ادىلەتتى قوعام قالاي قالىپتاسادى، ءوز ءسوزى مەن ىسىنە جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋ نەلىكتەن قازىرگى ازاماتتىق مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالىپ وتىر جانە بۇل ۇدەرىستەردە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار، جاستار مەن اعا بۋىن وكىلدەرى قانداي ءرول اتقارادى؟ وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ادىلەتتى قوعامعا – شىنشىل ءسوز» كىتابىن تالقىلاۋعا ارنالعان كەزدەسۋدە ءسوز بولدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا كىتابى 21 تاقىرىپتىق بولىمنەن تۇراتىن مازمۇندى جيناق. وعان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 1994 جىلدان باستاپ ءار جىلدارى ايتقان جانە جاريالاعان تاڭداۋلى باياندامالارى، سۇحباتتارى، ماقالالارى مەن وي-تۇجىرىمدارى ەنگىزىلگەن. جيناققا ەنگەن ماتەريالدار پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەت پەن قوعامدى دامىتۋعا، ۇلتتىق بىرەگەيلىككە، مادەنيەتكە، بىلىمگە، زاڭدىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىككە قاتىستى كوزقاراستارىن كورسەتەدى.

تالقىلاۋعا الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عاني مايلىباەۆ، زيالى قاۋىم وكىلدەرى، ارداگەرلەر قوزعالىسىنىڭ، مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنىڭ جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى قاتىستى. قاتىسۋشىلار كىتاپتا قامتىلعان ادىلەتتىلىك، جاۋاپكەرشىلىك، زاڭنىڭ ۇستەمدىگى، مەملەكەتتى دامىتۋ جانە ءار ازاماتتىڭ قوعام ومىرىندەگى رولىنە قاتىستى نەگىزگى يدەيالاردى تالقىلادى.

كەزدەسۋدى اشقان عاني مايلىباەۆ كىتاپتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدىڭ دامۋى، قوعامدىق قۇندىلىقتار مەن ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى وي-تۇجىرىمدارى ارقىلى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن كورۋگە بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.

– ۇلى بابامىز ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «ادام بويىنداعى ەڭ جامان قاسيەت – نەمقۇرايلىلىق» دەگەن ءسوزى بار. سىزدەردىڭ وزدەرىڭىز اينالىسىپ جۇرگەن كەز كەلگەن جۇمىس پەن ىسكە بەيجاي قاراماي، ءتۇرلى ءىس-شارالارعا بەلسەندى قاتىسىپ جۇرگەندەرىڭىز قۋانتادى. بۇگىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارىق كورگەن، ماڭىزى زور كىتابىن تالقىلاۋ ءۇشىن دوڭگەلەك ۇستەلگە ارنايى كەلگەندەرىڭىزگە شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن، – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.

كىتاپتا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازىرگى قازاقستاننىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنە ارنالعان باياندامالارى، ماقالالارى مەن وي-تولعامدارى جيناقتالعان. ولاردىڭ قاتارىندا مەملەكەتتىلىك پەن ەگەمەندىك، تاريح پەن مادەنيەت، «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتى، ءبىلىم مەن عىلىم، ۇلتتىق ەكونوميكا، تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت، حالىقارالىق ساياسات، سونداي-اق ەكولوگيالىق مادەنيەت پەن «تازا قازاقستان» باعدارلاماسى بار. كىتاپتىڭ مازمۇندىق وزەگى قوعامنىڭ دامۋىن ايقىنداۋى ءتيىس قۇندىلىقتار تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ پايىمىمەن بايلانىستى. جاۋاپكەرشىلىك، ءبىلىم، ەڭبەكقورلىق، كاسىبيلىك جانە زاڭدى قۇرمەتتەۋ ورنىقتى مەملەكەتتىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار قوعامدىق ديالوگ مادەنيەتىنە – ادامنىڭ ءوز سوزىنە جاۋاپ بەرۋىنە، اڭگىمەلەسۋشىنىڭ پىكىرىن قۇرمەتتەۋىنە جانە ءوز ءىس-ارەكەتىنىڭ سالدارىن تۇسىنۋىنە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، پروفەسسور ەرجان ابدراحمانوۆ بۇل ەڭبەكتىڭ قالىڭ وقىرمانعا، اسىرەسە جاس ۇرپاققا قىزىقتى ءارى پايدالى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– مەنىڭ ويىمشا، بۇل كىتاپ حالىق ءۇشىن جازىلعان. وندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى مەن ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن كوزقاراسى كورىنىس تاپقان. اسىرەسە جاستارىمىزدىڭ بۇل كىتاپتى وقىپ، زەردەلەگەنى پايدالى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ەرتەڭ ەلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ مەن نىعايتۋ مىندەتى ءدال سولاردىڭ ەنشىسىندە، – دەدى ەرجان ابدراحمانوۆ.

پروفەسسور كىتاپتا پەداگوگتەرگە، عالىمدارعا، مادەنيەت قايراتكەرلەرىنە جانە قوعامنىڭ ودان ءارى دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ جۇرگەن باسقا دا ازاماتتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن اتاپ ءوتتى.

ءسوز ساباقتاستىعىن جالعاستىرعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، اقىن، جازۋشى ءارى جۋرناليست ساۋلە دوسجان تاريح، مادەنيەت جانە رۋحاني قۇندىلىقتار ماسەلەلەرىنە توقتالدى. وسى تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كىتابى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى، ۇلتتىق جادىنى ساقتاۋ جانە مادەني مۇراعا قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى وي قوزعاۋعا نەگىز بولدى.

الماتى وبلىستىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ توراعاسى ەربولات تۇرىمبەتوۆ جاستار ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. ول جاستاردىڭ كاسىبي جانە تۇلعالىق دامۋىنا جاعداي جاساۋ، ولاردىڭ ەڭبەككە، بىلىمگە جانە قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە دەگەن قۇرمەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

تالقىلاۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى بولىگى «زاڭ جانە ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسىنا ارنالدى. زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا فيليالىنىڭ ديرەكتورى قازبەك داۋتاليەۆ كىتاپتىڭ قازىرگى قازاقستاننىڭ ساياسي-قۇقىقتىق باعدارلارىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.

– قازىر ءبىز وتە ماڭىزدى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جاتىرمىز. جاڭا ءداۋىر جاعدايىندا قازاقستان ءۇشىن باستى ساياسي-قۇقىقتىق باعدار – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دۇنيەتانىمى دەپ ەسەپتەيمىن. كىتاپتا پرەزيدەنتتىڭ قىسقا ءارى مازمۇندى ويلارى جيناقتالعان. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن بۇل ەڭبەك كۇندەلىكتى جۇمىستا جاقسى باعدار بولىپ، مەملەكەتتىك ساياساتتى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە كومەكتەسە الادى، – دەدى قازبەك داۋتاليەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا شامامەن 86 مىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشى بار، ونىڭ 4 مىڭنان استامى الماتى وبلىسىندا ەڭبەك ەتەدى. سوندىقتان كىتاپتا ايتىلعان يدەيالاردىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتى تىكەلەي جۇزەگە اسىرۋعا قاتىساتىن ازاماتتار ءۇشىن پراكتيكالىق ماڭىزى زور.

كەزدەسۋ بارىسىندا قاتىسۋشىلار مەملەكەتتىك باستامالاردىڭ ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنەن قالاي كورىنىس تاباتىنىن دا تالقىلادى. زاڭدىلىق، جاۋاپكەرشىلىك، وزگە ادامداردى قۇرمەتتەۋ جانە ءوز جۇمىسىن ادال اتقارۋعا دايىن بولۋ ادىلەتتىلىك يدەيالارى ناقتى مازمۇنعا يە بولاتىن قوعامدىق ورتانى قالىپتاستىرادى.

تالقىلاۋ بارىسىندا ءارتۇرلى بۋىن وكىلدەرى باس قوستى. زيالى قاۋىم وكىلدەرى تاريحي جادى مەن مادەنيەت ماسەلەلەرىنە، ارداگەرلەر جاستار تاربيەسىنە، ال مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنىڭ ماماندارى ەل دامۋىنىڭ قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق اسپەكتىلەرىنە توقتالدى. بۇل تاقىرىپتاردىڭ بارلىعى كىتاپ مازمۇنىنا جان-جاقتى قاراۋعا مۇمكىندىك بەردى.

كەزدەسۋدى قورىتىندىلاي كەلە، قاتىسۋشىلار ادىلەتتىلىك، جاۋاپكەرشىلىك جانە زاڭدى قۇرمەتتەۋ يدەيالارى كۇندەلىكتى ومىردە جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ادامنىڭ ءوز جۇمىسىنا، وتباسىنا، اينالاسىنا جانە مەملەكەتكە دەگەن كوزقاراسى ارقىلى ەلدىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن قوعامدىق احۋال قالىپتاسادى.

دوڭگەلەك ۇستەل مەملەكەت باسشىسىنىڭ كىتابىن مازمۇندى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ، ءارتۇرلى بۋىن وكىلدەرىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ قوعامدىق دامۋىن ايقىندايتىن ماسەلەلەر جونىندەگى ءوز كوزقاراستارىن ورتاعا سالۋىنا جول اشتى.

Abai.kz