءتىپتى دە ىرىلەنە ءتۇستى. سولاردىڭ بىزگە قالدىرىپ كەتكەن اماناتىنىڭ، ار-وجدانىنىڭ اسىل قيىعىنداي، التىن سىنىعىنداي ەلەستەدى. ولمەس رۋحتىڭ وتىن كوسەدى. سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي، ءمىردىڭ وعىنداي وعلان ءسوزى جاس ۇرپاقتى وياتتى. جاي عانا وياتقان جوق، اباي، اۋەزوۆ باستاعان الاش رۋحىمەن وياتتى.

ونىڭ «ۇرانىم – الاش!..» اتتى كوپتومدىق زەرتتەۋى – وسى باعىتتاعى ەڭ كولەمدى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى. مۇندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تاعدىرى، ولاردىڭ يدەيالىق ۇستانىمدارى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىندەگى تەرگەۋ ىستەرى مەن تاريحي قۇجاتتار كەڭىنەن قاراستىرىلدى. اڭىزعا اينالعان كەيىپكەرلەردىڭ اقيقي تۇلعاسى شىندىق تۇرعىسىنان سويلەدى.

الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان بىرجاقتى باعالاردىڭ تونىن ايىردى، توڭىن ءجىبىتتى. رۋحىن ءتىرىلتتى. ونى جاي سوزبەن ەمەس، ولاردىڭ ءوز ءسوزى، ءوز قولىمەن جازعان حاتتارى، تەرگەۋدەگى جاۋاپتارى، تاريحي قۇجاتتارى ارقىلى العا شىعاردى. شاڭ باسقان ارحيپتەن ارشىپ العان ءتىرى بەينەلەر سويلەدى. جالتارۋعا كەلمەيتىن، جال تابۋعا جول بەرمەس ناعىز دەرەكتەر سانانى سىلكىلەدى. ول تاريحتى قايتا جازۋ دەگەننىڭ وتكەندى ويدان قۇراستىرۋ ەمەس، ءارحيۆتىڭ شاڭ باسقان بەتىندەگى شىندىقتى قايتا سويلەتۋ ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. «الاش قوزعالىسى» توڭىرەگىندەگى سوت پروتسەستەرىنىڭ ماتەريالدارى، قۇجاتتار، جاۋاپتار، حاتتار جانە باسقا دا تاريحي دەرەكتەر ەشكىمدى بۇلتارتپادى. تۇرسىننىڭ تەزى، بەزبەنى ەشكىمدى، ەشتەڭەنى الدامادى.

وسى ەڭبەكتەر ارقىلى الاش ارىستارىنىڭ تاريحى وقىرمانعا تەك بايانداۋ ارقىلى ەمەس، تاريحي قۇجات تىلىمەن سويلەدى.

ارينە، ايتا سالعانعا وڭاي سياقتى. الايدا ارحيۆتە وتىرىپ شاڭ جۇتۋ، وي قورىتۋ، ونى الا قاعاز بەتىندە ورنەكتەۋ، سول ارقىلى ونەگەلى عۇمىردىڭ ساۋلەسىن جارقىراتۋ كوپ ادامنىڭ قولىنان كەلمەيتىن بەينەتتى ەڭبەك. ادەبيەت ايدىنى مەن عىلىم شالقارىندا قاتار جۇزگەن تۇرسىن كەمەسى جارتاستارعا سوعىلماي، تولقىندارعا توعىتىلماي، العان باعىتىنان جازبادى. داۋىلدى، نوسەرلى كۇندەر ونى مۇقاتپادى، توقتاتپادى. دالا قىرانىنىڭ قاناتىنداي بولعان كۇمىس ەسكەك تىنىمسىز سەرپىلدى، كومبەگە اسىقتىردى.

تۇرسىن جۇرتباي زەرتتەۋلەرىندە الاش ماسەلەسى تەك حح عاسىردىڭ باسىنداعى ساياسي قوزعالىس رەتىندە عانا قاراستىلىرعان جوق. ول الاش يدەياسىن ۇلتتىق سانانىڭ، تاۋەلسىزدىك ۇعىمىنىڭ، ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ، ءتىل مەن مەملەكەتتىلىك ماسەلەلەرىمەن ساباقتاستىردى. ۇلتتىڭ رۋحاني جادىن، ويلاۋ مادەنيەتىن تانىتۋدان جاڭىلمادى.

وسى تۇرعىدان «ءبىرتۇتاس الاش يدەياسى» – ۇلتتىق يدەيانىڭ تاريحي تامىرلارىن تەرەڭنەن ىزدەگەن، تەلەگەي ويعا بەت بۇرعان، بۇگىنگى بىزگە ەڭ كەرەكتى بولعان ۇلى مۇرات، باعىت-باعدار بەينەسىندە بەينەلەندى.

ونىڭ شىعارماشىلىق ساپارى كوركەم پروزا، ادەبي سىن، عىلىمي زەرتتەۋ، پۋبليتسيستيكا، ارحيۆتىك جيناق، ارنايى كۋرس، ەكسپەديتسيالىق كۇندەلىك سياقتى بارلىق جولدى باسىپ ءوتتى. جازبا تاريح پەن حالىق جادىن التىن ينەسىمەن ساباقتاستىردى.

عالىم تۇرسىن جۇرتبايدى جازۋشى تۇرسىن جۇرتبايدان ءبولىپ قاراۋ قيىن.

ول كوركەم شىعارمالارى ارقىلى تاريحي تۇلعانىڭ ىشكى الەمىن اشىپ، زاماننىڭ پسيحولوگيالىق حال-كۇيىن شەبەرلىكپەن كورسەتە ءبىلدى. تاريحي وقيعانى جالاڭ حرونولوگيا رەتىندە ەمەس، ادام تاعدىرى ارقىلى كورسەتتى. سوندىقتان دا ونىڭ تاريحي كەيىپكەرلەرى – بەلگىلى ءبىر ءداۋىردىڭ اتى-ءجونى عانا ەمەس، ارمان-مۇڭى، كۇدىگى، تاڭداۋى، جاۋاپكەرشىلىگى بار ءتىرى ادامدارعا اينالدى.

سوسىن ت.جۇرتبايدىڭ ەشكىم دە جوق بوگەنايى بولەك تاعى ءبىر قاسيەتى –  عىلىمي ءتىلىنىڭ وزىنە ادەبي سەزىم، كوركەم بوياۋ قوسا ءبىلۋى. وسى جاعىنان قاراعاندا  تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاي ءجۇرىپ، حالىق قازىناسىن – اسىل ءتىلىن ارداقتاعان دارالىق بەينەسى كوزگە ۇرادى. دالا مەكتەبى دانىشپاندارىنىڭ ءسوز قولدانىسىن جوعالتپاعانى، ءسوزدىڭ تاريحي قىزمەتىن تەرەڭ تۇسىنەتىنى ايقىن كورىنەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا – قارا ءسوزدىڭ قايىعى، شەشەن ءسوزدىڭ شەبەرى.

قورىتا كەلگەندە، بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى مەن تاريحىنان تۇرسىن جۇرتباي ەسىمىن الىپ تاستاساق، ءبىر ءبۇيىرىمىزدىڭ ۇڭىرەيىپ قالاتىنى انىق. ءبىر ءبۇيىرىمىز جاي عانا ۇڭىرەيىپ قالمايدى، سول بوستىقتان بوز بوران اڭىراپ ءبىزدى توڭدىرار ەدى.

ونىڭ الاش رۋحىنىڭ التىن كوپىرىنە اينالۋىنداعى تابان ەت، ماڭداي تەرى تەگىننەن تەگىن سارىپ بولعان جوق. ۇلتتىڭ رۋحىن وياتۋ جولىنداعى جانكەشتى ەڭبەگى مەن بەينەتتى جۇمىسىنىڭ بەرگەنى از ەمەس. ول ابايدى زەرتتەۋ ارقىلى ۇلتتىڭ رۋحاني بيىگىن تانىدى. اۋەزوۆتى زەرتتەۋ ارقىلى قازاق كوركەم ويىنىڭ تاعدىرىن زەردەلەدى. الاشتى زەرتتەۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىك يدەياسىنىڭ تاريحي تامىرلارىن كورسەتتى. ال ارحيۆكە سۇيەنۋ ارقىلى تاريحتىڭ ءۇنسىز، كۇڭگىرت قالعان بەتتەرىن سويلەتتتى. بۇل جولدا جاي عانا ەڭبەكتەنگەن جوق، ۇلتقا قاجەتتى ەڭ وزەكتى رۋحاني اسىل ارنالاردى ءوزارا توعىستىردى.

تۇيىندەپ ايتساق، تۇرسىن جۇرتباي – قازاق ادەبيەتى مەن عىلىمىنىڭ تاريحىندا ءوز ءداۋىرىنىڭ رۋحاني ماسەلەلەرىن زەرتتەپ قانا قويماي، سول زەرتتەۋلەر ارقىلى ۇلتتىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋعا كۇش سالعان قارىمدى قالامگەر، كورنەكتى تۇلعا.

قازاق بار جەردە اباي مەن الاش بار. اباي مەن الاش بار جەردە تۇرسىن بار.

ونىڭ ەڭبەكتەرى ومىرشەڭدىگىمەن ۇرپاق ساناسىندا جارقىراپ، جايناپ، ماڭگىلىككە ساۋلە شاشا بەرەدى.

ءجادي شاكەنۇلى،

جازۋشى-تاريحشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. حالىقارالىق الاش ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى.

13.08.2026.

الماتى.

Abai.kz