(1991–2026 جىلدار)

1991 جىلعى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحىندا جاڭا ءداۋىردىڭ باستالۋىنا جول اشتى. قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان حالىقارالىق قۇقىقتىڭ دەربەس سۋبەكتىلەرىنە اينالىپ، وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز دامۋ جولىن تاڭدادى. وسىلايشا، عاسىرلار بويى ورتاق تاريحي، مادەني جانە وركەنيەتتىك كەڭىستىكتە ءومىر سۇرگەن بەس مەملەكەت جاڭا ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋعا كىرىستى.

وتىز بەس جىل – تاريح ولشەمىمەن العاندا اسا ۇزاق كەزەڭ ەمەس. الايدا وسى ۋاقىت ىشىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ساياسي جۇيەسىن، ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن، الەۋمەتتىك قاتىناستارىن جانە حالىقارالىق بايلانىستارىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ جولىنان ءوتتى. بۇگىندە ايماق الەمدىك گەوساياسات پەن گەوەكونوميكادا ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقان دەربەس ءوڭىر رەتىندە تانىلا باستادى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تاريحي ناتيجەسى – بەس مەملەكەتتىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى ايقىنداۋ قۇقىعىنا يە بولۋى، ۇلتتىق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋى جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى ورنىن بەلگىلەۋى.

ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى جەتىستىگى

1991 جىلدان كەيىنگى العاشقى جىلدار ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن اسا كۇردەلى تاريحي سىناق بولدى. بۇرىنعى كەڭەستىك شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى، ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى، الەۋمەتتىك قيىندىقتار، ينفلياتسيا جانە جۇمىسسىزدىق جاڭا مەملەكەتتەردىڭ الدىندا كۇردەلى مىندەتتەر قويدى.

سوعان قاراماستان، بەس ەل وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىردى، كونستيتۋتسيالارىن قابىلدادى، ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن ەنگىزدى، مەملەكەتتىك شەكارالارىن ايقىنداپ، سىرتقى ساياساتتىڭ دەربەس باعىتتارىن بەلگىلەدى.

قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولىپ، حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىستارىن دامىتتى. بۇل ولاردىڭ حالىقارالىق قۇقىقتاعى دەربەس مارتەبەسىن نىعايتتى.

ءار مەملەكەت ۇلتتىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس ساياسي باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىردى. قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتقا باسىمدىق بەرسە، وزبەكستان سوڭعى جىلدارى ەكونوميكالىق اشىقتىق پەن رەفورمالاردى جەدەلدەتۋگە باعىت الدى. قىرعىزستان ساياسي باسەكەلەستىك پەن قوعامدىق بەلسەندىلىكتىڭ وزىندىك ۇلگىسىن كورسەتتى. تاجىكستان ازاماتتىق سوعىستان كەيىن ۇلتتىق تۇراقتىلىق پەن مەملەكەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالدى. تۇرىكمەنستان بەيتاراپتىق مارتەبەسىنە نەگىزدەلگەن سىرتقى ساياسي باعىتتى تاڭدادى.

ارينە، ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگى، ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى، قۇقىق ۇستەمدىگى جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ اشىقتىعى ماسەلەلەرى ءالى دە وزەكتى. سوندىقتان تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىكتىڭ ساپاسىن تەك ەگەمەندىك بەلگىلەرىمەن ەمەس، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقاتى ارقىلى دا باعالاۋ قاجەت.

ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ جانە ۇلتتىق دامۋ مودەلدەرى

وتىز بەس جىلداعى ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋى. قازاقستان مۇناي-گاز، تاۋ-كەن، مەتاللۋرگيا، كولىك-لوگيستيكا جانە قارجى سالالارىن دامىتۋ ارقىلى ايماقتىڭ ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىعىنا اينالدى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ، ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ جانە حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىن قالىپتاستىرۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتتى.

وزبەكستان ونەركاسىپتى ءارتاراپتاندىرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ، توقىما ءوندىرىسىن دامىتۋ، ەنەرگەتيكا مەن ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيا تارتۋ باعىتىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر جاسادى. حالىق سانىنىڭ ءوسۋى مەن ىشكى نارىقتىڭ كەڭەيۋى ونىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىر.

قىرعىزستان گيدروەنەرگەتيكا، اۋىل شارۋاشىلىعى، تۋريزم، التىن ءوندىرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن دامىتۋعا باسىمدىق بەردى. ەلدىڭ تابيعي-گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

تاجىكستان ءۇشىن ەنەرگەتيكا، سۋ رەسۋرستارى، گيدروەنەرگەتيكا، اليۋميني ءوندىرىسى جانە كولىك ينفراقۇرىلىمى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ەلدىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق الەۋەتى بۇكىل ايماقتىڭ ەكونوميكالىق بولاشاعىنا ىقپال ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

تۇرىكمەنستان تابيعي گاز قورلارىنا سۇيەنە وتىرىپ، ەنەرگەتيكا سەكتورىن دامىتۋعا، گاز ەكسپورتىن كەڭەيتۋگە، حيميا ونەركاسىبى مەن كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا ۇمتىلدى.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ سالىستىرمالى دەرەكتەرى بويىنشا، 2024 جىلى قازاقستاننىڭ جالپى ىشكى ءونىمى شامامەن 291,5 ملرد اقش دوللارىن، وزبەكستاننىڭ 115 ملرد دوللارىن، تۇرىكمەنستاننىڭ 51,4 ملرد دوللارىن، قىرعىزستاننىڭ 17,5 ملرد دوللارىن، ال تاجىكستاننىڭ 14,2 ملرد دوللارىن قۇرادى. بۇل كورسەتكىشتەر ەكونوميكالىق اۋقىم جاعىنان قازاقستاننىڭ ايماقتاعى جەتەكشى ورنىن، ال وزبەكستاننىڭ ءىرى ءارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن كورسەتەدى.

سونىمەن قاتار 2024 جىلعى ناقتى ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنى بويىنشا قىرعىزستان 9 پايىز، تاجىكستان 8,4 پايىز، وزبەكستان 6,5 پايىز، تۇرىكمەنستان 6,3 پايىز، قازاقستان 5 پايىز دەڭگەيىندە بولدى. دەمەك، ەكونوميكالىق كوشباسشىلىقتى باعالاعاندا جالپى ىشكى ءونىمنىڭ كولەمىن عانا ەمەس، ءوسۋ قارقىنىن، جان باسىنا شاققانداعى تابىستى جانە حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن دا ەسكەرۋ قاجەت.

حالىقارالىق ارەناداعى ورتالىق ازيانىڭ جاڭا ورنى

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس قاتىسۋشىلارىنا اينالدى. ولار رەسەي، قىتاي، اقش، ەۋروپالىق وداق، تۇركيا، يران جانە باسقا دا مەملەكەتتەرمەن ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستارىن دامىتتى.

قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرىپ، حالىقارالىق ۇيىمدار مەن كەلىسسوز الاڭدارىندا بەلسەندىلىك تانىتتى. وزبەكستاننىڭ ايماقتىق ديپلوماتيانى جانداندىرۋى ورتالىق ازياداعى ءوزارا سەنىمنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى. قىرعىزستان مەن تاجىكستان حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارىمەن، ال تۇرىكمەنستان بەيتاراپتىق ساياساتى ارقىلى سىرتقى بايلانىستارىن كەڭەيتتى.

سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساياسي ديالوگ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەرى، ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ جاندانۋى، كولىك دالىزدەرى مەن ەنەرگەتيكالىق جوبالار بويىنشا ىنتىماقتاستىق ايماقتىڭ تۇتاستىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادامدار بولىپ تابىلادى.

بۇگىندە ورتالىق ازيا ەۋروپا مەن ازيانى جالعاستىراتىن ماڭىزدى گەوگرافيالىق كەڭىستىككە اينالىپ وتىر. قىتاي – ەۋروپا باعىتىنداعى قۇرلىقتىق تاسىمالدار، ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى، تەمىرجول جانە اۆتوموبيل جولدارى جەلىسىن دامىتۋ بەس مەملەكەت ءۇشىن جاڭا ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەر اشۋدا.

وسى ورايدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعى سىرتقى دەرجاۆالارمەن قارىم-قاتىناستىڭ بالاماسى ەمەس، كەرىسىنشە، ولاردىڭ حالىقارالىق ارەناداعى كەلىسسوزدىك مۇمكىندىكتەرىن ارتتىراتىن ماڭىزدى فاكتور ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون.

ورتاق تاريحي مۇرا جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ جاڭعىرۋى

تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ناتيجەسى – ۇلتتىق تاريحقا، مادەنيەتكە، تىلگە جانە رۋحاني قۇندىلىقتارعا دەگەن قوعامدىق قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋى. ورتالىق ازيا حالىقتارى وزدەرىنىڭ تاريحي مۇراسىن قايتا زەردەلەۋگە مۇمكىندىك الدى. قازاق حاندىعى، ءامىر تەمىر ءداۋىرى، بۇحارا، حيۋا جانە قوقان حاندىقتارى، ۇلى جىبەك جولى، تۇركى وركەنيەتى، ورتاعاسىرلىق قالالار مەن عۇلامالاردىڭ مۇراسى عىلىمي جانە قوعامدىق اينالىمدا جاڭاشا قاراستىرىلا باستادى.

ۇلتتىق تىلدەردىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى نىعايىپ، ءبىلىم بەرۋ، عىلىم، مادەنيەت جانە اقپارات سالالارىندا ۇلتتىق مازمۇندى دامىتۋعا جول اشىلدى. تاريحي تۇلعالار مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ مۇراسى قايتا باعالانىپ، ۇلتتىق سانا مەن تاريحي جادتى جاڭعىرتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى.

سونىمەن بىرگە جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق مادەنيەتتى ساقتاۋ، جاستاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى، عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ماسەلەلەرى الدىڭعى قاتارعا شىقتى.

شەشىمىن كۇتكەن ورتاق ماسەلەلەر

تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز بەس جىلدىق تاجىريبەسىمەن بىرگە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى الدىندا شەشىمىن كۇتكەن بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر دە ساقتالىپ وتىر.

بىرىنشىدەن، ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ قاجەت. ونەركاسىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، جوعارى تەحنولوگيالار مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزگى شارتى بولىپ قالا بەرەدى.

ەكىنشىدەن, سۋ جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ايماق ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ، ارال تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق اپاتىن ەڭسەرۋ، كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ جانە ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ءادىل ءبولۋ بەس مەملەكەتتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن تالاپ ەتەدى.

ۇشىنشىدەن, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ، ساپالى ءبىلىم مەن مەديتسينانىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ، جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە ەڭبەك ميگراتسياسىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ماڭىزدى.

تورتىنشىدەن، قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن نىعايتۋ، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جانە ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ومىرگە قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ قاجەت.

دەمەك، تاۋەلسىزدىكتىڭ كەلەسى كەزەڭىندەگى تابىستى ايقىندايتىن ولشەم – تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ەمەس، ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ءومىر ساپاسى، قوعامدىق ادىلەتتىلىك جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ مۇمكىندىكتەرى.

ورتالىق ازيانىڭ بولاشاعى – ورتاق ىنتىماقتاستىقتا

2026 جىلعا قاراي ورتالىق ازيانىڭ گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق ماڭىزى ارتا ءتۇستى. الەمدىك ساۋدا باعىتتارىنىڭ وزگەرۋى، ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك، كولىك دالىزدەرىنىڭ دامۋى جانە جاڭا حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستار ايماقتىڭ ستراتەگيالىق الەۋەتىن كۇشەيتىپ وتىر.

الداعى كەزەڭدە بەس مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋ بىرنەشە باعىت بويىنشا ماڭىزدى ناتيجە بەرە الادى: ورتاق كولىك-لوگيستيكا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ، ساۋدا كەدەرگىلەرىن ازايتۋ، ەنەرگەتيكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ، سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باسقارۋ، عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ الماسۋىن كەڭەيتۋ جانە مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستاردى نىعايتۋ.

بۇل رەتتە ءار مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى مەن ۇلتتىق مۇددەلەرىن قۇرمەتتەۋ، تەڭ قۇقىقتى سەرىكتەستىك جانە ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارى باستى ورىندا بولۋى ءتيىس.

35 جىلدىق تاريحي تاجىريبە جانە جاڭا مىندەتتەر

ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ 1991–2026 جىلدارداعى تاۋەلسىز دامۋ جولى – كۇردەلى تاريحي وزگەرىستەر، ۇلتتىق جاڭعىرۋ، ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىزدەنىستەر كەزەڭى. وسى ۋاقىت ىشىندە بەس مەملەكەت حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان، وزىندىك دامۋ ستراتەگياسى مەن ۇلتتىق مۇددەسى بار دەربەس ەلدەرگە اينالدى.

ارينە، ولاردىڭ جەتىستىكتەرى مەن دامۋ قارقىنى بىردەي ەمەس. قازاقستان ەكونوميكالىق اۋقىمى مەن حالىقارالىق بايلانىستارى جاعىنان ايماقتىڭ جەتەكشى مەملەكەتى بولىپ وتىر. وزبەكستان حالىق سانى، ىشكى نارىعى جانە رەفورمالاردىڭ اۋقىمى بويىنشا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ گيدروەنەرگەتيكالىق جانە تابيعي الەۋەتى زور. تۇرىكمەنستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارى ايماقتىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىندە ەرەكشە ورىن الادى.

الايدا ورتالىق ازياداعى ناعىز كوشباسشىلىقتى ءبىر مەملەكەتتىڭ جەتىستىگىمەن عانا ولشەۋگە بولمايدى. ايماقتىڭ ورتاق تابىسى – بەس ەلدىڭ تۇراقتى دامۋى، بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋى، ءوزارا سەنىم مەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋى.

35 جىلدىق تاۋەلسىزدىك تاجىريبەسىنىڭ باستى تاريحي ساباعى دا وسىندا: مەملەكەتتىڭ شىنايى قۋاتى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن عانا ەمەس، ادامي كاپيتالىمەن، ءبىلىمدى ۇرپاعىمەن، ءتيىمدى ينستيتۋتتارىمەن، قوعامدىق بىرلىگىمەن جانە حالىقارالىق بەدەلىمەن ولشەنەدى.

ورتالىق ازيا حالىقتارىن ورتاق تاريح، رۋحاني جاقىندىق، مادەني ساباقتاستىق جانە گەوگرافيالىق تاعدىر بىرىكتىرەدى. سوندىقتان XXI عاسىرداعى باستى مىندەت – وسى تاريحي بايلانىستى زاماناۋي ەكونوميكالىق، عىلىمي جانە ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك نەگىزىنە اينالدىرۋ.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 35 جىلى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ ءداۋىرى بولسا، الداعى كەزەڭ ورتالىق ازيانىڭ الەمدىك كەڭىستىكتەگى باسەكەگە قابىلەتتى، تۇراقتى جانە وركەندەگەن ايماق رەتىندە قالىپتاسۋ ءداۋىرى بولۋى ءتيىس.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz