ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنداعى اۋىلدار مەن قىستاۋ، جاتاقتار ەل ىشىندە ەرتەرەكتەن الاش قالاسى اتالىپ جۇرگەنىمەن  ناقتى تاريحي قۇجاتتار بويىنشا الاش قالاسى رەسمي تۇرعىدا 1917 جىلدىڭ 11 مامىرىمەن 1927 جىلدىڭ 15 قىركۇيەك ارالىعىندا عانا قالا دارەجەسىن يەلەنىپ تۇرعان.

ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنداعى ەجەلدەن ساۋدا ورتالىعى بولعان، كەيىننەن ورىس پاتشالىعى زامانىندا «زارەچنايا سلوبودكا» اتالعان ەلدىمەكەندى بۇگىندە الاش قالاسىنىڭ نەگىزى دەپ ءجۇرمىز، سولاي دەگەنمەن سول جاعالاۋدا وتىرىقشى قازاقتار قونىس قىلعان وزگە دە اۋىلدار بولعانىن ەسكەرە بەرمەيمىز. 1871 جىلعى «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» شىعارىلىمىنىڭ №34 سانىنداعى: «ۆرەميا پوستروەنيا تيۋنەباەۆسكوي سلوبودكي، سۋششەستۆۋيۋششەي نيجە پوستروەننىح كۋپەچەسكيح لاۆوك، وتنوسيتسيا ك 1826 گودۋ.

سلوبودكا دجالومانوۆا، نازۆاننايا تاك پو يمەني ستارشينى دجولومانا، كوتورىي پەرۆىي پوسترويل ۆ 1829گ. دەرەۆياننىي دوم، ستويت ۆىشە بىۆشيح كۋپەچەسكيح لاۆوك ي ۆوزنيكلا س رازرەشەنيا ومسكوگو وبلاستنوگو پراۆلەنيا» دەگەن دەرەكتەن سول جاعالاۋدا ورتالارىندا ساۋدا الاڭى ورنالاسقان ەكى ۇلكەن ەلدىمەكەن بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

سەمەي وبلىستىق ەسەپ (ساناق) كوميتەتىنىڭ جىل سايىنعى «پامياتنايا كنيجكا سەميپالاتينسكوي وبلاستي» شىعارىلىمىن پاراقتاساق كوپتەگەن دەرەكتەردەن ماعلۇمات الامىز. 1897 جىلعى شىعارىلىمنىڭ 119-123 بەتتەرىندەگى مىنا كەستەمەن تانىسايىق:

(ەسكەرتۋ: كەستە ىقشامدالىنىپ جانە وزگە قالالار مالىمەتتەرى سالىستىرۋ ءۇشىن الىندى)

ا) ۆ پوس.دجالامانسكوم ي كوكتەرەكسكوم جيۆۋت يسكليۋچيتەلنو وسەدلىە كيرگيزى.»  

«پامياتنايا كنيجكا سەميپالاتينسكوي وبلاستي نا 1898 گ.» شىعارىلىمىندا:

«سەمەيدە 1398 ءۇي، تۇرعىندارى: 11442 ەركەك، 9366 ايەل;

سول جاعالاۋدا 997 ءۇي، تۇرعىندارى: 2103 ەركەك، 3230 ايەل;

جولامان اۋىلىندا 31 ءۇي، تۇرعىندارى: 45 ەركەك، 44 ايەل» دەپ جازىلىپ

جولامان اۋىلى كوكەن بولىسىنىڭ قۇرامىندا دەپ كورسەتىلەدى، سوندىقتان بولار بۇل باسىلىمنىڭ 1913 جىلعا دەيىنگى شىعارىلىمدارىندا جولامان

اۋىلىنىڭ دەرەكتەرى كوپ كەزدەسپەيدى، تەك 1906 جىلعى شىعارىلىمىندا:

«سەمەيدە 3141 ءۇي، تۇرعىندارى: 14106 ەركەك، 14116 ايەل;

سول جاعالاۋدا 975 ءۇي، تۇرعىندارى: 2295 ەركەك، 2395 ايەل;

جولامان اۋىلىندا 29 ءۇي، تۇرعىندارى: 76 ەركەك، 58 ايەل» دەپ كورسەتىلگەن.

بۇل دەرەكتەردىڭ ناقتىلىعىنا كۇمانىم زور. ويتكەنى، قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنداعى 478 قوردىڭ 1 ءتىزىلىمى 1 ىستەگى    «سپيسوك ستروەننىم زارەكويۋ يرتىشوم وكازاۆشيەسيا پو سۆيدەتەلستۆۋ سدەلاننامۋ   4^گو چيسلا دەكابريا 1841 گودا پوداننومۋ ۆنوۆ   ....» دەگەن قۇجاتتىڭ 33, 34 پاراقتارىندا جولامان اۋىلىن كەدەن باقىلاۋىنا كىرگىزۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن جۇمىستار كەزىندە جاسالعان اۋقاتتى ادامداردىڭ ۇيلەرىنىڭ جانە دۇكەندەرىنىڭ ءتىزىمى بار. تىزىمدە 80 ءۇي، 7 دۇكەن جازىلعان  سونىڭ ىشىندە اۋىل ستارشىنى جولامان جانداربەكۇلىنىڭ، بالالارى مەن تۋىسقاندارىنىڭ ۇيلەرىنەن بولەك، 5 ءۇيى بولعانى كورسەتىلگەن.

«سپيسوك دوموۆ سوستوياششيح نالەۆوم بەرەگۋ رەكي يرتىش، پروتيۆ گورودا سەميپالاتينسكا پرينادلەجاششيح رازنىم ليتسام» (قر ومم 478 قور، 1 تىزىمدەمە، 1 ءىس، 62 پاراق  قايىرما بەتىمەن) دەگەن مۇراعات قۇجاتىندا جولاماننىڭ ءبىر ءۇيى بىلاي سيپاتتالىپتى:

«ستارشينى دجولامانا دجاندىربەكوۆا، پرينەم وتدەلنايا كۋحنيا، امبار، بانيا، كونيۋشنيا ي سكوتسكوي دۆور كرىتىي، وسوبىي فليگەل  يز ودنوي كومناتى دليا وبيتانيا ۆوۆسە نەسپوسوبنىي».

ءسوز اراسىندا، ورىس جىلناماشىلارىنىڭ تاريحي دەرەكتەردى بۇرمالاۋىنداعى تاعى دا ءبىر ماعلۇماتتى ايتا كەتەيىن. ەرتىستى بويلاي جاركەنت ماڭىنداعى التىن توبەگە جەتۋ ءۇشىن جول بويىنا قورعانىس بەكىنىستەرىن سالىپ وتىرعان ورىس پاتشاسىنىڭ اسكەري شولعىنشىسى لەيب-گۆارديا مايورى ي. م. ليحارەۆ 1721 جىلدىڭ 19 قاڭتارىندا كەڭگىر تۇرا ماڭىنان بەكىنىس سالۋعا قولايلى جەر تاپقانى جايلى سەناتقا حات جازادى، ال ءبىز وسكەمەن بەكىنىسى 1720 جىلى سالىنعان دەپ ءجۇرمىز.

سەمەي قالاسى مەشىتتەرى مەن مەدىرەسەلەر تاريحىن  سەمەيدىڭ  جەتىنشى مەشىتىنىڭ باس يمامى،  احۋنى جانە مەدىرەسە ۇستازى  احمەتۋالي عاليۇلى  (مۇناسىپۇلى ورازمۇحاممەد ءال-ءۇتاريدىڭ ۇرپاعى، 1833 جىلى سەمەي قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن) «سەمەي قالاسىنىڭ احۋالى جانە يمامدارى» دەپ اتاۋ بەرىپ 1888 جىلى جازعان قولجازباسىندا  سول جاعالاۋ جايلى بىلاي باياندايدى:

«...بەسىنشى مەشىت (جولامان مەشىتى. س.ب.) ەرتىس وزەنىنىڭ ارعى جاعىندا ورنالاسقان. ونىڭ جاماعاتىنىڭ باسىم بولىگى قازاق حالقى، الايدا اراسىندا ورىس كوپەستەرى مەن قالا تۇرعىندارىنان بەس-التى باي عانا بار، قالعاندارىنىڭ بارلىعى قازاقتار. بۇل ايماق 500-دەن استام ءۇيى بار ۇلكەن اۋىل سانالادى.  

...ەرتىستىڭ ارعى جاعىندا، بەسىنشى مەشىتتىڭ جاماعاتىمەن شەكارالاس ايماقتا، 1829 جىلى التىنشى ءنومىرلى مەشىت سالىندى. بۇل اعاش مەشىت، بىراق مۇناراسىز ەدى. ونى ءتىنىباي كاۋكەنۇلى ەسىمدى باي قازاق مەتسەناتى ءوز قارجىسىنا تۇرعىزدى.

بۇل مەشىتتىڭ جاماعاتى تۇگەلدەي قازاقتاردان قۇرالدى. ايماقتا 150-دەن استام ءۇي بولعان.»

ورىس پاتشالىعى تۇسىندا سوڭعى سالىنعان سەمەي قورعانىس بەكىنىسىنە قارسى بەتتەگى، ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنداعى ەلدىمەكەندەگى تۇرعىن ۇيلەردىڭ،  ءارتۇرلى عيماراتتارمەن  تۇرعىن حالىقتىڭ سانى بۇرمالانىپ جازىلىپ كەلگەن جانە «سەمەي قورعانىس بەكىنىسىن سالعاننان كەيىن عانا سول جاعالاۋعا ەل  قونىستانا باستاعان» دەگەن ءسوزدىڭ جالعاندىعىن زەرتتەۋشى عالىمدار ەڭبەكتەرىندەگى  دەرەكتەر ايقىندايدى.

جانۇزاق قاسىمباەۆ «يستوريا گورودا سەميپالاتينسكا (1718-1917گگ.)» كىتابىندا «بەكىنىستەگىلەر سول جاعالاۋعا ازىق-تۇلىك الۋ ءۇشىن قايىقپەن باراتىن»،  ورىس پاتشاسىنىڭ ۇكىمەتى «1747 جىلى ساۋداگەرلەر ءۇشىن وزەننىڭ ارعى بەتىنەن كىشىگىرىم قوناق ءۇي سالۋعا دا نيەت قىلدى» دەپ  جازعانى سەمەيدىڭ سول جاعالاۋىندا، ورىستار «زارەچنايا سلوبودكا» دەپ جۇرگەن جەردە ەجەلدەن ەلدىمەكەننىڭ بولعانىن بىلدىرەدى.

«گورود الاش» قۇجاتتار جيناعىنىڭ  (سەمەي، 2010.) 163 -167 بەتتەرىندە

1917 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىندا الاش قالاسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.اڭداماسوۆ، حاتشىسى گريگورەۆ قول قويىپ، سەمەي وبلىستىق كوميسسارياتىنا جولداعان  مالىمدەمەلەرىندە  الاش قالاسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى مىنانداي دەرەكتەر بەرىلگەن:

«و ساموۋپراۆلەني ۆ زارەچنوي سلوبودكە»

30 يۋنيا 1917گ.        گ.الاش

«سەميپالاتينسكايا زارەچنايا سلوبودكا /نىنە پەرەيمەنوۆانا ۆ الاش/ راسپولوجەنا نا لەۆوم بەرەگۋ ر. يرتىشا،  يمەەت دلينوي 3 ۆەرستى ي شيرينوي 2 ۆەرستى، بىلا زاسەلەنا نا 12 لەت رانەە گ.سەميپالاتينسكا ي سۋششەستۆۋەت 175 لەت، زەمليا پود نەي رانەە بىلا تاموجەننوگو ۆەدومستۆا، كوتوروە ۆەلو مەنوۆۋيۋ تورگوۆليۋ سو ستەپيۋ. بليز لەجاششيە ي وكرۋجايۋششيە سلوبودكۋ زەملي پرينادلەجات سيبيرسكومۋ كازاچەمۋ ۆويسكۋ ي ۆويسكوۆومۋ حوزيايستۆەننومۋ پراۆلەنيۋ، كوتوروە ي وتداەت ەتي زەملي پود حلەبوپاشەستۆو، باحچەۆودستۆو، سەنوكوشەنيە ي ت. د. ... »

وسى مالىمدەمەدە الاش قالاسى سەمەي قالاسىنان 12 جىل بۇرىن قونىستانعانى ايتىلادى، وسى ءسوز شىندىق. جانە بۇل جەردە سەمەي قالاسى دەپ سەمەي بەكىنىسى ايتىلىپ وتىر.  175 جىل بۇرىن دەپ جازعاندارى 1740 جىلداردى مەڭزەيدى،  ياعني 1767 جىلدارى گەنەرال – پورۋچيك ي.شپرينگەردىڭ، ال  1770 – 1776 جىلدارى ينجەنەر – توپوگراف ي.اندرەەۆتىڭ جوباسى بويىنشا سالىنعان سەمەي قورعانىس بەكىنىسىنىڭ ءتورتىنشى ورنى وسى الاش قالاسىنا قاراما – قارسى تۇستان تاڭدالعانى انىق. بۇل بەكىنىستىڭ قۇرىلىس جۇمىسى 1777 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تولىق اياقتالعانىمەن مۇندا تەك 1778 جىلدىڭ جازىندا عانا قونىستانادى.  سەمەيدىڭ قالا اتانۋى 1782 جىلى توبىل گۋبەرنياسىنداعى  «گورود سەميپولاتنىي» دەلىنىپ، 1783 جىلى «ۋەزدنوي گورود سەميپولاتينسك» دەگەننەن باستاۋ الادى. قالا دەپ اتانعانىمەن بار تىرلىك 1790 جىلى بەكىنىس ورتەنگەنگە دەيىن سول قورعانىس بەكىنىسىنىڭ ىشىندە بولاتىن.

ەرلان سىدىقوۆتىڭ «الاش قالاسىنىڭ تاريحى» (سەمەي، 2010) كىتابىنىڭ 144-203 بەتتەرىندە الاش قالاسى قالا مارتەبەسىنە يە بولعانىنا ەكى جىلعا تاقاۋ ۋاقىت وتسەدە كەيبىر كەرىتارتپا جانداردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «زاسەدانيا سەميپالاتينسكوي وسوبوي كوميسسي دليا راسسموترەنيا ۆوپروسا و ۆىدەلەني سەميپالاتينسكوي زارەچنوي سلوبودكي ۆ ساموستوياتەلنۋيۋ گوروردسكۋيۋ ەدينيتسۋ» دەگەن تاقىرىپپەن 1919 جىلدىڭ 9 ءساۋىر كۇنى جيىن وتكەنى، سول جيىندا مىنانداي دەرەك ايتىلعان قۇجات كوشىرمەسى بەرىلگەن:

«...ۆ 1760 گودۋ نا مەستە نىنەشنەگو راسپولوجەنيا سلوبودكي بىل پوستروەن مەنوۆوي دۆور، كوتورىي سپۋستيا 18 لەت، /ۆ 1778 گ./ بىل پەرەنەسەن نا پراۆىي بەرەگ رەكي يرتىشا. پو-ۆيديمومۋ، دۆور ەتوت، بۋدۋچي نا لەۆوي ستورونە رەكي، پريۆلەك ك سەبە ۆنيمانيە تورگوۆتسەۆ، كاك ۋدوبنوە مەستو دليا وبمەنا توۆاروۆ سو ستەپنىم ناسەلەنيەم، تاك كاك ۆ 1795 گودۋ ۋكازوم كولىۆانسكوي كازەننوي پالاتى، داننىم سەميپالاتينسكوي پوگرانيچنوي تاموجنە 25 اپرەليا، زا № 796, بىلو رازرەشەنو سەميپالاتينسكومۋ كۋپەچەستۆۋ پرويزۆوديت تورگوۆليۋ ي سترويت نا لەۆوم بەرەگۋ رەكي يرتىشا پروتيۆ گورودا سەميپالاتينسكا، كاك دليا تورگوۆلي، تاك ي دليا جيتەلستۆا نەوبحوديمىە ستروەنيا. تاكيم وبرازوم، سەميپالاتينسكايا زارەچنايا سلوبودكا پولۋچيلا سۆوە ناچالو ۆ 1795 گودۋ».

ال، سەمەي ءوڭىرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ي.زەمليانيتسىننىڭ «يستوريچەسكي وچەرك سەميپالاتينسكا ي ەگو تورگوۆليا» (1876 جىل), ۆ.پ.نيكيتيننىڭ «يستوريچەسكي وچەرك» (1887 جىل) ەڭبەكتەرىندە ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ 1758 جىلدارى ءوز قاراماعىنداعى جۇرتىن ەرتىس بويىنداعى ساۋدا الاڭىندا ساۋدا جاساۋ ءۇشىن جاقىنداپ، شاعان وزەنى مەن  شاعىل ماڭىنا قونىستاندىرا باستاعانى جازىلعان. بۇل جەرلەردى ۋاق رۋى مەكەندەپ وتىرعاندىقتان ابىلپەيىز سۇلتان  1760 جىلى پەتەربورداعى ورىس پاتشاسىنا جۇگىنەدى.

«رۋسسكوە پراۆيتەلستۆو، زابوتياس و پوددەرجاني تورگوۆىح وتنوشەني س نوۆىمي سۆويمي سوسەديامي نا يرتىشسكوي ليني، ۋۆاجيلو حوداتايستۆو ابدۋل-فايزا ي ۆ 1764 گودۋ دليا تورگا س كيرگيز-كايساكامي ۆ 15 ۆەرستاح ۆىشە توگداشنەي سەميپولاتينسكوي كرەپوستي، پروتيۆ رازۆالين سەميپالات، نا لەۆوم بەرەگۋ يرتىشا بىل ۋستروەن وسوبىي مەنوۆوي دۆور، پوسلۋجيۆشيم ۆپوسلەدستۆي وسنوۆانيەم نىنەشنەي سەميپالاتينسكوي زارەچنوي سلوبودكي» دەپ جازادى ورىس زەرتتەۋشىسى ي.زەملياتسىن.

وسىنداي جازبالارعا سۇيەنە وتىرىپ الاش قالاسىنىڭ قۇرامىندا ورتا جاتاق (زارەچنايا سلوبودكا), شاعىل (كومسومولسكي كەنتى), تومەنگى جاتاق – قايىقاۋزى  نەمەسە №2 اۋىل (ناحالوۆكا), تاراقتى جاتاعى (14 مولتەكاۋدان، 905 سترويكا), مۇقىر (بوبروۆكا), جوعارعى جاتاق–جولامان،  بيعۇل (سۋىقباستاۋ كەنتى), كوكتەرەك اۋىلدارى بولعان دەپ ايتا الامىز.

كوكتەرەك اۋىلى قۇرتوعان وزەنىنىڭ ەرتىسكە قۇيار ساعاسىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى ساياجاي الابىنىڭ ورنىندا نەمەس چارسكايا كوشەسىمەن شار تۇيىق كوشەلەرى ورنالاسقان اۋماقتا بولعان دەپ توپشىلايمىن.

سونىمەن قاتار قايىقاۋزىنان تومەن ساپتىاياق، ارعىنباي، مۇرات، قۇرمانقوجا قىستاۋلارىمەن قوسا تاعى دا 5 قىستاۋ بولعانىن;  ادىرحان، مولدا، جاڭگىر مولدا اۋىلدارى بولعانىن;  بوتوۆ، كامەنسكيح، اندرەەۆتاردىڭ كەمە ايلاقتارى (پاروحودنايا پريستان) جانە زلوكازوۆتىڭ ءجۇن جۋاتىن كاسىپورنى بولعانىن ەسكەرسەك الاش قالاسىنىڭ اكىمشىلىك –باسقارۋ اۋماعىنىڭ كولەمدى بولعانىنا كوز جەتكىزەر ەدىك.

جانە بۇل تاريحي شىندىقتىڭ اشىلىپ، تاريحي ادىلەتتىلىكتىڭ ورناعانى بولار ەدى.

سەرىكبەك بولاتبەكۇلى

Abai.kz