2026 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە استانا قالاسىندا فرانتسۋز تاريحشىسى، ورتاعاسىرلىق ەۋرازيا جانە جوشى ۇلىسى تاريحىنىڭ مامانى ماري فاۆەرونىڭ «التىن وردا: دالا يمپەرياسى الەمدى قالاي وزگەرتتى» اتتى ىرگەلى ەڭبەگىنىڭ قازاق تىلىندەگى باسىلىمىنىڭ رەسمي تۇساۋكەسەرى ءوتتى.

حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقتا جوعارى باعالانعان بۇل زەرتتەۋ كىتابى العاش رەت وتاندىق وقىرماندارعا انا تىلىندە ۇسىنىلىپ وتىر.

سالتاناتتى ءىس-شارانى Steppe & World Publishing باسپاسى جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىمەن، ماقسۇت نارىكباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن (MNU) جانە فرانتسيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىردى.

قازاق دالاسىنىڭ يمپەريا تاريحىنداعى ءرولى

كەزدەسۋ بارىسىندا اۆتور قازىرگى قازاقستان اۋماعىنىڭ جوشى ۇلىسى تاريحىنداعى ورنى مەن التىن وردا مۇراسىن ءبىر عانا مەملەكەتپەن شەكتەۋگە بولمايتىنى تۋرالى كەڭىنەن ءسوز قوزعادى. ماري فاۆەرونىڭ ايتۋىنشا، التىن وردا – بۇگىندە بىرنەشە ەۋرازيا مەملەكەتىن بىرىكتىرەتىن اۋقىمدى مۇرا.

زەرتتەۋشى ءوز سوزىندە يمپەريا اۋماعى ءارتۇرلى كەزەڭدەردە قازىرگى قازاقستاننىڭ باسىم بولىگىن، سونداي-اق ورتالىق ازيانىڭ، تاتارستاننىڭ جانە وزگە دە ايماقتاردىڭ جەرىن قامتىعانىن اتاپ ءوتتى.

«بيلىك ورتالىعى نەگىزىنەن قازاق دالاسىندا ورنالاسقان. دەگەنمەن بۇل تاريح، ارينە، باسقا ەلدەرگە دە تىكەلەي قاتىستى», — دەدى فاۆەرو.

ماري فاۆەرو بۇل ەڭبەگىندە التىن وردانى تەك ورتاعاسىرلىق كوشپەلى مەملەكەت رەتىندە عانا ەمەس، ەۋرازيانىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني پروتسەستەرىنىڭ ماڭىزدى قاتىسۋشىسى رەتىندە قاراستىرادى. اۆتور ساۋدا جولدارىن، ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى، قالا قۇرىلىسىن، مادەني الماسۋدى جانە شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى بايلانىستاردى تالداي وتىرىپ، يمپەريانىڭ الەمدىك تاريحتاعى ايرىقشا ورنىن اشادى.

التىن وردا مۇراسىن بولىسكە سالۋعا نەگە بولمايدى؟

كەزدەسۋدە قاتىسۋشىلار ورتاعاسىرلىق يمپەريالاردىڭ زاڭدى مۇراگەرىن انىقتاۋ تاسىلدەرى مەن قاي مەملەكەت ءوزىن ولاردىڭ مۇراگەرى دەپ ساناۋعا حاقىلى ەكەنى تۋرالى سۇراق قويدى. ماري فاۆەرو التىن وردا جاعدايىندا بۇل سۇراققا بىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن جەتكىزدى.

عالىمنىڭ پىكىرىنشە، ورتاعاسىرلىق يمپەريانىڭ تاريحى تىم كەڭ، سوندىقتان ونى تەك ءبىر زاماناۋي مەملەكەتتىڭ ەنشىسىنە بەرۋ دۇرىس ەمەس. ول – بۇگىندە ءارتۇرلى ەلدەردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن حالىقتار مەن اۋماقتارعا ورتاق مۇرا. وسىعان بايلانىستى زەرتتەۋشى بۇل ءداۋىردى تانۋدا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

تاريحي دەرەككوزدەر مەن مۇراعات حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى تالاپ ەتەدى

جوشى ۇلىسىنا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار مەن ارتەفاكتىلەر بۇكىل الەم بويىنشا شاشىراڭقى ساقتالعان. فاۆەرو تۇسىندىرگەندەي، ءتيىستى ماتەريالدار ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ، سونىڭ ىشىندە فرانتسيانىڭ دا مۇراعاتتارىندا كەزدەسەدى.

تاريحشى مۇراعاتتىق ماتەريالدارمەن الماسۋ جانە ساقتالعان دەرەككوزدەردى بىرلەسە زەرتتەۋ التىن وردا تاريحىن جاڭاشا زەردەلەۋگە جول اشادى دەپ ەسەپتەيدى:

«بۇل — بۇگىنگى تاڭدا وتە حالىقارالىق ماڭىزعا يە تاقىرىپ», — دەدى ول.

اۆتور ءوز كىتابىن قازاقستاندا تانىستىرۋعا جانە ونى جەرگىلىكتى زەرتتەۋشىلەرمەن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك العانىنا قۋانىشتى ەكەنىن ءبىلدىردى.

التىن وردا تۋرالى بۇگىندە نە بەلگىلى؟

جوشى ۇلىسى (التىن وردا) XIII عاسىردا موڭعول جاۋلاپ الۋشىلىعىنان كەيىن قۇرىلىپ، ورتالىق ازيادان شىعىس ەۋروپاعا دەيىنگى كەڭ القاپتى الىپ جاتتى. مەملەكەتتىڭ نەگىزىن شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى — باتۋ حان قالادى. باستاپقىدا يمپەريا ءارتۇرلى حالىقتاردى بىرىكتىرگەنىمەن، ۋاقىت وتە كەلە وندا تۇركى حالىقتارى شەشۋشى ءرول اتقارا باستادى.

XV عاسىرعا قاراي التىن وردا بىرنەشە دەربەس حاندىقتارعا ىدىراپ، ولاردىڭ كەيبىرى كەيىننەن ەۋرازيانىڭ ساياسي كارتاسىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. وسىلايشا، فرانتسۋز تاريحشىسىنىڭ پايىمداۋىنشا، التىن وردانى تەك ءبىر ەلدىڭ تاريحى رەتىندە شەكتەۋ — عىلىمي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس، ال قازىرگى قازاقستان اۋماعى جوشى ۇلىسى تاريحىندا وزەكتى ورىن الادى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ,

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz