كادر تاپشىلىعى بار وڭىرلەر: كوشى-قوندى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تەتىگىنە اينالدىرۋعا بولا ما؟

ەڭبەك رەسۋرستارىن وڭىرلەر اراسىندا قايتا ءبولۋ – دەموگرافيالىق ساياسات قانا ەمەس، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق تەڭگەرىمىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى قۇرال بولىپ تابىلادى.

قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الدىندا ءبىر قاراعاندا ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى كورىنەتىن ەكى ماسەلە تۇر. ءبىر جاعىنان، ەڭبەك رەسۋرستارى جەتكىلىكتى ءارى حالىق سانى جىلدام ءوسىپ كەلە جاتقان وڭىرلەر بار. ەكىنشى جاعىنان، سولتۇستىك، شىعىس جانە ورتالىق قازاقستاننىڭ جەكەلەگەن اۋماقتارىندا دەموگرافيالىق قارتايۋ، جاستاردىڭ سىرتقا كوشۋى جانە بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. دەمەك، ماسەلە ەلدە ادام رەسۋرسىنىڭ مۇلدە جوقتىعىندا ەمەس. نەگىزگى پروبلەما – ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ كەڭىستىكتىك جانە سالالىق تۇرعىدان تەڭ بولىنبەۋىندە بولىپ تۇر.

وسى تۇرعىدان العاندا ەرىكتى قونىس اۋدارۋ ساياساتىنىڭ ەكونوميكالىق ماڭىزى ارتىپ وتىر. بۇل باعدارلاما ەڭبەك كۇشى ارتىق وڭىرلەر مەن كادر تاپشىلىعى سەزىلەتىن ايماقتار اراسىنداعى ديسبالانستى ازايتىپ، ادامي كاپيتالدى ەكونوميكالىق قاجەتتىلىككە قاراي قايتا ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

كادر تاپشىلىعى قاي وڭىرلەردە كوبىرەك سەزىلەدى؟

ەڭبەك رەسۋرستارىنا قاجەتتىلىك اسىرەسە سولتۇستىك قازاقستان، اباي، شىعىس قازاقستان، قوستاناي جانە پاۆلودار وبلىستارىنداعى بىرقاتار وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك سالالاردا بايقالادى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى، وڭدەۋ ونەركاسىبى جانە تەحنيكالىق وندىرىستەر ءۇشىن ينجەنەرلەر، اگرونومدار، مەحانيزاتورلار، تەحنولوگتار جانە باسقا دا بىلىكتى جۇمىسشىلار قاجەت.

اباي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارمەن قاتار دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالالارى ءۇشىن ماماندارعا سۇرانىس بار. قوستاناي مەن پاۆلودار وبلىستارى دا يندۋستريالىق-اگرارلىق ەكونوميكاسى قالىپتاسقان وڭىرلەر رەتىندە ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق كادرلارعا، ءوندىرىس جۇمىسشىلارىنا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنا تاۋەلدى بولىپ كەلەدى.

بۇل جەردە ماڭىزدى ەكونوميكالىق ۇعىم – قۇرىلىمدىق جۇمىسسىزدىق. ياعني ەڭبەك نارىعىندا جۇمىس ىزدەۋشى ادامدار بولعانىمەن، ولاردىڭ بىلىكتىلىگى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ناقتى سۇرانىسىنا سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان قونىس اۋدارۋ ساياساتى تەك «ادامدى ءبىر وبلىستان ەكىنشى وبلىسقا كوشىرۋ» دەڭگەيىندە قالماۋى ءتيىس. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ادامدى ناقتى جۇمىس ورنىنا، قاجەتتى ماماندىققا جانە ەكونوميكالىق پەرسپەكتيۆاسى بار ەلدى مەكەنگە بايلانىستىرۋ بولىپ سانالادى.

ەڭبەك رەسۋرستارى – ەكونوميكالىق اكتيۆ

قازىرگى ەكونوميكادا ادام تەك الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ وبەكتىسى ەمەس. ول – ادامي كاپيتالدىڭ نەگىزگى تاسىمالداۋشىسى. بىلىكتى ماماننىڭ وڭىرگە كەلۋى ءبىر عانا جۇمىس ورنىنىڭ ماسەلەسىن شەشپەيدى. ونىڭ ەكونوميكالىق اسەرى بىرنەشە باعىتتا قاتار جۇرەدى. مىسالى، ينجەنەر وندىرىستىك كاسىپورىنعا جۇمىسقا ورنالاسادى. ونىڭ تابىسى جەرگىلىكتى دۇكەندەرگە، قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنا، كولىككە، بايلانىسقا، ءبىلىم بەرۋ مەن تۇرمىستىق قىزمەتتەرگە جۇمسالادى. ياعني باستاپقى ەڭبەك تابىسى جەرگىلىكتى ەكونوميكادا جاڭا سۇرانىس قالىپتاستىرادى.

بۇل – مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر.

سوندىقتان جاڭا قونىستانۋشىنى تەك الەۋمەتتىك كومەك الۋشى رەتىندە قاراۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تار تۇسىنىك بولار ەدى. ەگەر ول ەڭبەك نارىعىنا قوسىلىپ، تۇراقتى تابىس تاپسا، سالىق تولەسە جانە جەرگىلىكتى تۇتىنۋ كولەمىن ارتتىرسا، ول ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق سۋبەكتىسىنە اينالادى.

قونىس اۋدارۋ – جۇمىسسىزدىقتى ەمەس، ەڭبەك نارىعىنىڭ ديسبالانسىن شەشۋى كەرەك

مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى قونىس اۋدارعان ادامداردىڭ سانىمەن عانا ولشەنبەۋى ءتيىس.

نەگىزگى ينديكاتورلار مىنالار: تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان ازاماتتاردىڭ ۇلەسى; جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى; قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ورتاشا تابىس دەڭگەيى; ولاردىڭ جەرگىلىكتى ەكونوميكاعا قوسقان ۇلەسى; كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرىلۋى; بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق كولەمى; قونىس اۋدارعان وتباسىلاردىڭ وڭىردە تۇراقتاپ قالۋ كورسەتكىشى بولۋى كەرەك. بۇل جەردە ەڭبەك ونىمدىلىگى ەرەكشە ماڭىزدى. ەگەر ادام جاڭا وڭىرگە كوشىپ بارعانىمەن، تۇراقتى جۇمىس تابا الماسا نەمەسە ءوزىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن پايدالانا الماسا، كوشى-قون ساياساتىنىڭ ەكونوميكالىق قايتارىمى تومەندەيدى. سوندىقتان «كوشىرۋ» ەمەس، ەڭبەك نارىعىنا ينتەگراتسيالاۋ نەگىزگى ماقسات بولۋى قاجەت.

ينتەراكتيۆتى كارتا – كوشى-قون ەكونوميكاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ ءبىر قۇرالى

وسى تۇرعىدان migration.enbek.kz پورتالىنداعى ينتەراكتيۆتى كارتا ماڭىزدى تسيفرلىق ينسترۋمەنت رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. كوشۋگە بەل شەشكەن ازامات ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى سۇراق – «قاي وڭىرگە كوشسەم بولادى؟» دەگەننەن گورى، «قاي ەلدى مەكەندە ناقتى قانداي جۇمىس بار، قانداي تۇرعىن ءۇي ۇسىنىلادى جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم قانداي دەڭگەيدە؟» دەگەن ساۋالدىڭ باسىن اشىپ الۋ بولىپ تابىلادى.

ەگەر ازامات الدىن الا: بوس جۇمىس ورىندارىن; جالاقى دەڭگەيىن; تۇرعىن ءۇي مۇمكىندىگىن; مەكتەپ پەن بالاباقشانىڭ ورنالاسۋىن; مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمدى; جول جانە كولىك قاتىناسىن; ينتەرنەت ساپاسىن; كاسىپكەرلىك مۇمكىندىكتەردى سالىستىرا السا، ونىڭ كوشى-قون تۋرالى شەشىمى اقپاراتقا نەگىزدەلەدى.

