قازىرگى قيلى زاماندا ءاربىر مەملەكەتتىڭ ىشكى تۇتاستىعى، ەتنوسارالىق بىرلىگى، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعى – مەملەكەت دامۋىنىڭ باستى قاعيداسىنا اينالدى. مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى دا وسى فاكتورعا تاۋەلدى بولىپ قالۋدا. سوندىقتان، مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار وسى ماسەلەنى ۇنەمى زەرتتەپ، ونى جان‑جاقتى ساراپتاپ وتىرۋ قاجەتتىگى –بۇگىنگى كۇننىڭ بۇلجىماس اقيقاتى دەسە بولادى. بۇگىنگى تاقىرىپ – قازاقستانداعى ۇلتارالىق قاتىناستاعى وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالادى.

ۇلتارالىق قاتىناستار كونتەكستىندەگى ءتىل ساياساتى.

بۇل ماسەلە ەلىمىزدىڭ 2026 جىلى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلداعان كونستيتۋتسياسىنا سۇيەنە وتىرىپ، اتا زاڭعا جۇگىنە وتىرىپ جاسالاتىن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ىس‑ارەكەتتەردىڭ ءتۇيىنىن قۇرايدى. ول بويىنشا قر‑دا اۆتوحتوندى ۇلت سانالاتىن، تاريحي شىندىق پەن ادىلەتتىلىك پرينتسيپتەرىنە ساي مەلەكەتقۇراۋشى حالىق سانالاتىن قازاق حالقىنىڭ انا ءتىلى – قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل ستاتۋسىنا يە.

ەندەشە، قر‑دا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن قوعامنىڭ قارىم‑قاتىناس ءتىلى، نەگىزگى كومۋنيكاتسيالىق قۇرالى – قازاق ءتىلى. ول، وسى مارتەبەسىمەن ەلىمىزدەگى بىردەن‑بىر «كونستيتۋتسيالىق ءتىل» دەپ تانىلۋى ءتيىس. سول سەبەپتى، ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى وزدەرىنىڭ ەتنيكالىق، الەۋمەتتىك، مادەني قالىبىنا قاراماستان، بارلىعى دا مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەۋگە، ونى بىلۋگە مىندەتتى.

تاريحي شىندىق تۋرالى بىرەر ءسوز

بىراق، ءبىز وسىعان دەيىن قالىپتاسقان تاريحي شىندىقتان دا ەشقايدا كەتە المايمىز. ول – ەلىمىزدە ءالى دە ىقپالدى كۇشكە يە قوستىلدىلىك. وسىعان ساي، قازاقستان ازاماتتارى كۇندەلىكتى قارىم‑قاتىناستا قازاق جانە ورىس ءتىلدى قاتار قولدانۋدى جالعاستىرۋدا. ورىس ءتىلى ءالى دە كوپ جاعدايدا ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى رەتىندە قولدانىلۋىن جالعاستىرۋدا.

مەملەكەتتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن ساقتاۋداعى ءتىل ماسەلەسى

ارينە، مەملەكەتتىڭ ءوز ىشكى تۇراقتىلىعى مىعىم بولسا، «قوستىلدىلىك»، كەيدە، ودان دا كەڭ «كوپتىلدىلىك» ءبىزدىڭ ىشكى تۇتاستىعىمىزعا، ۇلتارالىق بىرلىگىمىزگە اسا قاۋىپتى بولا قويمايدى. بىراق، ەگەر، ونى وزگە تاراپتان تونەتىن، پيعىلى جامان «سىرتقى كۇشتەر» نىساناعا الىپ، ءوز ماقساتتارىنا قولدانۋدى كوزدەسە – وسى جاعداي ۇلتارالىق تولەرانتتىلىققا، جىلى قاتىناستارعا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. ول، قازاقستاندىق جاعدايدا ەكى باعىتتا كورىنىس تاۋىپ وتىر: ءبىرىنشىسى – قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل ستاتۋسىن العا تارقان ۇلت پاتريوتتارىنىڭ «ءتىل تازالىعى» ءۇشىن كۇرەسى بولسا، ەكىنشىسى ‑  تىلدىك تۇرعىدا ءوزىنىڭ تامىرىنان اجىراعان قازاقتار مەن ورىس ءتىلىن «ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى» دەپ مويىندايتىن دياسپورانىڭ وعان قارسىلىعى.

