جانقوجا نۇرمۇحامەدۇلى باستاعان كوتەرىلىس — XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا سىرداريا بويىنداعى قازاقتاردىڭ حيۋا جانە قوقان حاندىقتارىنىڭ، كەيىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى باعىتتالعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى.

كوتەرىلىستىڭ سەبەپتەرى

• حيۋا جانە قوقان حاندىقتارىنىڭ قازاق اۋىلدارىنا قىسىم جاساپ، الىم-سالىق جيناۋى.
• رەسەي يمپەرياسىنىڭ سىرداريا بويىنا اسكەري بەكىنىستەر سالۋى جانە قازاق جەرىن وتارلاۋدى كۇشەيتۋى.
• قازاقتاردىڭ جايىلىمدىق جەرلەرىنىڭ تارىلۋى.
• حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى.

كوتەرىلىستىڭ باستالۋى

جانقوجا نۇرمۇحامەدۇلى (1774–1860) — سىر بويىنداعى قازاقتاردىڭ بەلگىلى باتىرى ءارى بەدەلدى تۇلعاسى. ول حيۋا حاندىعىنىڭ باسقىنشىلىق ارەكەتتەرىنە قارسى كۇرەسىپ، حالىقتى قورعادى. 1856 جىلى جانقوجا باستاعان كوتەرىلىس رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى اشىق سيپات الدى. كوتەرىلىسشىلەر سىرداريا بويىنداعى ورىس اسكەري بەكىنىستەرىنە جانە پاتشا وكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى اكىمشىلىگىنە قارسى ارەكەت ەتتى.

كوتەرىلىستىڭ بارىسى

1856–1857 جىلدارى كوتەرىلىسشىلەر سانى بىرنەشە مىڭ ادامعا جەتتى. پاتشا ۇكىمەتى كوتەرىلىستى باسۋ ءۇشىن گەنەرال-مايور فيتينگوف باستاعان جازالاۋشى اسكەر جىبەردى. 1857 جىلى 9 قاڭتاردا ارىقبالىق ماڭىنداعى شايقاستا كوتەرىلىسشىلەر پاتشا اسكەرىنەن جەڭىلدى. قارۋ-جاراق پەن اسكەري كۇشتىڭ تەڭ بولماۋى كوتەرىلىستىڭ جەڭىلۋىنە نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولدى.

جەڭىلۋ سەبەپتەرى

• كوتەرىلىسشىلەردىڭ قارۋ-جاراعىنىڭ ناشار بولۋى.
• پاتشا اسكەرىنىڭ اسكەري-تەحنيكالىق باسىمدىعى.
• كوتەرىلىستىڭ بۇكىل قازاق دالاسىن قامتىماۋى.
• كوتەرىلىسشىلەر اراسىندا تۇراقتى اسكەري ۇيىمنىڭ بولماۋى.

تاريحي ماڭىزى

جانقوجا نۇرمۇحامەدۇلى باستاعان كوتەرىلىس قازاق حالقىنىڭ وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولدى. جانقوجا باتىر حالىقتىڭ جەرىن، ەركىندىگىن جانە ءداستۇرلى ءومىر سالتىن قورعاعان تاريحي تۇلعا رەتىندە ەستە قالدى.

سىر بويىن وتارلاۋعا قارسى باعىتتالعان بۇل قوزعالىس قازاق حالقىنىڭ ەركىندىك سۇيگىش مىنەزىن، جەر مەن ەلدى قورعاۋ جولىنداعى قايسارلىعىن كورسەتتى. جانقوجا باتىردىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن كوتەرىلىس وتارلىق ەزگىگە قارسىلىقتىڭ ءىرى تاريحي كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى سانالادى.

سونىمەن، كوتەرىلىس 1856–1857 جىلدارى سىرداريا بويىندا ءوتتى، نەگىزگى باسشىسى — جانقوجا نۇرمۇحامەدۇلى. كوتەرىلىس رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى باعىتتالىپ، 1857 جىلى جەڭىلىسپەن اياقتالدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz