قازاق بالا تاربيەسىندەگى رۋحانياتتىڭ ءتورت تىرەگى
قازاق حالقىندا ۇزاق زاماندار بويى جالعاسىپ قالىپتاسقان بالا تاربيەسىندەگى رۋحانياتتىڭ ءتورت تىرەگى – ۇيات بولادى، جامان بولادى، وبال بولادى جانە كۇنا بولادى.
بۇل ۇعىمدار ءدىني سەنىممەن قوسا ەرتەدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق ۇعىم- تۇسىنىك، ۇستانىمدارمەن دە تىعىز بايلانىستى بولىپ، ول ادامگەرشىلىك، ۇيات، ار-وجدان، جاۋاپكەرشىلىك، سي-قۇرمەت، مەيرىم-قامقورلىق قاتارلى رۋحانياتقا ءتان اسىل قاسيەتتەردىڭ جيىنتىعى. قازاق بالاسىنىڭ بويىنا جاستايىنان سىڭىرىلەتىن رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ بىرەگەيى وسى ءتورت تاعاندى تىيىمدار مەن ەسكەرتۋلەر. بۇلار قازاقى تاربيەنىڭ تەرەڭ تامىرى – رۋحانياتتىڭ بەرىك نەگىزى.
تۇرمىسپەن، ومىرمەن، جاراتىلىسپەن، جاراتۋشىمەن تىكەلەي ساباقتاسىپ، بايلانىسىپ جاتاتىن رۋحانيات – ادام بولمىسىنىڭ ىشكى ميزان-ولشەمى، ار مەن ۇياتتىڭ، جاۋاپكەرشىلىك پەن مەيىرىمنىڭ، ادەپ پەن يماننىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى. قازاق حالقى بالانى جالاڭ اقىل ايتۋمەن ەمەس، جۇرەككە اسەر ەتەتىن تۇرمىسقا، ومىرگە، جاراتىلىسقا، ءتىپتى، جاساعانعا بايلانىستى ناقتى ۇعىمدار ارقىلى تاربيەلەي بىلگەن. سول تاربيەنىڭ وزەگىندە عاسىرلار بويى وزگەرمەي كەلە جاتقان بۇل ءتورت ۇلى تىرەك – ۇرپاقتىڭ ىشكى دۇنيەسىندە زاڭ، تارازى، كۇزەتشى جانە ەسەپشى قىزمەتىن اتقارىپ، ءومىر بويى ءوز كۇشىن كورسەتەتىن رۋحاني جۇيە.
- ۇيات بولادى – ىشكى تسەنزۋرانىڭ باستاۋى، مىنەز-قۇلىقتىڭ كۇزەتشىسى
«ۇيات بولادى» – تۇرمىس پەن ومىرگە قاتىستى قازاقى تاربيەسىنىڭ التىن ارقاۋى. بۇل جاي عانا ەسكەرتۋ ەمەس، بالانىڭ ساناسىنا ورنايتىن ىشكى باقىلاۋ. ۇيات سەزىمى سىرتقى تىيىمنان بۇرىن كۇش كورسەتەتىن ىشكى تەجەگىش. ۇيات – اردىڭ كۇزەتشىسى. ۇياتى بار ادام تۇرمىستا، ومىردە، قوعامدا ءوزىن قالاي ۇستاۋدى بىلەدى. قازاق بالاسىن: تالتايىپ وتىرما، شالقالاپ جاتپا (كوبىنەسە قىز بالا، ايەل زاتىنا), ۇياتتى جەرىڭدى اشپا، ۇلكەننىڭ ءسوزىن بولمە، ۇلكەندەردىڭ الدىندا ساپىلداپ سويلەمە، تاسىراڭداپ جۇرمە، تايراڭداپ جۇگىرمە، قاتتى كۇلمە، ىرجاڭداما دەپ تاربيەلەگەن.
ۇيات – ادەپ ميزانى، ول بالانىڭ ءوزىن ورتادا قالاي ۇستاۋ كەرەگىن ۇيرەتەدى. توپتى جەردە قۇپيالاپ سىبىرلاسپاۋ، ادامداردىڭ الدىندا مۇرىن شۇقىماۋ، اۋزىن ارانداي اشىپ ەسىنەمەۋ، قاقىرىپ-تۇكىرمەۋ; ۇلكەندەردەن بۇرىن اسقا قول سالماۋ، وزگەنىڭ الدىنداعى اسقا قول سوزباۋ; جاسى ۇلكەننىڭ الدىنان قيا وتپەۋ، جول تالاسپاۋ، ەر كىسىنىڭ جولىن كەسپەۋ – مۇنىڭ ءبارى ۇيات ۇعىمى نەگىزىندە قالىپتاسقان قوعامدىق ادەپ.
ۇياتتى بالا – وزگەنى سىيلاي بىلەدى. وزگەنى سيلاي بىلگەن ادامنىڭ ءوزى دە سىيلى بولادى. ۇياتتان ايىرىلعان ادامدا تەجەۋ-تيداۋ بولمايدى. وسى سەبەپتى «ۇيات بولادى» – مىنەزدىڭ قورعانى، اردىڭ قالقانى دەيمىز.
- جامان بولادى – تاعدىر تارازىسى، سەبەپ پەن سالداردىڭ بايلانىسى.
«جامان بولادى» – بولاشاقتى ويلاۋدى كوزدەگەن تاربيەلىك باعدار. بۇل تىرەك بالانى ءىستىڭ كەسىرى مەن زاردابىن الدىن الا سەزىنۋگە ۇيرەتەدى. ساۋساعىڭدى سورما، تىرناعىڭدى تىستەمە، قوراعا دارەت سىندىرما، مالدى تەپپە، اتتى باسقا ۇرما، وتتى كەسپە، وت شىعارما، بوساعانى كەرمە، ماڭدايشاعا اسىلما قاتارلى تيىمداردىڭ ءبارى – ءتۇرلى قاۋىپتەن، زارداپتى ىستەردەن ساقتاندىرۋدى كوزدەيدى.
قازاقتىڭ كوككە قاراپ تۇكىرمە، كىردىڭ سۋىن جولعا توكپە، كۇلدى باسپا، استى قورلاما، نان قوقىمىن توكپە، بوس بەسىكتى تەربەتپە، تۇندە ىسقىرما، داستارحاندى اتتاما دەگەن سىياقتى تىيىمدارىنىڭ مەڭزەيتىن مازمۇنى تىم كوپ بولىپ، وسى ارقىلى بالالاردى كۇندەلىكتى تۇرمىس پەن ومىردە كوكەيگە تاسبىتىكتەي بەرىك جازىلعان ءتارتىپ پەن ادەتكە باۋلىعان. بۇل تىيىمداردىڭ تەگىندە ميستيكالىق ۇرەيدەن گورى ومىرلىك تاجىريبە جاتىر: قازاق ۇعىمىندا جامان ادەت – جامان سالدارعا اپارادى.
«جامان بولادى» – بالانىڭ مىنەزىن تۇزەيدى، ويسىز ارەكەتتەن ساقتايدى، ومىرگە، تاعدىرعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا ۇيرەتەدى.
- وبال بولادى – مەيىرىم مەن جاناشىرلىقتىڭ ىرگەتاسى، جاراتىلىسپەن جاراسىمدىلىقتىڭ نەگىزى.
«وبال بولادى» – جۇرەكتى جۇمسارتاتىن، جاراتىلىسقا قۇرمەتپەن، تىرشىلىككە جاناشىرلىقپەن قاراۋعا ۇيرەتەتىن وزگەشە ۇعىم. قازاق كوك ءشوپتى جۇلما، جاس اعاشتى سىندىرما، قۇستىڭ ۇياسىن بۇزبا، جۇمىرتقاسىن شاقپا، سۋعا تۇكىرمە، سۋدى لاستاما دەۋ ارقىلى بالالارعا تابيعاتتىڭ اركىمگە امانات ەكەنىن تۇسىندىرگەن.
مالدى قيناما، جانۋاردى شولدەتىپ-اشىقتىرما، مال كوزىنشە مال سويما، جۋساۋداعى مالدىڭ مازاسىن الما دەۋ – تىرشىلىك يەلەرىنە جاناشىر كوزقاراستىڭ كورىنىسى. جۇپ قۇستىڭ سىڭارىن اتپا، جالعىز اڭ-قۇستى، ءىشتى اڭدى اتپا، اڭ-قۇس تولدەيتىن كەزدە اۋلاما دەگەندەردىڭ وزەگىندە تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ يدەياسى جاتىر.
وبالدى ءبىلىپ وسكەن بالا مەيرىمسىزدىككە بارمايدى، السىزدەردى قورلامايدى، تىرشىلىك يەسىنە زىيان تيگىزبەيدى. وبال ۇعىمى– ەكولوگيالىق تانىمنىڭ عانا ەمەس ادامگەرشىلىك پەن مەيرىمدىلىكتىڭ دە ءتۇپ نەگىزى.
- كۇنا بولادى – ار مەن يماننىڭ ولشەمى، جاۋاپتىلىقتىڭ ەڭ بيىك دەڭگەيى
«كۇنا بولادى» – رۋحاني تاربيەنىڭ ەڭ بيىك شەگى. دۇنيە مەن احيرەت بايلانىسىن رەتتەۋدىڭ تەتىگى. بۇل ۇعىم سەبەپ پەن سالدار، سىيلىق پەن جازا قاعيداتىن ۇعىنۋدىڭ نەگىزى. بۇل تىيىم-تاربيە بالالارعا ادام ارەكەتىنىڭ تەك قوعام الدىندا عانا ەمەس، اللانىڭ الدىندا دا ەسەبى بار ەكەنىن ۇعىندىرادى. وتىرىك ايتپا، وسەك تاراتپا، باسقالاردى عايباتتاما، ادامدى مازاقتاما، جامان ءسوز ايتپا، ادامدى ياناتتاما قاتارلى تىيىمدار – ءتىلدىڭ كۇناسىنەن ياعني بەيپىل اۋىزدىقتان ساقتايدى. وسى سەبەپتى قازاقتار "ون كۇنانىڭ توعىزى تىلدەن" دەپ سويلەۋ ادەبىنە ايرىقشا دەن قويعان.
اتا-انانى رەنجىتپە، جەتىم- جەسىردى جابىرلەمە، كىسى اقىسىن جەمە، زۇلىمدىق جاساما، استى ىسىراپتاما، سۋدى زايا قىلما قاتارلى تىيىمدارعا قايشى كەلۋ ادامگەرشىلىك قاعيداتىنا قارسى قىلمىس بولۋمەن بىرگە ول دۇنيەدە ۇلكەن كۇنا ەسەپتەلىپ، اۋىر ازاپ تارتۋعا سەبەپ بولادى دەپ ساقتاندىرادى حالىقتىق تىيىم. "كۇنا بولادى" تىيىمى ادامداردى قىلمىس پەن كۇنانىڭ اۋىر زاردابىنان ساقتاۋدى ماقسات ەتەدى.
كۇنادان قورقۋ – سوقىر سەنىم ەمەس، جاۋاپكەرشىلىك. ول – ءناپسىنى تەجەيتىن، اردى وياۋ كۇيدە سەرگەك ۇستايتىن ىشكى كۇزەتشى. كۇنانى سەزىنگەن ادام وزىنە دە، وزگەگە دە جاماندىق جاسامايدى.
قورىتىپ ايتقاندا، بالا تاربيەسى – ۇلتتىڭ بولاشاق تاعدىرىن تاربيەلەۋ. قازاقتىڭ رۋحاني تاربيە جۇيەسىندەگى ۇيات بولادى، جامان بولادى، وبال بولادى، كۇنا بولادى ۇعىمدارى– جاي ءسوز ەمەس، بالانىڭ ىشكى دۇنيەسىن ورنىقتىراتىن جانە بولاشاق ومىردە يبالى، ۇستامدى، مەيىرىمدى، قاعيدالى ادام بولۋىنا بەرىك نەگىز قالايتىن التىن دىڭگەك، مىقتى تاعانتاس. وسى ءتورت تىرەك مىقتى بولعاندا ادام بالاسى ادامشىلىققا باي ساليحالى تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى. وكىنىشكە قاراي تاريحتاعى جانە بۇگىنگى ءتۇرلى جاۋلاۋشى يدەولوگيالاردىڭ اسەرىنەن بۇل قۇندىلىقتارىمىز بوساعاعا سىرىلىپ، ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز كۇي كەشىپ قالعان جايى بار.
زامان وزگەرەدى، تەحنولوگيا داميدى، بىراق جالپىعا ورتاق ادامگەرشىلىك پەن ىلگىلىك قاعيداتتارى ەشقاشان ەسكىرمەي رۋحاني قۇندىلىقتىڭ اسىل وزەگى، التىن تامىرى بولىپ قالا بەرەدى. رۋحانياتى مىقتى ۇرپاق – ۇلتتىڭ قورعانى، ەلدىڭ بيىك ەڭسەسى. سوندىقتان بالانىڭ رۋحاني بولمىسىنا وسى ءداستۇرلى ءتورت تىرەكتى مىقتاپ ورناتۋ – اتا-انانىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ قاسيەتتى مىندەتى. رۋحى بەرىك ۇرپاق ۇلتتىڭ تىرەگى، ەلدىڭ بولاشاعى. تامىرى مىقتى، وزەگى بەرىك ۇرپاق قانا ۇلت پەن ەلدى بەرىك ساقتاپ بولاشاق عاسىرلارعا امان-ەسەن جەتكىزە الادى.
قىرباق نۇرعالي
Abai.kz
