– سلامحات اعا، بيىل جەتپىستىڭ بەل ورتاسىنا كەلىپسىز، مەرەي جاسىڭىز قۇتتى بولسىن!

 – راقمەت ءىنىم! ءوزىڭ ايتقانداي، جەتپىس بەستىڭ جالىنا قولىمىز ءتيىپ تۇر عوي. جەتپىس بەس دەگەن از عۇمىر ەمەس. دەنساۋلىق بولسا ۇلكەن دە جاس ەمەس ەكەن عوي، شىركىنىڭ.

 – ءسىز قازاق ادەبيەتىنىڭ قورجىنىنا ءبىراز ولجا سالعان اقىنسىز. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن سوناۋ تۋعان جەرىڭىزدەن باستاپ اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتىڭىز؟

– ارتىما قاراسام مەن دە ءبىراز داۋىرلەردى باستان وتكەرىپ قويىپپىن. كوپ كەشىرمەلەر بولدى باسىمىزدا. اتا-بابامىز 1930 جىلدارى شىعىس قازاقستاننىڭ مارقاكول دەگەن جەرىنەن ارعى بەتكە اۋىپ بارعان ەكەن. مەنىڭ اتالارىما ءبىراز مال بىتكەن عوي، بايلاردى كامپەسكەلەگەن كەزدە جان ساۋعالاپ قاشقاندا شەكارادا ءبىرازى وققا ۇشادى. سوندا اكەمنىڭ اجەسى «ءبىر ۇرپاعىم بولسا دا امان قالسىن دەپ» اكەمنىڭ قولىنان جەتەكتەپ ارى وتكەن ەكەن. سونىمەن سول جەردە ءوسىپ-وندىك.

– سول جەر دەگەنىڭىز، ناقتىلى قاي جەر؟

– العاشىندا ءور التايدىڭ كوكتوعاي التىن كەنىندە ءبىر مەزگىل ايالداپ، كەيىن ەڭىستەپ قابا اۋدانىنىڭ القابەك دەگەن جەرىنە تابان تىرەيدى. مەن وسى القابەك اۋىلىندا تۋىلىپ، سوندا وقىدىم، سوندا ءوستىم.

ەكى-ءۇش جىلدىڭ الدىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ارحيۆىنەن سول كەزدە شەكارادا وققا ۇشقان، ۇستالىپ قالىپ كەيىن اتىلعان اتالارىمىزعا «ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ۇرپاعى» دەپ اقتاعان قۇجات الدىم.

 – قانشا جاسىڭىزدان باستاپ ولەڭ جازا باستادىڭىز؟

– مەن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ قارا تانىعاننان باستاپ ولەڭ جازا باستادىم. «وتان» دەگەن ولەڭىم اقىن ۇستازدارىمنىڭ قولداۋىمەن 1963 جىلى قۇلجادا شىعاتىن «ىلە ورەندەرى» گازەتىندە جاريالاندى.

 – سول ۇستازدارىڭىزدىڭ اتى-ءجونى قازىر ەسىڭىزدە بار ما؟

– ارينە، ەسىمدە بار. ولار – سەيتقان قاليۇلى، كوكەنباي نۇرعاليۇلى، شامەن يساۇلى. بۇلاردىڭ ءبارى ارعى بەتتەگى ۇلكەن اقىندار. مەنىڭ ولەڭ جازۋىما وسى اقىنداردىڭ ىقپالى بولدى. اسىرەسە، ماعان اقىن سەيتقان قاليۇلىنىڭ ىقپالى زور بولدى. بۇل تۋرالى كەيىنگى جازعان ءبىر ولەڭىمدە:

مەندە ەل ماحابباتى ەرتە ويانعان،
ون ءبىر جاستا «وتان» دەپ ولەڭ جازعام.
وتانشىلدىق قاستەرلى ۇلى سەزىم،
باستالادى الدىمەن ءوز قوراڭنان، – دەگەنىم بار ەدى.

كەيىن التاي ورتا مەكتەبىنە بارعاندا كوپ نارسەلەر ۇيرەندىك. ول كەزدە التاي قالاسىندا كىتاپحانالار بولدى، ولاردىڭ ىشىندە ورتا مەكتەپتىڭ كىتاپحاناسى ەداۋىر ۇلكەن ەدى. وسى كىتاپحانالاردان قازاقستاننان كەلگەن ادەبي كىتاپتاردى كوپ وقىدىق. م.اۋەزوۆ، ع.مۇسىرەپوۆ، س.مۇحانوۆ، ع.مۇستافين سەكىلدى كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارىمەن سول كەزدە تانىستىق. اراسىندا سابدەن ەلۋباي، جاردەم تىلەكوۆ دەگەن سەكىلدى جازۋشىلاردىڭ كىتابىن جانە سپانديار كوبەەۆتىڭ «قالىڭ مال» رومانىن وقىدىق.

اقىن شاكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ بالاسى زيات شاكەرىمۇلى 1931 جىلدارى التايعا اۋىپ بارعان ەكەن. جاستايىنان زەرەك، وتە ءبىلىمدى جىگىت بولىپتى التاي ايماعىنىڭ وقۋ-اعارتۋ مەكەمەسىندە قىزمەت ىستەگەن، «التاي» گەزەتىن شىعارۋعا مۇرىندىق بولعان ادام. كەيىن ءۇرىمجى قالاسىنداعى قازاق-قىرعىز ۇيىمىندا ويىن-ساۋىق مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن جانە «شىڭجاڭ گازەتىندە» جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان. وسى تۇلعانىڭ ەڭبەكتەرىنەن ءبىز الاش ارىستارىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگىن الدىق قوي. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ: «قاراڭعى قازاق كوگىنە، ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام» دەگەن سەكىلدى ولەڭدەرىن جانە قازاق حالقىنىڭ ءحىح عاسىرداعى ەڭ كورنەكتى اقىندارى ماحامبەت وتەمىسۇلى مەن اباي قۇنانباۇلىنىڭ ولەڭدەرىن وقىپ، كوبىن جاتقا الدىق.

وسى كەزدەن باستاپ بىزدە الاش يدەياسى وياندى، ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتىڭ نە ەكەندىگىن بىلدىك. قوعامداعى كەيبىر ۇلتتىق تەڭسىزدىكتەردى كورىپ، بۇل نەگە وسىلاي، «نەگە، نەگە؟» دەگەن سەكىلدى سۇراقتار قويا باستادىق. كەيىن ونىڭ جاۋابىن دا تابا باستادىق. سويتسەك، ونىڭ ءبارى ساياساتقا بايلانىستى ەكەن عوي. ونىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن، ونى جەڭۋ ءۇشىن حالىق ساۋاتتى، ءبىلىمدى بولۋ كەرەك ەكەنىن كەيىن بىلدىك. سودان سوڭ ءوز الىمىزشە وقىدىق، قۇلشىندىق، تىرىستىق. وسى ءۇشىن كۇرەسكەن قانشالاعان قازاقتىڭ بوزداقتارى تۇتقىندالىپ تۇرمەگە قامالدى، الدى اتىلىپ كەتى، سونىڭ ءبارىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك قوي. بۇل ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە كەك بولىپ قالدى، كوپ نارسەنى ءتۇيىپ كەتتى.

– مەكتەپ  وقۋلىقتارى شىنجاڭعا 1950 جىلدارى قازاقستاننان بارىپ تۇرعان ەكەن عوي.

– العاش وقۋلىقتار قازاقستاننان بارعانى راس، كەيىن ەكى ەل اراسى سالقىنداعاننان كەيىن، ۇرىمجىدە تىلەۋجان ساقالوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى وزدەرى وقۋلىقتار قۇراستىردى.

 – ۇلتشىلدارعا قارىسى كۇرەستىڭ داۋىلى «مادەنيت توڭكەرىسىنىڭ» قارلى بورانىنا اكەلىپ سوققان جوق پا؟

– ءيا، دۇرىس ايتاسىڭ، بۇل كۇرەس 1966 جىلى مامىردا باستالىپ، بۇكىل قىتايدى شارپىعان «مادەنيەت زور توڭكەرىسىنە» اكەلىپ سوعىپ، ميشا بىلىقتىردى. ءبىز وسى توڭكەرىستىڭ بەل ورتاسىندا بولىپ، ءبارىن كوردىك.

 – وسى ايعاي قاي جىلعا دەيىن جالعاستى؟

– بۇل ايعاي 1976 جىلعا دەيىن جالعاستى عوي. بۇل ون جىلدا قىتاي مەكتەپتەرىندە ساباق بولعان جوق، بىراق ءبىز سوندا جۇردىك. مەكتەپتە قوعامدىق قيمىلدار، كۇرەستەر بولدى، وسىنىڭ ءوزى بىزگە كوپ نارسەنى ۇيرەتىپ كەتتى.

 – ول كەزدە شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋ دەگەن بولدى ما؟

– بولدى، ءبىز جازىپ جۇردىك.

– كوسەمدى، پارتيانى جىرلاعان ولەڭدەر جازعان شىعارسىزدار؟

– مەن ومىرىمدە بىردە-ءبىر ماقتاۋ ولەڭ جازباپپىن. ونىڭ سەبەبى، ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ 1930 جىلدارى قازاقستاننان قاشىپ بارىپ، وندا كوپ ازاپ كورگەنىنەن بولسا كەرەك. مەن بۇگىنگە دەيىن 5-6 كىتاپ شىعاردىم، سولاردىڭ ىشىندە كوسەمدى ماقتاعان، پارتيانى مەن ءۇش قىزىلتۋدى جىرلاعان ءبىر ولەڭ جوق.

 – ءسىز قىتايدا ساياسات وڭالعاننان كەيىن قۇلجا قالاسىنداعى ىلە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا بارىپ ءبىلىمىڭىزدى تولتىرىپسىز، سولاي ما؟

– 1973 جىلدان كەيىن ساياسات كىشكەنە وڭالىپ، مەكتەپتەر وقۋ باستاعاندا مەكتەپكە مۇعالىم كەرەك بولدى. سوندا ءبىزدى اۋداندىق وقۋ-اعارتۋ مەكەمەسى التاي قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمعا وقۋعا (توعىز ايلىق قىسقا مەرزىمدى كۋرسقا) جىبەردى. وسى توعىز ايلىق كۋرستى وقىپ بىتىرگەننەن كەيىن اۋىل ورتالىعى سارىبۇلاقققا كەلىپ مۇعالىم بولدىم.

1976 جىلى 9-قىركۇيەكتە توراعا ماۋ زىدىڭ قايتىس بولىپ، اراعا ەكى جىل سالىپ بيلىككە دىڭ شاۋپىڭ كەلگەننەن كەيىن، ەلدە جىلىمىق ورناپ، ساياسات وڭالىپ، وقۋ-اعارتۋعا رەفوراما جۇرگىزىلىپ، جۇيەلى ءبىلىم بەرۋ قولعا الىندى عوي. وسىدان باستاپ مەكتەپ بىتىرگەن وقۋشىلاردان مەملەكەت بويىنشا ءبىرتۇتاس ەمتيحان الىپ، جوعارى مەكتەپتەرگە وقۋشى قابىلداۋ ءتۇزىمى ورنادى. مەن مۇعالىمدەر اراسىندا الىناتىن ەمتيحانعا قاتىسىپ، ودان ءوتىپ ىلە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىنە وقۋعا قابىلدانىپ، ەكى جىل ءبىلىمىمدى تولىقتىرىپ شىقتىم.

 – ءسىز قازاقتىڭ قانداي تانىمال وقىتۋشىلارىنان ءبىلىم الدىڭىز؟

– بىزگە جوعارى عىلىمي اتاعى بار، ادەبيەتتانۋشى، عالىمدار، اقىن-جاۋشىلار ساباق بەردى. ماسەلەن، جۇنىسقان باقاي، جانەتقان تۇتقابەكۇلى، جاكەن وتار، دۋتان ساكەەۆ، فاريدا ساحارين، تالەت امىرەلى، جاقىپ ءجۇنىسۇلى جانە باسقا شىڭجاڭعا بەلگىلى ادەبيەتشىلەر، عالىمدار ساباق بەردى. بارلىعى تانىمال اقىن، جازۋشى، تاريحشى، ادەبيەتتانۋشى، سىنشى، اۋدارماشى وقىتۋشىلار بولاتىن. وسىلاردىڭ ءبارى «مادەنيەت توڭكەرىسى» كەزىندە قۋعىندالىپ، تومەنگە (اۋىل-قىستاققا) ءتۇسىپ كەتكەن ەكەن. ساياسات وڭالعاندا قايتادان قىزمەتتەرى قالپىنا كەلتىرىلىپ، ينستيتۋتقا ءمۇمالىم بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزى ەكەن. وتە جاقسى لەكتسيالار تىڭدادىق، جاقسى بىلىمدەر الدىق. «مادەنيەت توڭكەرىسى» كەزىندە دۇرىس الا الماعان ءبىلىمدى، وسى جوعارى وقۋ ورنىنان الىپ، ولقىلىعىمىزدى تولىقتىردىق. ينستيتۋتتىڭ كىتاپحاناسىندا كەزىندە وتە كوپ كىتاپتار ساقتالىپ قالعان ەكەن. سول كىتاپتاردى الىپ وقۋعا مۇمكىندىك بولدى. ودان سىرت قازاقستاندا شىعاتىن تانىمال گازەت-جۋرنالدار بەيجىڭ ارقىلى كەلىپ تۇرادى ەكەن، بۇل گازەت-جۋرلالدارمەن سول كەدە تانىستىق، وقىدىق.

 – وقۋ بىتىرگەنەن كەيىن اۋىلىڭىز قاباعا قايتتىڭىز با؟

– وقۋ بىتىرگەنەن كەيىن ىلە وبلىستىق وقۋ-اعارتۋ مەكەمەسىنە ء(بىلىم باسقارماسى) جۇمىسقا شاقىردى. سوندا بارىپ كەڭسە مەڭگەرۋشىسى، ودان كەيىن ساياسي كادرلار باسقارماسى دەگەن باسقارما قۇرىلىپ، سونىڭ باسشىسى بولىپ ىستەدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە 1991 جىلى 16-جەلتوقساندا قازاقستان تاۋەلسىزدىك جاريالادى، بارلىعىمىز ەلگە قايتقىمىز كەلدى. كەتۋدىڭ جولىن قاراستىردىق، العاشقى جىلداردان باستاپ وسىندا كەلدىك قوي. قۇدايعا شۇكىر، كەلگەنىمىزگە وتىز جىلدان استى. بۇل جەرگە كەلگەننەن كەيىن اباي اتىنداعى قازۇپۋ-ءنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا ءتۇسىپ، وندا ەكى جىل وقىدىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ وتباسىمىزدى كوشىرىپ كەلدىك. بالا-شاعامىز تاۋەلسىز ەلدىڭ قۇشاعىندا وقىدى، ءبىلىم الدى، ءوسىپ-ءوندى.

 – قۇلجادا ساياسي باسقارمانى باسقارىپ جۇرگەندە شىعارماشىلىقپەن اينالىستىڭىز با؟

– اينالىسىپ ءجۇردىم، ولەڭدەرىم مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالانىپ تۇردى. ماسەلەن، «شىڭجاڭ گازەتى»، «ىلە گازەتى»، «شۇعىلا»، «ىلە ايدىنى»، «التاي اياسى» سەكىلدى گازەت-جۋرنالدارىندا جاريالانىپ ءجۇردى.

 – قىتايدا جەكە اۆتورلىق كىتابىڭىز شىقتى ما؟

– جەكە اۆتورلىق كىتابىم شىققان جوق. ول جاقتا كىتاپ شىعارۋ وتە قيىن عوي، بىراق ۇجىمدىق جيناقتاردا ولەڭدەرىم باسىلدى. الماتىعا كەلگەننەن كەيىن «اقجايقىن» دەگەن كولەمدى ولەڭدەر جيناعىم شىقتى.

 – ودان بەرى دە ءبىراز كىتاپ شىعارعان شىعارسىز؟

– ءيا، ودان بەرى 4-5 كىتاپ شىعاردىم. ماسەلەن، «اق نايزا»، «اق بۇرلەن»، «اقتۇبەك ايىرىقتارى»، «نامىس تولعاۋى» دەگەن ءبىراز جيناقتارىم جارىق كوردى. ودان كەيىن، مەنىڭ ول جاقتاعى ۇستازدارىم بولعان، جاقسى ارالاسقان، ءتالىمىن العان، سارقىتىن ىشكەن، بۇل جاقتا ولەڭدەرى جاريالانباعان، ەرتە قايتىس بولىپ كەتكەن ون التى اقىننىڭ ولەڭىن توپتاستىرىپ «توپ قاراعاي» دەگەن اتپەن باسپادان شىعاردىم. مۇنى مەن موينىمداعى قارىزىم، ازاماتتىق پارىزىم دەپ بىلەمىن.

 – ول ون التى اقىن كىمدەر؟

– سەيتقان قاليۇلى، سادەن ءانۋارۇلى، شامەن يساۇلى، مۇراتقان جاپاباەۆ، تىلەۋحان زاتباي، زاداقان مىڭباي، عارىپقان سەيفۋلين، قابىل ىبىراي، اقىتقان سەيتقامزا جانە باسقا تانىمال اقىندار...

ودان كەيىن ءازىمحان تىشان دەيتىن ۇلكەن ادەبيەتتانۋشى عالىم، عاجاپ اۋدارماشى ادام بولدى. ول كىسىنىڭ ۇزاق جىلى تۇرمەدە وتكەن، 1978 جىلدان كەيىن اقتالعان. ۇرىمجىدە شىعاتىن «كوكجيەك» دەگەن (شەتەل كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارىن اۋدارىپ باساتىن) جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى بولعان، قىتايدىڭ ەرتە زامان كلاسسيك اقىندارىنىڭ ولەڭىن قازاقشا سويلەتكەن اۋدارماشى. وسى اعامنىڭ «ادەبيەت سىر شەرتەدى» دەگەن كىتابىن قۇراستىرىپ شىعاردىم.

قۇداي قالاسا، ەندى «توپ قاراعاي 2» دەگەن جيناق شىعىرايىن دەپ وتىرمىن. مۇنى نەگىزىنەن ىلەنىڭ اقىندارىنا ارنايمىن.

 –  سىزگە بۇل يدەيا قايدان كەلدى؟

– بۇل بۇرىننان بار وي بولاتىن، سول ويىمدى ەندى جۇزەگە اسىرىپ، يعىمنان جۇك تۇسكەندەي بولىپ، قۋانىپ وتىرمىن. ولاردىڭ الدى «ۇلتشىل»، «وڭشىل» بولىپ سوتتالىپ، كەيبىرەۋى «تارىم» دەگەن ەڭبەكپەن وزگەرتۋ الاڭىندا بولعان، كوبى «مادەنيەت توڭكەرىسى» كەزىندە تومەنگە ايدالىپ، ۇرىلعان-سوعىلعان تانىمال تۇلعالار عوي.

 – وسى كىتاپتارىڭىزدىڭ اراسىندا مەملەكەت قارجىسىمەن شىققان كىتاپتار دا بار شىعار؟

– مەملەكەت قارجىسىمەن شىققان كىتابىم جوق، ءبارىن ءوز قارجىممەن شىعاردىم. كەزىندە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى شىعارادى دەگەن كىتاپتىڭ ءتىزىمىنىڭ اراسىنا مەنىڭ «اقجايقىن» دەگەن كىتابىم بار بولاتىن شىقپاي قالدى عوي.

 – ءسىز قازىر قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسىسىز، قازاقستاننىڭ «قۇرمەتتى جازۋشىسى»، «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرىسىز. قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ اياق الىسى قالاي، قاي دەڭگەيدە دەپ ويلايسىز؟

– مەن بۇل جاققا كەلگەننەن كەيىن، شىعارماشىلىقپەن اينالىسقانىما 3-4 جىل عانا بولدى عوي. بۇدان بۇرىن وتباسىن اسىراۋ، بالا-شاعانى وقىتۋ، ولاردى قۇتتى ورنىنا قوندىرۋ دەگەن سەكىلدى تۇرمىس تاۋقىمەتىمەن جۇردىك قوي. ەڭ باستىسى تاۋەلسىز وتانىمىز بار، وسى وتانىمىز ءۇشىن كەلدىك. ءبىز ەلگە قىزمەت ىستەسەك، تاۋەلسىز ەلىمىزگە ءبىر كىسىلىك ەسەمىزدى قوسساق دەپ كەلدىك قوي.

قازىرگى قازاق ادەبيەتى جامان ەمەس، ناتيجە بار. بىراق ونشالىقتى ەكپىندى دەي المايمىن. بىزدە ەڭ باستىسى سىن دامىماي جاتىر، وزىمشىلدىك كوپ... ءار اۆتور تانىس، بىلىستەرىن وقيدى، سونى جوعارى باعالايدى، قالعاندارىن وقىمايدى.

قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا «بودان ادەبيەت» پەن «تاۋەلسىز ادەبيەتتىڭ» ارا-جىگىن اجىراتىپ جازاتىن كەز جەتتى. بۇرىنعىنى «بودان ادەبيەت» دەپ مويىنداۋىمىز كەرەك، مويىنداماسىمىزعا دا بولمايدى. وعان اۆتورلار كىنالى ەمەس، بىراق «بودان ادەبيەتتىڭ» بولعانى راس. بودان ادەبيەتتىڭ اياعى نە بولدى، ءبىرىن-ءبىرى ۇستاپ بەرۋگە، ءبىرىن-ءبىرى قۇرتۋعا الىپ كەلدى، سونىمەن ادەبيەتتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلدى. سول كەزدەگى ادەبيەت كەرەمەت بولدى، قازىر دە كەرەمەت دەسەك قالاي بولادى؟!

 – «سىن تۇزەلمەي، ءمىن تۇزەلمەيدى» دەيدى عوي، سول سىندى ءبىزدىڭ قازاق دۇرىس قابىلداي بەرمەيدى عوي. سودان بولار شىنايى سىننىڭ جازىلماي جاتقانى.

– بۇل دەرتتەن ايىعۋىمىز كەرەك، سىندى ارنايى قولداپ، ونى جەتىلدىرۋىمىز كەرەك. جازۋشىلار وداعىندا «سىن ءبولىمى» دەگەن بار، قانشالىقتى جۇمىس ىستەپ جاتاتقانىن بىلمەيمىن. بۇرىن سىن مىقتى بولعان ەكەن، سونىڭ جالعاسىن ءۇزىپ الدى. سىن دەپ جۇرگەننىڭ كوبى ماقتاۋ، ماداقتاۋ. ال، شىنايى جاناشىرلىقپەن سىن جازسا وعان قارسى ورە تۇرەگەلەدى. سول سەبەپتى سىندى ەشكىمنىڭ دە جازعىسى كەلمەيدى. ەگەر سىندى باعالاسا، باۋلىسا، وسىرسە، سىنشىلار دا قاراپ جاتپاس ەدى، سىبانىپ كىرىسەر ەدى. بىزدە سىن بولماعاندىقتان ءتىلدىڭ ءوزى شۇبارلانىپ، قارابايىرلانىپ، اۋدارما تىلگە اينالىپ بارادى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامىماي، تۇعىرىنا قونا الماي جاتۋىنىڭ سەبەبىن ءبىز وزىمىزدەن كورۋىمىز كەرەك. ءبارىمىز «ءتىلدى دامىتۋمىز كەرەك» دەپ اقىل ايتقانشا، ءتىلدى وزىڭنەن، وتباسىڭنان باستاپ دامىتىپ، بيىك ورەگە كوتەرمەسەك، بىرەۋ سەنىڭ ءتىلىڭدى دامىتىپ بەرمەيدى عوي.  ماسەلەن، بىزدە اقىنمىن دەپ جۇرگەن جاس قىز-جىگىتتەرىمىزدىڭ كوبى تىلدەن جۇتاپ ءجۇر. ءسوزدى دۇرىس قولدانبايدى، وي قايتالاۋلارى بار، لوگيكالىق قايشىلىقتارى كوپ...

 – قازاق پوەزياسىندا «قارا ولەڭ» دەگەن بار، ەندى «اق ولەڭ» دەگەن شىعىپتى. بۇعان ءسىزدىڭ كوزقاراسڭىز؟

– ەل «اق ولەڭ» دەپ ايتىپ ءجۇر، اندا-ساندا وقىپ قالام. بىراق مەن وسى «اق ولەڭ» دەگەنگدى مۇلدە تۇسىنبەيمىن. ءار نارسە سول حالىقتىڭ ۇلتتىق داستۇرىنە، بولىمىسىنا، ەرەكشەلىگىنە ساي كەلۋى كەرەك قوي. قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىندە، ۇلتتىق ادەبيەتىندە ەجەلدەن قالىپتاسقان نارسە ول ۇيقاسپەن كەلەتىن ولەڭدەر. ۇلى اباي: «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتىشاسى، ءسوز ساراسى، قيىننان قيىستىرار ەر داناسى. تىلگە جەڭىل، جۇرەككە جىلى ءتيىپ، تەپ-تەگىس جۇمىر كەلسىن اينالاسى» دەپ بەكەر ايتقان جوق قوي. شاقپاق قانت سياقتى جۇپ-جۇمىر، ۇناسىمدى، سيىمدى، ءتاپ-ءتاتتى بولۋ كەرەك قوي. ال ەندى اق ولەڭ دەپ جۇرگەنى ۇيقاسى جوق قارا ءسوز عوي. ونىڭ ادەبيەت تەورياسىنا قانشالىق عىلىمي نەگىزى بارىن بىلمەيمىن. الايدا، قازاق ادەبيەتىن زەرتتەپ جۇرگەن تەورەتيكتەر، ادەبيەتتانۋشىلار قالاي ءسىڭىرىپ، قالاي باعالادى ەكەن؟ ءتىپتى وسى اق ولەڭدى جازىپ جۇرگەندەردىڭ ءوزى قالاي ءسىڭىرىپ ءجۇر ەكەن، وعان كۇمانىم بار... ارينە، بىرەۋگە سەن ولەڭدى بىلاي جاز، ولاي جاز، نەگە بىلاي جازاسىن دەپ ايتۋعا ءبىزدىڭ قاقىمىز جوق. دەسەدە، وسىنداي ءتۇرلى اعىمدارعا كەتۋ، ونى جاڭا اعىم دەپ قابىلداۋ، قيىننان قاشقالاقتاۋدان باسقا تۇك تە ەمەس.

بىزدە ەڭ الدىمەن ۇلتتىق ادەبيەت بولۋ كەرەك، ۇلتتىق ادەبيەت دەگەنىمىز – قازاق. سوندا مۇنى الدىمەن قازاق مويىداۋى كەرەك. قازاق مويىنداماعان، بىرنەشە ادام وسىلاي جازىپ الىپ، ءبىزدىڭ ورەمىز جوعارى، شوقتىعىمىز بيىك، ءبىزدى ەل تۇسىنبەيدى، ءبىز الەمنىڭ كوكجيەگىنە كوتەرىلىپ كەتكەن اقىندارمىز دەپ ايتقانمەن نە وزگەرەدى، بۇل تەك ادامنىڭ كۇلكىسىن كەتىرەتىن بوس ءسوز بولىپ قالا بەرەدى.

قازاقتا ەركىن ولەڭ دەگەن بۇرىننان بار نارسە. ەركىن ۇيقاس، ەركىن ولەڭ بىرنەشە جول اتتاپ بارىپ قوسىلاتىن، ۇيقاساتىن جەرلەرى بار. ال وسى اق ولەڭدى انگە، مۋزىكاعا قالاي سيدىراسىڭ. كۇشەپ، زورلاپ كەلتىرگەنگە كەلمەيدى عوي. بۇل «اق ولەڭ» ۇلتتىق ادەبيەتىمىزگە سىڭگەن جوق، ءبىزدىڭ بولىمىسىمىزدا جوق بولعاندىقتان ەشكىم دۇرىس قابىلداپ جاتقان جوق. ال الەمدىك ادەبيەت، الەمدىك دەڭگەي دەگەنگە مەن باسقاشا قارايمىن. الەمدىك ادەبيەتتىڭ دەڭگەيى دەگەن نە؟ ول ءار ۇلتتىڭ وزىق ادەبيەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيى. باسقا ءبىر ەلدىڭ، باسقا حالىقتىڭ ادەبيەتىنە باعىنىپ «الەمدىك دەڭگەي» دەگەن وسى ەكەن دەگەنگە كەلمەيدى. ءار ۇلتتىڭ ادەبيەتىنىڭ ءوز دەڭگەيى بار، زاڭعارى بار. بۇل ءوزىڭنىڭ تۋعان جەرىڭ، ءوز ەلىڭ سەكىلدى، ءوزىمىزدىڭ بيىك تاۋلار سەكىلدى، ءوزىمىزدىڭ كوركەم تابيعاتىمىز سەكىلدى. «نوبەل سىيلىعى» دەپ جاتادى، سوعان ىلىنبەدىك دەپ، سوعان ىلىنگەندى «الەمدىك دەڭگەي» دەپ قاراساق ول دۇرىس بولمايدى. مۇمكىن وعان ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ اۋدارماسى جەتپەي جاتقان شىعار. ولار وسىنداي سىيلىق بەرەتىن ورىن جاساپ الدى، ال بىزدە ورتا ازياداعى تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر وسىنعان ۇقساس ۇلكەن سىيلىقتى قۇرىپ الىپ، ادەبيەتىمىزدى باعالاپ سىيلىق بەرىپ وتىرساق، وعان باسقالار دا قىزىعا قاراۋى مۇمكىن.

 – قازىر قالامگەرلەر توپ-توپقا، جىك-جىككە ءبولىنىپ العان سياقتى ما، قالاي؟..

– سونداي نارسە بار سەكىلدى. وداقتىڭ پالەنباي جىلدان بەرى مۇشەسىمىن، ءبارىنىڭ ءبىر جەردە باس قوسىپ، ءبىر كەرەمەت نارسەنى تالقىلاپ وتىرعانىن كورمەدىم. ايتەۋىر وداقتا بولعان جيىندارعا بارادى، وعان دا كوبى بارمايدى. ونى ايتاسىڭ، قازىر قالامگەرلەر جاپپاي رۋلىق ادەبيەتكە كەتتى عوي. ءار رۋ شىن بولسىن، وتىرىك بولسىن ءوز رۋىنان وتىرىك قاھارمان، جالعان باتىر جاساپ الادى دا ەلىنەن جىلۋ جيناپ، وعان ەسكەركىش بەلگى تۇرعىزىپ، وعان اس بەرىپ، توي جاسايدى، ات شاپتىرادى. ەشكىم بىلمەيتىن ادامدى تانىمال جاسايدى، باتىر ەمەس ادامدى باتىر جاسايدى. ءاربىر كىشى رۋلارعا دەيىن سونداي ۇلكەن باتىرلار بولسا نەگە ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن سورلاپ ءجۇرمىز. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ ەسەسى كەتىپ وتىر عوي. ءتىلدى دە جولعا قويا الماي وتىرۋىمىز، وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ساپاسىزدىعىنان بولىپ وتىرعان جوق پا؟! ءبىزدىڭ حالقىمىز ساپالى، مىقتى حالىق بولاتىن بولسا، بارلىعىن ءبىلىپ تۇرعان ءبىلىمدى حالىق بولاتىن بولسا، انا بالتىق تەڭىزى بويىنداعى ەلدەر قۇساعان ءبىز الدە قاشان باسقاشا ەل بولعان بولار ەدىك. قازىر كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قايتا ورالۋىن اڭسايتىندار، تىلەيتىن ۇلكەن كىسىلەر كوپ، ولارمەن اڭگىمەلەسكەندە ەستىپ جاتامىز. «قازاقستان ورىسقا قوسىلماي دامىمايدى» دەگەندى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ اۋزىنان ەستيسىڭ.

 – رۋلىق ادەبيەت وركەن جايىپ، تامىرىن تەرەڭ تارتىپ بارا جاتىر دەيسىز عوي. مۇنىڭ باستى سەبەبى نە دەپ ويلايسىز؟

– مۇنىڭ باستى سەبەبى، ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ جەتىلمەگەندى، ءالى ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلە الماۋىنىنان دەپ ويلايمىن. ەگەر ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلسەك ونداي بولماس ەدى. قازىر وسىعان ۇكىمەت تيىتتەي مۇمكىندىك بەرسە، رۋ-رۋعا ءبولىنىپ الىپ، ءوز رۋىنىڭ ءبيى بولعىسى كەلەتىندەر بار. ماسەلەن، بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەپ جۇرسە، ءبىر جوعارى وقۋ ورنىندا دەكان، پرافەسسور، عالىم بولسا ەلدىڭ، ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەگەن بولادى، بىلاي كەتكەننەن كەيىن نەمەسە دەمالىسقا شىققاننان كەيىن رۋىنىڭ ادامى بولىپ كەتەدى عوي. وسى نارسە ءبىزدىڭ سانامىزعا بارىنشا ءسىڭىپ كەتكەن. سوندىقتان ءبىز وسى دەرتتەن ايىعىپ، ۇلتتىق يدەيا، تەك ۇلتتىق قاھارمان عانا جاساۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق يدەولويا دەگەنىمىز وسى. ۇلت ءبىر يدەياعا بىرىكپەي ءبىز ەشقاشان ماندىعان ەل بولا المايمىز. سوندىقتان ءبىز ۇلتتىق يدەيانى كوبىرەك دارىپتەۋىمىز كەرەك، ۇلتتىق قاھارمان جاساۋ كەرەك. ماسەلەن، وسكەن، وركەنيەتتى حالىقتاردى ايتايىق، شەتەل ادەبيەتىن وقىپ ءجۇرمىز، ءبىز اعىلشىندار، اعىلشىنداردىڭ پالەن باتىرى دەپ ءبىر اۋىز ءسوز ايتپايدى عوي. ال ءبىز قىتاي ادەبيەتىن وقىدىق، قىتايدىڭ ءوزى باسقالاردىڭ ەزۋىن تىلەيىك، ولار حانزۋلاردى ولتىرگەن، قىرعان دەپ ءبىر اۋىز ءسوز ايتپايدى عوي. ال ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىندە وسىنداي ەموسسياعا تولى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. وسكەن حالىق دەگەن وسكەن حالىق قوي. ءبىز دە تىرىسىپ سوعان جەتۋىمىز كەرەك، جەتپەي بولمايدى.

 – بۇل قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىنىڭ جانشىلىپ، قۇلدىق سانانىڭ اسقىنىپ كەتۋىنەن بولسا كەرەك. قازاقتڭ ۇلتتىق رۋحىن قالاي كوتەرۋگە بولادى؟

– ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك، ءبىلىم الۋ كەرەك. مەملەكەتتە ۇلتتىق باعدارلامالار بولۋ كەرەك. قازىر اۋزىنا كەلگەنىن ايتاتىن، ابايعا دا ءتىل تيگىزەتىندەر پايدا بولدى. وتكەن جىلى «اباي دەگەن ادام ومىردە بولماعان ادام» دەپ ءبىر شەتەلدە جۇرگەن ايەل جازدى عوي. ول دا مىنا اباي اتىنداعى قازۇپۋ وقىعان ەكەن. شەتەلگە بارىپ الىپ قاي-قايداعىنى ايتادى. «ءبىزدى امەريكا قۇتقارادى» دەيدى، ەشكىم دە قۇتقارمايدى، قازاق ءوزىن-ءوزى قۇتقارادى. سوندىقتان ءبىز ءوزىمىزدىڭ وقۋ-اعارتۋىمىزدى جاقسى جولعا قويىپ، عىلىمدى دامىتۋىمىز كەرەك. شەتەلگە بارىپ وقىپ كەلۋ دەگەن جاقسى شارت-جاعداي، بىراق اعىلشىنشا، فرانتسۋزشا، يتاليانشا، قىتايشا وقىپ كەلىپ قازاق يدەياسىن دامىتام دەگەن بوس اڭگىمە.

 – ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋگە اقىن-جازۋشىلاردىڭ اتقاراتىن ءرولى كۇشتى عوي. ءبىزدىڭ اقىن-جازۋشىلار وسىعان كەلگەندە سالعىرتتىق كورسەتىپ جۇرگەن جوق پا؟

– ارينە، اقىن-جازۋشىلاردىڭ رۋحى جوعارى. ول ءۇشىن اقىن-جازشىلارعا قامقورلىق جاساۋ كەرەك، شىعارمالارىن باعالاعاندا سولاردى جاقسى بىلەتىن دۇرىس ادامداردى وتىرعىزۋ كەرەك. وكىنىشكە وراي ءبارى كەرىسىنشە بولادى.

 – جاڭا ماحامبەتتىڭ، س.تورايعىروۆتىڭ رۋحتى ولەڭدەرىن بالا كەزىڭىزدە وقىعانىڭىزدى ايتتىڭىز. ولار ءوز زامانىندا حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن وسىلاي جازدى عوي. قازىرگى حالىقتىڭ رۋحىنىڭ ءالسىز بولۋى اقىن-جازۋشىلارعا بايلانىستى ەمەس پە؟

– ارينە، بايلانىسى بار، ونىڭ سەبەبىن جان-جاقتىلى قاراستىرۋعا بولادى. ارعىسىن ايتپاعاندا، كەڭەس وداعىنىڭ قازاق دالاسىنا ورناۋى قازاق حالقىنا كوپ قاسىرەت الىپ كەلدى. اق سۇيەكتەرىن قۇرتىپ جىبەردى، ودان كەيىن قولدان جاسالعان اشارشىلىقتان ءبىر قىردى، ول از بولعانداي، سورپا بەتىنە شىقققان زيالىلارىن، اقىن- جازۋشىلارىن حالىق جاۋى جاساپ ءبىر قىردى. 1916 جىلعى نارىنقولداعى البان كوتەرىلىندە قانشالاعان ارىستاردى قىرىپ سالدى. ال ءتىرى قالعان ءبىرازى قىتاي اسىپ جان ساۋعالادى. مۇندا قالعانداردىڭ تۇبىنە جەتتى. كوممۋنيستىك پارتيا تاربيلەپ، ماپەلەگەن ۇرپاقتار بيلىككە كەلدى. قازىرگە دەيىن سول ءداستۇر جالعاسىپ كەلە جاتىر. ول وزگەرمەي، ەشتەڭە دە بولمايدى. ونى وزگەرتۋ ءۇشىن بىلىمگە رەفورما كەرەك، گەن دەگەن تازالىعى كەرەك، گەن دەگەن ماڭىزدى نارسە. تەكتىلىك وسى گەننەن كەلەدى. باسقاسىن وزگەرتسەڭ دە گەندى وزگەرتە المايسىڭ، ساباعىن ۇزە المايسىڭ. ارىستاننان ارىستان تۋادى، تىشقاننان تىشقان تۋادى. تىشقاندى قانشالىق كوتەرسەڭ دە، باپتاساڭ دا ول ارىستان بولمايدى، تىشقان بولىپ قالا بەرەدى.

 – جاقىندا پرەزيدەنتىمىز كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋ جانە زەردەلى ۇل قالىپتاستىرۋ تۋرالى اتتى عوي.

– كىتاپ وقۋ دەگەن دۇرىس قوي، ول ناۋقان كۇيىندە بولىپ قالماسا بولعانى. بىزدە كوپ نارسە ناۋقان كۇيىندە قالىپ جاتادى. ونى بىرەۋ ءىلىپ الىپ، سونى ىسكە اسىرعان ادام بولىپ كورىنگىسى، پرەزيدەنتتىڭ كوزىنە تۇسكىسى كەلەدى. جانىندا جۇرگەن سوڭ، كىرىپ-شىعىپ ءجۇرىپ وزدەرىنىڭ ايتقان ءسوزىن جەتكىزەدى. ەندى سونىڭ ءبارىن پرەزيدەنت ءوزى تۇگەل باقىلاپ وتىرسا، تومەندەگى باقىلاۋشى ادامدارى قالا، وبلىس، اۋدان، اۋىلعا دەيىن جەتسە، ونىڭ ءجونى بولەك. تەك اكىمدەردىڭ ايتقاندارىمەن جۇرەتىن بولسا، تۇك تە بولمايدى.

 – قانداستار ماسەلەسى شەشىم تابۋدىڭ ورنىنا جىل سايىن قيىنداپ بارادى. مۇنىڭ سەبەبى نە دەپ ويلايسىز؟

– شەتەلدەن كەلگەن قانداستاردان قازاق تىلىنەن ەمتيحان الۋ دەگەن  مۇلدە دۇرىس ەمەس نارسە. شەتەلدەگى قازاقتار ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەيدى. ولاردى وقۋعا قابىلداپ نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتىپ جاتقان جوق قوي، ولاردان قازاق تىلىنەن ەمتيحان الۋدىڭ نە كەرەگى بار؟! ولار ونسىز دا قازاق ءتىلىن ءبىلىپ تۇر. دۇنيەجۇزىنە تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ ءبىر شاڭىراققا جينالۋىنا، كوك تۋدىڭ استىندا باس قوسۋىنا كەدەرى جاسايتىن ءبىر كۇش بار سەكىلدى. سولاردىڭ جاساپ وتىرعان پالەسى مە دەپ ويلايمىن.

ءبىر وتباسى كوشىپ كەلسە، اكە-شەشەسى، اتا-اجەسى، بالا-شاعاسى كەلەدى. اجەسى 80 جاستا، اتاسى 85 جاستا بولۋى مۇمكىن، وسىلاردان قازاق تىلىنىنەن ەمتيحان الۋ قانشالىق زاڭدى؟!. مينيسترلەر قازاق ءتىلىن بىلمەي-اق مينيستر بولىپ وتىر عوي. ال شەتەلدەن كەلگەن قانداستار قازاقشا سويلەپ تۇرىپ ەمتيحاننان وتە المايدى، قانداس مارتەبەسىن الا المايدى. وسىنداي تەڭسىزدىك پەن ادىلەتسىزدىكتەر كوپ. سوندىقتان ۇلتتىق يدەيا مىقتى بولماسا، ۇلتتىق دىڭگەك مىقتى بولماسا ەشتەڭەنى وزگەرتە المايدى.

ۇلتتى كوركەيتەمىن دەسە قازاقتىڭ ءتىلىن دامىتۋ كەرەك. ءتىل دامىماي ەشتەڭە دە وزگەرمەيدى، دامىمايدى. تىلدەن ايىرىلعان سوڭ بارىنەن ايىرىلىپ قالادى. ماسەلەن، ءباسپاسوز ارقىلى دا ءتىل دامۋ كەرەك ەدى، ونىڭ ءوزى شۇبارلانىپ كەتكەن. قىتايدى «اسپان استى ەلى» دەيدى، سوندا باسقا ەل اسپاننىڭ ۇستىندە جاساپ جاتىر ما، جاپونيانى «كۇن شىعىس ەلى» دەيدى، مىنا تۇرعان الاتاۋ ساعاسىن «الاشانكوۋ» (حانزۋ تىلىندە الاتاۋدىڭ اۋزى دەگەن ءسوز) دەيدى. الاتاۋ ساعاسىن ءبىزدىڭ جۋرناليستەر اتا-ەنەسىنىڭ اتىن تەرگەگەندەي ايتقىسى كەلمەيدى.

 – وزىڭىزبەن زامانداس، ارىپتەس قالامگەرلەرگە نە ايتار ەدىڭىز؟

– ءبىز سوڭعى بەكەتكە تاياپ قالدىق، جەتپىس بەس دەگەن وڭاي جاس ەمەس، ارتىڭا قاراساڭ جاتىر عوي كوز جەتپەيتىن سارى جازىق. بارلىعىمىز قازاق ادەبيەتىنىڭ پۇشپاعىن يلەپ جۇرگەننەن كەيىن، ءبىز شىنايى ۇلت ادەبيەتىن جاراتۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. بودان ادەبيەتتەن قۇتىلعان باقىتتى ۇرپاقتارعا دۇرىس جول سىلتەيتىن، رۋحاني تاربيە بەرەتىن جاڭاشا ادەبيەت قالىپتاستىرىپ، سول باعىتتاعى كىتاپتاردى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن باسىپ شىعارۋ كەرەك. «مىنانى جازسام بىرەۋ قولدايدى، بىرەۋ قولدامايدى-اۋ» دەپ ەكىلەنبەۋ كەرەك، ءار اقىن-جازۋشى ءوزىنىڭ جازاتىنىن جازىپ كەتۋ كەرەك. ونى ءتۇبى كەرەك قىلىپ، ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن وقىرمان، ۇرپاق تابىلادى.

سۇحباتتاسقان ءالىمجان ءاشىمۇلى

Abai.kz