بۇل – اقپاراتتىق اسيممەتريانى تومەندەتەتىن ماڭىزدى فاكتور.

ەكونوميكادا اقپاراتتىڭ جەتىسپەۋى دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. ال تسيفرلىق كارتا ەڭبەك ميگراتسياسى تۋرالى اقپاراتتى ءبىر جەرگە جيناقتاپ، ازاماتتىڭ ترانزاكتسيالىق شىعىندارىن ازايتادى.

مەملەكەتتىك سۋبسيديا – شىعىن ەمەس، ينۆەستيتسيا رەتىندە قارالۋى ءتيىس

ەرىكتى قونىس اۋدارۋ كەزىندە مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديالار مەن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ەكونوميكالىق تابيعاتىن دا كەڭىرەك باعالاۋ قاجەت. كوشۋگە بەرىلەتىن بىرجولعى تولەم، تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە ارنالعان قولداۋ، جۇمىسپەن قامتۋ تەتىكتەرى مەن كاسىپكەرلىك باستامالاردى ىنتالاندىرۋ – قىسقا مەرزىمدى بيۋدجەت شىعىنى. الايدا ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى فيسكالدىق قايتارىمى بولۋى مۇمكىن. ەگەر قونىس اۋدارۋشى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسسا، ونىڭ تابىسى وسەدى، تۇتىنۋى ارتادى، كاسىپكەرلىك باستاماسى پايدا بولۋى مۇمكىن. سونىڭ ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى ەكونوميكالىق اينالىم كەڭەيىپ، بيۋدجەتكە سالىق ءتۇسىمى ۇلعايادى.

دەمەك، مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن تەك «قانشا قاراجات ءبولىندى؟» دەگەن سۇراقپەن ەمەس، «بولىنگەن ءار تەڭگە قانداي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ناتيجە بەردى؟» دەگەن قاعيدامەن ولشەۋ قاجەت.

تۇرعىن ءۇي – كوشى-قوننىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق فاكتورى

كادر تاپشىلىعى بار وڭىرلەرگە مامان تارتۋدىڭ ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – تۇرعىن ءۇي.

ادام جۇمىس ءۇشىن باسقا وبلىسقا كوشۋگە دايىن بولعانىمەن، وتباسى ءۇشىن باسپانا ماسەلەسى شەشىلمەسە، ونىڭ جاڭا جەردە ۇزاق ۋاقىت تۇراقتاپ قالۋى قيىن.

سوندىقتان تۇرعىن ءۇي سۋبسيديالارى، جالداۋ شىعىندارىن وتەۋ، تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتتارى جانە باسقا دا قارجىلىق تەتىكتەر ەڭبەك موبيلدىگىن ارتتىراتىن ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيا رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك.

اسىرەسە جاس وتباسىلار ءۇشىن مەكتەپ، بالاباقشا، مەديتسينالىق قىزمەت پەن ينتەرنەتتىڭ بولۋى تۇرعىن ءۇيدىڭ وزىمەن بىردەي ماڭىزدى.

اۋىلدىڭ تاعدىرى – ادامي كاپيتالدىڭ تاعدىرى

قونىس اۋدارۋ ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ەكونوميكالىق ناتيجەسى – اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ ومىرشەڭدىگىن ساقتاۋ. حالىق ازايعان اۋىلدا دۇكەننىڭ، مەكتەپتىڭ، مەديتسينالىق پۋنكتتىڭ جانە باسقا الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى تومەندەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينفراقۇرىلىمنىڭ قىسقارۋىنا، ودان ءارى حالىقتىڭ كوشىپ كەتۋىنە اكەلەتىن دەموگرافيالىق-ەكونوميكالىق كەرى بايلانىس قالىپتاستىرادى.ال جاڭا وتباسىلاردىڭ كەلۋى وسى پروتسەستى توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بالالى وتباسىنىڭ كەلۋى – ءبىر عانا جاڭا تۇرعىننىڭ پايدا بولۋى ەمەس. ول مەكتەپكە وقۋشى، جەرگىلىكتى نارىققا تۇتىنۋشى، ەڭبەك نارىعىنا جۇمىس كۇشى جانە اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك ورتاسىنا جاڭا بەلسەندىلىك اكەلەدى. سوندىقتان قونىس اۋدارۋ ساياساتىنىڭ اۋىل ەكونوميكاسىنا اسەرىن تەك كوشى-قون ستاتيستيكاسىمەن ولشەۋ جەتكىلىكسىز.

دەموگرافيالىق ساياسات پەن ۇلتتىق ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك

قازاقستاننىڭ اۋماقتىق دامۋى ءۇشىن دەموگرافيالىق فاكتوردىڭ ماڭىزى ەرەكشە.

سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردەگى حالىق سانىنىڭ ازايۋى تەك الەۋمەتتىك ماسەلە ەمەس. بۇل – ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ قىسقارۋى، سالىق بازاسىنىڭ تارىلۋى، تۇتىنۋ نارىعىنىڭ كىشىرەيۋى جانە وندىرىستىك الەۋەتتىڭ تومەندەۋى سياقتى ەكونوميكالىق سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن.

ال حالىق تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەردە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ارتىق بولۋى تۇرعىن ۇيگە، جۇمىس ورىندارىنا، الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا تۇسەتىن قىسىمدى ارتتىرۋى ىقتيمال. وسى ەكى پروتسەستى ءبىر ساياسات اياسىندا قاراستىرۋ – وڭىرلىك ەكونوميكالىق تەڭگەرىمدى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى شارتى. بۇل جەردە كوشى-قون ەشقانداي جاعدايدا اكىمشىلىك جولمەن جۇرگىزىلمەۋى ءتيىس. ەرىكتىلىك، ەكونوميكالىق تيىمدىلىك جانە وتباسىنىڭ ءومىر ساپاسى باستى قاعيدا بولۋى كەرەك.

مەملەكەتتىك ءتىل مەن مادەني ينتەگراتسيانىڭ ەكونوميكالىق ولشەمى

وڭىرارالىق كوشى-قوننىڭ ەكونوميكالىق اسەرىمەن بىرگە الەۋمەتتىك-مادەني ىقپالى دا بار. ءارتۇرلى وڭىرلەردەن كەلگەن ازاماتتاردىڭ ءبىر ورتادا ءومىر ءسۇرۋى مادەني بايلانىستاردى كۇشەيتەدى. قازاق ءتىلدى وتباسىلاردىڭ جاڭا وڭىرلەرگە قونىستانۋى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامدىق جانە ىسكەرلىك كوممۋنيكاتسياداعى قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتۋى مۇمكىن.

بۇل پروتسەستى دە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراۋعا بولادى. ورتاق ءتىل – ترانزاكتسيالىق شىعىنداردى ازايتاتىن الەۋمەتتىك كاپيتالدىڭ ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى. مەكتەپتەردەگى وقۋشى سانىنىڭ ساقتالۋى، مۇعالىمدەر مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەلۋى، جاستاردىڭ وڭىردە قالۋى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.

سوندىقتان كوشى-قون ساياساتىنىڭ ناتيجەسىن ءجىو، جۇمىسپەن قامتۋ جانە دەموگرافيا كورسەتكىشتەرىمەن قاتار الەۋمەتتىك كاپيتال مەن ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى ارقىلى باعالاۋ قاجەت.

ەڭ باستىسى – «كوشىرۋ» ەمەس، «تۇراقتاندىرۋ»

قازاقستان ءۇشىن ەرىكتى قونىس اۋدارۋ ساياساتىنىڭ كەلەسى كەزەڭى ساندىق كورسەتكىشتەردەن ساپالىق كورسەتكىشتەرگە ءوتۋى ءتيىس. ءبىر وڭىردەن ەكىنشىسىنە قانشا ادامنىڭ كوشكەنى ماڭىزدى بولعانىمەن، ودان دا ماڭىزدىسى – ولاردىڭ قانشاسى جاڭا جەردە بەس جىلدان كەيىن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر، قانشاسى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى، قانشاسى كاسىپ اشتى جانە ولاردىڭ بالالارى سول ءوڭىردىڭ ادامي كاپيتالىن تولىقتىرۋعا قانشالىقتى ۇلەس قوستى؟ سوندىقتان بولاشاقتا ءاربىر قونىس اۋدارۋ جوباسىنىڭ وزىندىك ەكونوميكالىق تيىمدىلىك يندەكسىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋعا بولادى.

ول بىرنەشە كورسەتكىشتەن تۇرۋى ىقتيمال: جۇمىسپەن قامتۋ + تابىس + تۇرعىن ءۇي + دەموگرافيالىق تۇراقتىلىق + كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىك + الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم + بيۋدجەتكە قايتارىم. وسىنداي كەشەندى ءتاسىل عانا مەملەكەتتىك باعدارلامانى الەۋمەتتىك كومەك مەحانيزمىنەن وڭىرلىك ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق ينسترۋمەنتىنە اينالدىرا الادى.

كادر تاپشىلىعى بار وڭىرلەرگە ەڭبەك رەسۋرستارىن تارتۋ – قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ءبىر عانا جولى ەمەس. بۇل – ەڭبەك نارىعىنداعى ديسبالانستى ازايتۋعا، ادامي كاپيتالدى ءتيىمدى ورنالاستىرۋعا، وڭىرلىك ەكونوميكالىق ءوسىمدى ىنتالاندىرۋعا جانە اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ ومىرشەڭدىگىن ساقتاۋعا باعىتتالعان كەشەندى ساياسات. ەڭبەك رەسۋرستارى قاي جەردە قاجەت بولسا، ينۆەستيتسيا دا، ينفراقۇرىلىم دا، ادامي كاپيتال دا سول جەردە شوعىرلانۋى ءتيىس. سوندىقتان ەرىكتى قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنىڭ تۇپكى ماقساتى «ادامدى كوشىرۋ» ەمەس، «ادامعا جاڭا ەكونوميكالىق مۇمكىندىك جاساۋ» بولۋى كەرەك.

ەگەر تسيفرلىق كارتا ازاماتقا ناقتى جۇمىسىن، تۇرعىن ءۇيىن، مەكتەبىن، اۋرۋحاناسىن جانە بولاشاق مۇمكىندىگىن الدىن الا كورسەتسە، ال مەملەكەت وعان العاشقى كەزەڭدە قارجىلىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ بەرسە، وڭىرارالىق كوشى-قون الەۋمەتتىك شىعىن ەمەس، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسياسىنا اينالادى.

قازاقستان ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى كاپيتال – جەر استى بايلىعى عانا ەمەس، ءوز ەلىندە ەڭبەك ەتىپ، ءوندىرىس قۇرىپ، بالا تاربيەلەپ، جاڭا ءوڭىردىڭ بولاشاعىن قالىپتاستىراتىن ادام كاپيتالى. سوندىقتان كادر تاپشىلىعىن شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى فورمۋلاسى قاراپايىم:

ەڭبەك رەسۋرسى بار ءوڭىر → جۇمىس كۇشى قاجەت ءوڭىر → ناقتى جۇمىس ورنى → باسپانا → الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم → تۇراقتى وتباسى → جاڭا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك.

بۇل تىزبەك ىسكە قوسىلعان كەزدە كوشى-قون دەموگرافيالىق ستاتيستيكا عانا بولمايدى. ول قازاقستاننىڭ وڭىرلىك ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالادى.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz