قازاقستانداعى جەلتوقسان وقيعالارىنىڭ 40 جىلدىعىنا وراي

2026 جىلى قازاقستاننىڭ قازىرگى تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى — 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعالارىنا 40 جىل تولادى. بۇل كوتەرىلىس وداقتىق ورتالىقتىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا دەگەن قوعامدىق نارازىلىقتىڭ، رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەردەن شەتتەتىلۋىنىڭ جانە جىلدار بويى قوردالانعان الەۋمەتتىك-ساياسي ءارى ۇلتتىق قايشىلىقتاردىڭ كورىنىسى بولدى. بۇگىنگى تاريحي جادتا جەلتوقسان وقيعاسى ازاماتتىق باتىلدىقتىڭ، ار-وجدان مەن بوستاندىققا دەگەن ۇمتىلىستىڭ سيمۆولى رەتىندە ەرەكشە ورىن الادى.

جەلتوقسان قارساڭىنداعى قازاقستان

وقيعا كەڭەستىك ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ تەرەڭ داعدارىسى تۇسىندا ءوربىدى. 1985 جىلدىڭ ناۋرىزىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى بولىپ ميحايل گورباچەۆ سايلاندى. ول ەلدە قايتا قۇرۋ، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى جەدەلدەتۋ، قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ جانە ساياسي جۇيەنى جاڭارتۋ باعىتىن جاريالادى.

دەگەنمەن، ناقتى وزگەرىستەر باياۋ ءجۇرىپ، اكىمشىل-ءامىرشىل باسقارۋ ادىستەرى ساقتالىپ قالدى. قازاقستاندا ۇلت ساياساتى، كادر دايارلاۋ، جاستاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسى، ءتىل مەن مادەنيەت توڭىرەگىندە كۇردەلى تۇيتكىلدەر قوردالاندى. تاريحشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، ۇلتارالىق قاتىناستارداعى شيەلەنىس پەن بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ءتيىمدى ديالوگتىڭ بولماۋى داعدارىستى ودان ءارى ۋشىقتىردى. اسىرەسە، ماسكەۋدىڭ رەسپۋبليكا تاعدىرىنا قاتىستى شەشىمدەردى ەل پىكىرىمەن ساناسپاي، بىرجاقتى قابىلداۋى حالىقتىڭ قىنجىلىسىن تۋدىردى.

1986 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى شەشىم

نارازىلىقتىڭ تۇتانۋىنا 1986 جىلعى 16 جەلتوقساندا قابىلدانعان شەشىم تۇرتكى بولدى. قازاق كسر كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىندا رەسپۋبليكانى ۇزاق جىلدار بويى باسقارعان دىنمۇحامەد احمەدۇلى قوناەۆ قىزمەتىنەن بوساتىلدى.

ونىڭ ورنىنا بۇعان دەيىن ۋليانوۆسك وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان، قازاقستاننىڭ جاعدايىمەن مۇلدە تانىس ەمەس گەننادي ۆاسيلەۆيچ كولبين تاعايىندالدى. قازاق جاستارى ءۇشىن بۇل شەشىم جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ازاماتتىق قۇقىعى مەن پىكىرىن اشىق تۇردە ەلەمەۋ بولىپ كورىندى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ سەبەبى تەك باسشىنىڭ اۋىسۋىمەن شەكتەلمەيدى: كولبيننىڭ تاعايىندالۋى تەك سىرتقى تۇرتكى بولسا، ونىڭ تۇپكى نەگىزىندە جىلدار بويى جينالعان تەرەڭ الەۋمەتتىك-ساياسي قايشىلىقتار جاتتى.

نارازىلىق اكتسيالارىنىڭ باستالۋى

1986 جىلى 17 جەلتوقساندا تاڭەرتەڭ الماتىنىڭ ورتالىق الاڭىنا (ول كەزدەگى ل. ي. برەجنەۆ الاڭى، قازىرگى رەسپۋبليكا الاڭى) ستۋدەنتتەر مەن جۇمىسشى جاستار جينالا باستادى. ولار وداق باسشىلىعىنىڭ شەشىمىنە كەلىسپەيتىندەرىن ءبىلدىرىپ، قازاقستان حالقىنىڭ پىكىرىمەن ساناسۋدى تالاپ ەتتى.

باستاپقىدا بەيبىت ميتينگ تۇرىندە وتكەن بۇل جيىنعا ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قاتىسقانىمەن، باسىم بولىگى قازاق ستۋدەنتتەرى مەن جاستارى ەدى. زەرتتەۋلەرگە سايكەس، قاتىسۋشىلاردىڭ ورتاشا جاسى 25 جاستى قۇراپ، اراسىندا بويجەتكەندەر دە بەلسەندىلىك تانىتتى.

شەرۋ 18 جەلتوقساندا دا جالعاستى. ماسكەۋ بيلىگى بۇل دەموكراتيالىق تالاپتاردى كۇشپەن باسۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى اسكەري بولىمدەردى جۇمىلدىردى. شەرۋشىلەردى اياۋسىز سوققىعا جىعۋ، جاپپاي تۇتقىنداۋ ورىن الدى. وقيعادان كەيىن جۇزدەگەن جاس قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ، وقۋدان قۋىلدى، جۇمىستان بوساتىلىپ، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.

جەلتوقسان وقيعالارى ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ويانۋىنا جانە ەلدىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋگە دەگەن ۇمتىلىسىنا ۇلكەن سەرپىن بەردى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1986 جىلعى وقيعالارعا دەگەن كوزقاراس تۇبەگەيلى وزگەرىپ، ول ەلىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن ساياسي سۋۆەرەنيتەتى جولىنداعى تاريحي قادام رەتىندە باعالاندى. تاريحشى ماناش قوزىباەۆ جەلتوقساننىڭ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنداعى ماڭىزىن ايرىقشا اتاپ وتكەن.

جەلتوقساننىڭ قارلىعاشى، «تارتىپسىزدىك ۇيىمداستىردى» دەگەن جالامەن سوتتالىپ، كەيىننەن قايتىس بولعاننان كەيىن تولىق اقتالعان قايرات رىسقۇلبەكوۆ پەن وزگە دە باتىرلاردىڭ ەرلىگى ەل جادىندا ماڭگى ساقتالادى.

جەلتوقسان — قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە كسرو-داعى وداقتىق ورتالىقتىڭ ۇستەمدىگىنە قارسى باعىتتالعان العاشقى اشىق، اۋقىمدى حالىقتىق نارازىلىق. ونىڭ تاريحي ءمانى تار شەڭبەرمەن شەكتەلمەيدى: ول قوعامدىق سانانى سىلكىپ، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولىن جاقىندتتى.

الماتىدا وسى تاريحي ءساتتى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا مەموريالدى ورىندار اشىلدى. 2006 جىلى جەلتوقسان مەن ساتپاەۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا جەلتوقسان قۇرباندارىنا ارنالعان «تاۋەلسىزدىك تاڭى» ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. بۇگىندە بۇل وقيعا جاستاردىڭ وتانشىلدىق رۋحى مەن ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ، ۇلتتىق سانانىڭ جانە تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىكتىڭ باستاۋى رەتىندە ۇلىقتالادى.

ءتۇيىن: بيىل ەلىمىزدىڭ ورداسى — استانا قالاسىندا 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى مەن ونىڭ باتىرلارىنا ارنالعان مونۋمەنتتىڭ اشىلۋى وتە ورىندى ءارى تاريحي ادىلدىكتى ايشىقتايتىن قادام بولار ەدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz