قوعامدا ءجيى قويىلاتىن، بىراق جاۋابى ءاردايىم ارقىيلى بولاتىن سۇراقتىڭ ءبىرى، وسى ءسوزدى كوپ ادامداردان ەستىدىم – «مينيسترلەر حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاي ما؟» دەگەن ساۋال. بۇل سۇراق كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ومىرىندە زاڭدى تۇردە تۋىندايدى. سەبەبى مينيستر – حالىققا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن تاعايىندالعان تۇلعا، ال بيلىكتىڭ ءمانى – ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ.

تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا مينيسترلەر اۋىستى، رەفورمالار جاسالدى، باعدارلامالار قابىلداندى. قاعاز جۇزىندە ءبارى دۇرىس سياقتى: ستراتەگيالىق جوسپارلار، جول كارتالارى، ۇلتتىق جوبالار بار. دەگەنمەن، قاراپايىم حالىق ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – سول قۇجاتتاردىڭ ومىردە قالاي ىسكە اساتىنى. زەينەتاقىسى ماردىمسىز قارت، نەسيەدەن كوز اشپاعان جاس وتباسى، اۋىلداعى جۇمىسسىز جاس، قالاداعى جالدامالى پاتەردە تۇراتىن مۇعالىم – وسىلاردىڭ ارقايسىسى مەملەكەت ساياساتىنىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورگىسى كەلەدى. ەگەر ناتيجە سەزىلمەسە، «مينيسترلەر ءبىزدى ويلامايدى» دەگەن وي قالىپتاسادى.

مينيسترلەردىڭ حالىقتان الشاقتاپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تىم كابينەتكە بايلانۋى. مىسالى، ەڭبەك جانە حالىقتى  الەۋمەتتك قورعاۋ ءمينيسترى س. جاكۋپوۆا جىل سايىن پرەزيدەنتكە ەسەپ بەرگەندە، كوپ رەتتە جالعان اقپارات بەرەدى. ەلىمىزدە تۇراقتى تۇردە جۇمىس ورىندارى اشىلماق تۇرماق، بارعان سايىن كەمىپ بارادى. جاستاردىڭ كوپشىلىگى كۇن كورۋ ءۇشىن، شەتەلگە اسىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا بۇل مينيسترلىك قازاقستاندى تاقىرعا وتىرعىزۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ازاماتشانىڭ جۇمىسىنا حالىق نارازى. كوپ جاعدايدا شەشىمدەر ستاتيستيكاعا، ەسەپكە، كورسەتكىشتەرگە سۇيەنىپ قابىلدانادى. ال ستاتيستيكا – ءتىرى ادام ەمەس. ول ادامنىڭ جانايقايىن، كۇيزەلىسىن، ءۇمىتىن كورسەتە المايدى. مىسالعا العاندا، «ورتاشا جالاقى ءوستى» دەگەن ەسەپ بەرىلگەنىمەن، حالىقتىڭ كوپشىلىك بولىگى سول ءوسىمدى قالتاسىنان سەزىنبەۋى مۇمكىن. ويتكەنى ورتاشا كورسەتكىش تومەن جالاقى الاتىندار مەن وتە كوپ تابىس تاباتىنداردىڭ اراسىنداعى ايىرمانى جاسىرادى.

ەكىنشى پروبلەما – جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى. مينيسترلەر ءجيى اۋىسادى، الايدا، الدىنعى باستالعان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىنە تولىق جاۋاپ بەرەتىن ادام تابىلا بەرمەيدى. ءبىر مينيستر باستامعان جوبانى ەكىنشىسى جالعاستىرمايدى نەمەسە فورمالدى تۇردە عانا جالعاستىرادى. ال ساتسىزدىككە ۇشىراعان رەفورما ءۇشىن ساياسي جاۋاپكەرشىلىك بيلىك يەسى تارابىنان قولدانىلمايدى. مۇنداي جاعدايدا حالىقتا «ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى.

دەگەنمەن ادىلدىك ءۇشىن ايتۋ كەرەك: مينيسترلەردىڭ كەيبىرى حالىقتىڭ جاعدايىن ويلامايدى دەۋ – اسىرا سىلتەۋ بولار ەدى. مەملەكەتتىك باسقارۋدا ادال، كاسىبي، ەل مۇددەسىن شىن جۇرەكتەن ويلايتىن ازاماتتار كەزدەسەدى. ولار شەكتەۋلى رەسۋرس، كۇردەلى بيۋروكراتيا، ساياسي تەپە-تەڭدىك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيدى. كەيدە جاقسى باستامانىڭ ءوزى تومەنگى ورىنداۋشىلاردىڭ سالعىرتتىعى نەمەسە جۇيەلىك كەدەرگىلەر سالدارىنان تولىق جۇزەگە اسپاي قالادى. بىراق، قاراپايىم حالىق بۇل ىشكى قيىندىقتاردى كورمەيدى، ول تەك سوڭعى ناتيجەنى باعالايدى.

حالىق پەن مينيسترلەردىڭ اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن الشاقتىق – ديالوگتىڭ جوقتىعى. قوعامدىق تىڭداۋلار، ەسەپتىك كەزدەسۋلەر كوبىنە فورمالدى سيپاتتا وتەدى. سۇراقتار الدىن الا ىرىكتەلەدى، وتكىر پروبلەمالاردان اينالىپ وتىلەدى. ال الەۋمەتتىك جەلىدەگى سىن كوبىنە «حايپ» نەمەسە «پوپۋليزم» دەپ باعالانىپ، شىنايى سيگنال رەتىندە قابىلدانبايدى. ناتيجەسىندە بيلىك ءوز-وزىمەن سويلەسىپ وتىرعانداي اسەر قالدىرادى.

تاعى ءبىر تۇيتكىل – شەشىمدەردىڭ الەۋمەتتىك سالدارىن تولىق باعالاماۋ. ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى كورىنگەن رەفورما الەۋمەتتىك تۇرعىدان اۋىر سوققى بولۋى مۇمكىن. مىسالى، تاريفتەردىڭ ءوسۋى، سالىقتىڭ ارتۋى، الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردىڭ قىسقارۋى – مۇنىڭ كوبى بيۋدجەتتى تەڭەستىرۋ ءۇشىن جاسالۋى ىقتيمال. بىراق حالىق ءۇشىن بۇل – كۇندەلىكتى ءومىردىڭ قيىنداۋى. ەگەر مۇنداي قادامدار الدىندا اشىق ءتۇسىندىرۋ، كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ، ءالسىز توپتاردى قورعاۋ شارالارى جەتكىلىكسىز بولسا، سەنىم جوعالادى. ناقتىراق مىسال كەلتىرە كەتەيىك: ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى س. جۇمانعاريننىڭ جەتەكشىلىگىمەن بيىل قابىلدانعان سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر كەلەسى جىلى كاسىپكەرلەرگە، ياعني ايتقاندا حالىققا ۇلكەن سوققى جاساۋى مۇمكىن. ەلدىڭ تۇرمىسى مۇلدە تومەندەپ، كەدەيشىلىككە ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل مينيستر بيلىك يەسىنىڭ كوڭىلىن تاپقانىمەن، قاراپايىم كاسىپكەرلەردىڭ جانە ادامداردىڭ سورلاۋى ايدان انىق.   

مينيسترلەر حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن قاراپايىم ومىرگە جاقىن بولۋى كەرەك. بۇل – تەك اۋىلعا ءبىر رەت بارىپ، كامەرا الدىندا سۋرەتكە ءتۇسۋ ەمەس. بۇل – شەشىم قابىلداردا «وسى ساياسات مەنىڭ وتباسىمنىڭ ومىرىنە قالاي اسەر ەتەر ەدى؟» دەپ ويلانۋ. ەمحاناداعى كەزەكتە ساعاتتاپ تۇرعان ناۋقاستىڭ، مەكتەپتەگى جۇكتەمەسى اۋىر مۇعالىمنىڭ جاعدايىن سەزىنە ءبىلۋ.

سونداي-اق كادر ساياساتى دا ماڭىزدى. مينيسترلىككە كەلگەن ادام تەك كاسىبي مەنەدجەر ەمەس، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى تۇلعا بولۋى ءتيىس. ءومىردىڭ تەك ءبىر سالاسىندا عانا ەمەس، الەۋمەتتىك پروتسەستەردى كەڭىنەن تۇسىنەتىن، حالىقپەن ءتىل تابىسا الاتىن ازاماتتار قاجەت. ويتكەنى مەملەكەت – بۇل تەك ەكونوميكا ەمەس، ول – ادامدار تاعدىرى. ەگەر ايتار بولساق، پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا ر. سكلياردىڭ ورنىنا،  قىزىلوردانىڭ وبلىسىنىڭ اكىمىن اكەلسە (حالىققا وتە جاعىن، ادامداردىڭ جاعدايىن تەرەڭ تۇسىنەدى) الدەقايدا وڭتايلى بولار ەدى. جوعارعا بيلىك يەسىنىڭ دە ابىرويىن كوتەرەر ەدى. سول سياقتى، كەلگەنىنە كوپ بولماسادا جاساپ جاتقان جۇمىسىندا ماردىمدى ەشتەنكە جوق ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ە. ناعاسپاەۆ تا كوپشىلىكتىڭ سەنىمىنە يە بولا الماي جاتىر.     

قورىتىندىلاي ايتقاندا، «مينيسترلەر حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاي ما؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى بىرجاقتى ەمەس. ويلايتىندارى بار، ويلاۋعا تىرىساتىندارى بار، دەگەنمەن ويلاعانىن ىسكە اسىرا الماي جاتقاندارى دا جەتكىلىكتى. الايدا حالىق ءۇشىن نيەت ەمەس، ناتيجە ماڭىزدى. سوندىقتان مينيسترلەردىڭ باستى ولشەمى – قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ قاراپايىم ازاماتتىڭ ءومىرىن ناقتى جاقسارتۋى. ەگەر بيلىك حالىقتىڭ ءۇنىن ەستىپ، شىنايى ديالوگ ورناتىپ، الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ءبىرىنشى ورىنعا قويسا، بۇل سۇراقتىڭ ءوزى كۇن تارتىبىنەن تۇسەر ەدى. ال سەنىم – سوزبەن ەمەس، ىسپەن قالىپتاساتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz