ورتا عاسىرلارداعى ەۋروپادا بالالاردى قاتال ادىستەرمەن جانە ءدىني ۋاعىزدارمەن تاربيەلەپ، وقىتاتىن بولعان. اسىرەسە، اقسۇيەكتەردىڭ بالالارى 10 جاسقا تولعانعا دەيىن بىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەپ، جازا ءبىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەگەن.

ال قاراپايىم وتباسىلاردىڭ بالالارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنەن تىپتەن جۇرداي ەدى. ونىڭ ۇستىنە، جەر شارۋاشىلىعىنىڭ اۋىر جۇمىسىمەن اينالىسۋ ءۇشىن ءبىلىمنىڭ قاجەتى جوق دەپ ساناعان.

كەدەيدىڭ بالالارى ءبىلىم الا الاتىن جالعىز ورىن ءدىني مەكتەپتەر بولاتىن. وندا قاتال قاعيدالارعا سۇيەنىپ، شەت تىلىندە قۇدايدىڭ سوزدەرىن جاتقا ايتقىزاتىن كورىنەدى.

وسىنىڭ بارىنە قارسى شىعىپ، ءبىلىم بەرۋ بوستاندىعىن جاريالاعان فيلوسوف — جەنەۆا قالاسىندا تۋىپ-وسكەن جان-جاك رۋسسو (Jean-Jacques Rousseau, 1712–1778) ەدى.

اكەسى ساعات جاساۋشى بولعان. ال اناسى ونى بوسانعاننان كەيىن بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ قايتىس بولعان. جاك رۋسسو ساباققا قۇلقى جوق بولعاندىقتان، مەكتەپتە اسا جەتىستىككە جەتە الماعان. الايدا جازۋعا، شىعارماشىلىققا دەگەن ەرەكشە قۇشتارلىعى بولعان دەسەدى.

بىراق 1762 جىلى جازعان «ەميل» اتتى كىتابى ءۇشىن تۋعان جەرىنەن قۋىلىپتى. ءتىپتى فرانتسيادا ونى تۇتقىنداپ، قاتال جازاعا كەسۋدى تالاپ ەتكەن. ويتكەنى ول «ادام تۋمىسىنان كۇناكار بولىپ تۋادى» دەگەندى جوققا شىعارعان، بۇل حريستيان دىنىنە قايشى كەلەدى ەكەن. حريستيان دىنىندە ادام مەن ەۆا قۇدايدىڭ ايتقانىن تىڭداماي، الما ۇرلاپ جەگەندىكتەن، كۇللى ادامزات ماڭگىلىك كۇناكار بولىپ تۋادى دەپ ۇيرەتەتىن عوي.

رۋسسونىڭ شىركەۋلەر ناسيحاتتاعان ادام تۋرالى بۇل كوزقاراسقا قارسى ءوز بەتىنشە قاتاڭ ۇستانعاگ سەنىمى بولدى.

ونىڭ پىكىرىنشە، «بارلىق مورال مەن ادامگەرشىلىكتىڭ نەگىزگى قاعيداسى ادامنىڭ ءوزى تابيعاتىنان جاقسى جاراتىلىس ەكەندىگىندە. ادامدا ادىلدىك پەن ءتارتىپتى ساقتاۋدىڭ تۋابىتكەن تۇيسىگى بولادى. ادامنىڭ جۇرەگىندە تۋمىسىنان جامان نارسە مۇلدە جوق. تابيعاتقا جاساعان العاشقى قادامىڭ ارقاشان دۇرىس ءارى پاك بولادى» دەگەن.

ەميل دەگەن ونىڭ شىعارماسىنداعى ويدان شىعارىلعان كەيىپكەر. رۋسسو بۇل بالاعا ەڭ كەمەل ءبىلىمدى قالاي بەرۋ كەرەكتىگىن ءوز كىتابىندا جازعان. ونىڭ ويىنشا، ادام تۋمىسىنان پاك، كىرشىكسىز، تازا بولادى. الايدا ونەر، عىلىم، مەكتەپ پەن قوعام ادامدى ۋلاپ، ساناسىن بۇزادى ەكەن.

سوندىقتان دا كەمەل بالا تاربيەلەۋ ءۇشىن ونى مەكتەپكە جىبەرۋدىڭ ورنىنا، اۋىلعا شىعارىپ، تابيعات اياسىندا ءومىر ءسۇرۋىن كورۋ قاجەت دەپ ەسەپتەگەن.

بالا مۇمكىندىگىنشە كوپ ويناپ، قىزىعۋشىلىق تانىتۋ ارقىلى ءوز قابىلەتى مەن ۇناتقان نارسەسىن ءوزى اشىپ تابۋى ءتيىس. بالا ءوز سەزىمى مەن قيالى ارقىلى قورشاعان ورتاسىن تارازىلاپ، وزىنە قاجەتتى دۇرىس ءبىلىمدى جيناۋدىڭ تۋابىتكەن قابىلەتىنە يە كورىنەدى.

ول كىتاپتىڭ نوبايىندا (باسىلىپ شىقپاعان) ادامنىڭ ءبىلىم الۋ كەزەڭدەرىن ءتورت جاس ساتىسىنا بولگەن. ولار:

- تابيعي جاس (0–12);

- ەس كىرىپ، ەسەيۋ جاسى (12–15);

- كۇش-قۋاتىن سەزىنۋ جاسى (15–20);

-دانالىق جاسى (20–25).

بۇدان كەيىن، ياعني 25 جاستان كەيىن باقىتتى جاس باستالادى ەكەن.

ال ادەپ، تاربيە تۇرعىسىنان العاندا ءۇش دەڭگەي بار كورىنەدى:

(a) ەڭ جاس كەزىندە بالا قاجەتتىلىككە (ماجبۇرلىككە) باعىنۋى ءتيىس;

(b) وتپەلى كەزەڭىندە ءلاززات پەن قاجەتتىلىككە جەتەلەلۋى ءتيىس;

(c) جىنىستىق جەتىلۋى اياقتالعاننان كەيىن ادەپ-احلاققا (مورالعا) باعىنۋى ءتيىس.

قازىرگى ۋاقىتتا فينليانديانىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك دەپ سانالادى. مۇنىڭ قۇپياسى بالكىم، رۋسسونىڭ «ەميل» كىتابىندا ايتىلعان سول «كەمەل» بىلىمگە ەڭ جاقىن كەلگەندىگى شىعار. ويتكەنى فينليانديادا باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا:

• ءۇي جۇمىسى مۇلدە بەرىلمەيدى،
• ساباقتا باعا قويىلمايدى،
• ۋاقىتتىڭ كوبىن كوڭىلدى ويىندارمەن (الايدا ادام اراسىنداعى دۇرىس قارىم-قاتىناسقا ۇيرەتەتىن) وتكىزەدى ەكەن.

بالالار وزدەرى ۇناتقان پاندەرىن تاڭداۋعا مول مۇمكىندىك الادى.

مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى الەمدەگى ەڭ جوعارىلاردىڭ قاتارىنا كىرەدى.

سونداي-اق ۇستازدار ءوز بەتىنشە جەكە ادىستەمەلەرىمەن ساباق بەرۋدىڭ بوستاندىعىمەن جاقسى قامتاماسىز ەتىلگەن دەپ ەسەپتەيدى حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ زەرتتەۋشىلەرى.

فينليانديا سونداي-اق باسەكەگە قابىلەتتىلىك پەن باقىت كورسەتكىشتەرى بويىنشا الەمدە كوش باستاپ تۇرعان ەلدەردىڭ ءبىرى.

ءبىلىم بەرۋ بوستاندىعى دامىعان جەردە ادامنىڭ باقىتتى ءومىر سۇرەتىنىنىڭ ناقتى ءبىر دالەلى فينليانديا ەلىنىڭ تاجىريبەسىندە دەپ كورەدى.

امانتاي تويشىبايۇلى

Abai.kz