ءبىز وسى شيەلەنىستى ماسەلەنى مەملەكەتتىك تۇرعىدا شەشە الماۋدامىز. سەبەبى، كسرو كەزىنەن قالعان ۇلتارالىق قاتىناستار ساياساتىنىڭ سالقىنى يمپەريالىق مۇددەلەرگە ۇلاسىپ، بۇگىندە «ءتىل ماسەلەسى» دەگەن سەبەپ رف جانە ۋكراينا سياقتى ەكى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى قيان‑كەسكى شايقاسقا الىپ كەلگەنىن كورىپ وتىرمىز. ونىڭ سالقىنى بىزگە دە جەتىپ وتىر...

ءتىل ساياساتىنداعى «قازاقستاندىق تاجىريبە» قانداي؟

قازاقستان ءتىل ساياساتىن وتە ساق جۇرگىزۋدە. ءبىز ءتىل ماسەلەسىنىڭ «ساياسي ماسەلەگە» اينالىپ كەتپەۋىن، ونىڭ «ىشكى تۇراقتىلىقتى بۇزاتىن جۇدىرىق» بولماۋىنا قاتتى كوڭىل بولەمىز. بىراق، بۇل ماسەلە، ۇزاق ۋاقىت بويى «قازاق ءتىلى ەسەبىنەنەن» جاسالىپ كەلدى: قازاقستاندىق بيلىك تەك ورىس تىلىندە سويلەۋدەن اينىمادى.  ويتكەنى، ول كەزدەگى اۆتوريتارلى بيلىك ءوز بەتىمەن، حالىقتىڭ قالاۋىنسىز ەلىمىزدى «كوپۇلتتى» دەپ جاريالادى دا، «مەملەكەتقۇراۋشى ۇلت»، «مەملەكەتتىك ءتىل» دەگەن تۇسىنىكتەر وسىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى.

ونداي جاعدايدا «مەملەكەتتىك ءتىل» ستاتۋسىنا الەمدەگى كەز كەلگەن ءتىل ۇمتىلۋى مۇمكىن: ورىس تىلىنەن وزگە اعىلشىن، نەمەسە، ەۋروپالىق تىلدەر، نە، قىتاي ءتىلى، جاپون ءتىلى، اراب ءتىلى جانە ت.ت. تىلدەر – قازاقستاننىڭ «مەملەكەتتىك ءتىلى» بولۋعا تەڭ قۇقىلى ەدى.

ناتيجەسىندە، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى وتىز جىلىندا قازاق ءتىلى تولىققاندى مەملەكەتتىك تىلگە اينالا المادى. مەملەكەتتىك جۇيەدە جانە قوعامدىق ورتادا «تىلدىك ديسكريميناتسيا» استارلى تۇردە ورىن الدى. بۇل – قوعامدا ءتال ماسەلەسىنىڭ ساياساتتانۋىنا الىپ كەلدى.

ەندىگى جاعدايدا نە وزگەردى؟

ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى قابىلدانۋىمەن «ءتىل ساياساتىندا» ەلەۋلى وزگەرىستەر باستالدى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارقى بيلىگى مىنبەرىنىن تۇپكى ماعىناسىندا «قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارى قازاق ۇلتىنىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلى، ءسالت‑داستۇرى توڭىرەگىندە توپتاسادى، بىرىگەدى» دەگەن ەرەجەنىڭ ايتىلۋى ەدى. وسىدان قاناتتانعان ۇلت پاتريوتتارى دا وزدەرىنىڭ «ءتىل ءۇشىن كۇرەس» اۋقىمىن كەڭەيتىپ، ەندى تىلدەن وزگە «جالپى، قازاق مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن دارىپتەۋ» دەگەن ەرەجەنى قابىلدادى.

قوعامدا بۇل وڭ ناتيجە بەرە باستادى. مىسالى، بۇرىن «ءتىل ۇيرەتۋ كۋرستارى» اشىلاتىن. وعان بيۋدجەتتەن مول اقشا ءبولىنىپ، ول كۋرستارعا وزگەتىلدى ازاماتتاردى كۇشتەپ بولسا دا جازاتىن. ناتيجەسىندە وراسان زور قارجى جەلگە ۇشىپ، ءتىل ۇيرەنۋشىلەر «ءتىل كۋرسىن ءبىتىردى» دەگەن تىلدەي قاعاز السا دا، ءتىلدى مەڭگەرمەگەن كۇيى قالاتىن.

ال، بۇگىنگى جاعدايدا، وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن ازاماتتارى ەرەكشە باعالانىپ، قۇرمەتتەلە باستادى. قازاق حالقى وسى جەردە ءوزىنىڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرىن كورسەتۋدە. حالىق «ءوزىڭدى سيلاعانعا ەڭكەي – قۇل ەمەسسىڭ» دەگەن دانالىعىن كورسەتۋدە.

مۇنىڭ تاعى دا ءبىر وزگە جاعى بار، ول مىناۋ: بۇرىن وزگە دياسپورا وكىلدەرىنىڭ قازاق تىلىنە توبەدەن قاراۋىنىڭ استارىندا ولاردىڭ جالپى قازاق سالت‑داستۇرىنە، مادەنيەتىنە، بىلىمىنە دەگەن قۇرمەتتىڭ بولماۋىنان ەدى. ول قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدەگى باستى كەدەرگى‑بارەر بولعانى راس. مىنە، ەندى وسى «بارەردى» بۇزۋ ارقىلى، قازاق مادەنيەتىنە قۇرمەت، سونىمەن ءبىر مەزەتتە قازاق تاريحىنا دەگەن وبەكتيۆتى كوزقاراس قالىپتاسۋدا.

ال، بۇل قازاقستاندىق قوعامنىڭ تۇتاستانۋىنا الىپ كەلۋدە. ەندى ەل ازاماتتارى ۇلتىنا، تىلىنە، دىلىنە، دىنىنە قاراماستان، وزدەرىن «قازاقستان ازاماتىمىز» دەگەن اتاققا ساي اتاي باستادى. ال، بۇرىنعى قالىپپەن، نە بولماسا، «سىرتقى الەمنىڭ» ىقپالىمەن وسىعان قارسى كەلىپ جاتقانداردى قوعام بولىپ ايىپتاپ، زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارۋعا شاقىرۋدا – ول ىسكە اسىپ تا جاتىر.

قازىر، ەلىمىزدەگى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 70 ايىزىنان استامى قازاق تىلىندە  وقىپ‑بىتىرۋدە. ياعني، قالاي دەسەك تە، وسى «جەتپىس پايىز» ەلىمىزدىڭ مادەني‑رۋحاني دامۋىنىڭ، وسى باعىتتا قوزعالۋىنىڭ شەشۋشى فاكتورىنا اينالادى. وسى «جەتپىس پايىزدىڭ» تالابىمەن ەلىمىزدە عىلىم‑بىلىم ءتىلى، بيزنەس ءتىلى، مەملەكەتتتىڭ بيلىگىنىڭ ءتىل، ساياسي ءتىل، مەديتسينا ءتىلى جانە ت.ت. جەدەل قالىپتاسۋ ۇستىندە. از ۋاقىتتا الەمدىك اۋدارما جۇيەسىنە ساپالى قازاق ءتىلى ەنە الدى – ەندى ءار تىلدەن توتە اۋدارما جاساۋ ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ ستاتۋىسى الەمدىك قارىم‑قاتىناس تىلدەرىمەن تەڭەسۋگە جاقىن دەسەك بولادى.

مىنە، وسىلاي، مەملەكەت باسقارۋدا ءبىر عانا قاراپايىم ەرەجە، ياعني، «قازاقستان ازاماتتارى قازاق مادەنيەتى توڭىرەگىندە بىرىگەدى» دەگەن ءسوزدىڭ قولدانىسقا ەنۋى – از ۋاقىتتا ۇلتارالىق قاتىناستى تۇبەگەيلى جاڭارتىپ، ونى پروگرەستى باعىتقا بۇرا الاتىندىعىن كورسەتتى. بۇل – بىزدەگى ەل بىرلىگىنەن، ۇلتتىق تۇتاستىقتان ايقىن كورىنىس تابۋدا!

بولاشاق وسى باعىتتا ەكەنىنە فيلوسوف رەتىندە مەن سەنەمىن.

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz