كۆادروبەر (اڭگىمە)
بەردىمۇحاممەدجانجالەل مەن ايا تۇڭعىش ۇلدارى نويان ەس بىلگەن شاقتا اۋىل قاريالارىنىڭ باسىن قۇراپ «بەل كوتەرەر»1 بەرىپ، ءدام-تۇزدارى جاراسىپ ارالاسقان ۇيلەر «ايىرىلىس قازانعا»2 شاقىرىپ، نەكەلەرى قيىلعان اۋىلدى قيماي-قيماي قالاعا كوشىپ كەلگەن. ەكىنشى ۇلدارى قالادا تۋدى. قازىر جەتىنىڭ جەلكەسىندە. سۇراعاندارعا «اتىن اعاسىنا ۇيقاستىرىپ ايان قويدىق» دەيتىن ايا ماساتتانىپ. ايەلدىڭ قۋلىعىنا قۇرىق بويلاعان با، ءوزىنىڭ نىسپىسىنا «ن» ءارپىن سۇيكەي سالعانىن ايتپاسا دا كوپتىڭ ءىشى سەزەتىن. ال ايا كۇيەۋىنىڭ «بەردىمۇحاممەدجانجالەل» دەگەن ەسىمىن ايتىپ بولعانشا قۇددى ءبىر ۋاقىت جوعالتاتىنداي قىسقاشا عانا «بەكىش» دەيتىن. قاۋقىلداسقان قۇربى-قۇرداستارى دا سولاي اتايتىن، اتا-ەنەسى دە سولاي شاقىرۋشى ەدى. ايا كەيدە: «اتا-ەنەم دە قىزىق، ايتەۋىر بەكىش دەيدى ەكەن، تۋعانىڭدا ەسىمىڭدى جيرافتىڭ مويىن ومىرتقاسى قۇساتپاي قىسقاشا اتاي سالماعان با؟ باس ارپىنەن سوڭعى ارپىنە دەيىن تاكسيمەن بارۋعا بولادى»، – دەپ قالجىڭدايتىن. ءتىلىنىڭ شوعى بار، تۇسكەن جەرىن شىجعىرىپ جىبەرەدى. بەكىش ەسەسىن جىبەرسىن بە، مۇندايدا «سەنىڭ اكە-شەشەڭنىڭ اتىڭا كەلگەندە كەجەگەسى كەيىن تارتىپ تۇك تاپپاعانداي ءالفاۆيتتىڭ باستاپقى جانە سوڭعى ءارپىن قوساقتاي سالعان» دەپ شيرىقتىراتىن. ايەلى بولسا «قازىر سوزبالاقتاپ وتىراتىن ۋاقىت ەمەس» دەپ قىلىمسىپ جەڭەتىن. شىنىمەن قالا عانا ەمەس، زامانا زۋلاپ دامىپ بارادى. شۇبىرتىپ سالالاس، ساباقتاس سويلەم قۇراپ، ونى مامىردىڭ سارى مايىن جەگەندەي تامسانىپ تىڭداپ وتىراتىن ۋاقىت جوق. ولشەمەي كەسىپ، پىشپەي تىلەتىن زامان.
بەكىش قوس قولىنان ونەر تامعان جان، ەلپىلدەگەن ەلگەزەك. جۇمىس تالعامايدى، ناپاقاسى شەڭبەرىنەن اسىپ شۇپىلدەپ اعىپ جاتپاسا دا جۇرت قاتارلى وتباسىنا جەتكىلىكتى. قالاعا كوشىپ كەلۋلەرىنىڭ دە ماقساتى سول – جۇمىس ىستەپ بالا-شاعاسىن باعۋ، زامانا كوشىنە ىلەستىرۋ.
ءوزى زاۋىتتا جۇمىس ىستەيدى، ءبىر كۇن كۇندىزگى، ءبىر كۇن تۇنگى اۋىسىمعا بارادى دا، ەكى تاۋلىك الاڭسىز دەمالادى. سول ەكى كۇن دەمالىستا جانىن قويارعا جەر تابا الماي، ءىشى ابدەن پىسىپ زەرىگەدى. ال كورشىلەرى بولسا ونى «كارىزدىڭ كورولى» اتاپ كەتكەن. كراندارىنان سۋ اقپاسا دا، دارەتحانالارى بىتەلسە دە، ەسىكتەرى شيقىلداسا دا، قۇبىرلارى جارىلسا دا ءبارى جارىسىپ بەكىشتى ىزدەيدى. ءتىپتى ەت بۇزباق تۇگىلى بەزدەۋگە دە بەكىش كەرەك. قاساپشىنىڭ قولاقىسى – قولكەسەر3 سالتىن ساقتامايتىن قالالىقتار قازىر ەتتىڭ قانى اقسا دا ۇيادان شوشىپ تۇرعان تاۋىقتاي ازان-قازان بولا قالادى. مۇندايدا بەساسپاپ كورشىلەرى تۇزداپ، ءسۇر دە شىعارىپ بەرەدى. سويعان كۇزدىكتەرىنىڭ ىشەك-قارىنىن دا جۋىپ بەرگەن كەزدەرى بولعان. بەس جىلدان اسقان ۋاقىت ىشىندە بەكىش قونىستاستارىنىڭ ءىشىن دە، سىرتىن دا ابدەن وقىپ العان.
توسەگىنەن شارشاپ تۇرعان ونىڭ بۇگىن بەت مونشاعى سالبىراپ كوڭىل-قوشى بولمادى. تاكسيلەتپەك بولعان رايىنان دا قايتتى. اۋلانى سىپىرىپ تاستاماققا نيەتتەنگەن – ەنجارلىعى ۇستاپ ماڭايلاي المادى. كورشى بولمەدە قارىنىن قاسىنا قويىپ، قىرىنداپ جاتىپ قورىلداعان تۇڭعىشى نويانعا قارادى دا پوشىمىنان تىجىرىندى، جيىركەندى دە جانى اشىدى. بالا كۇنىندە اۋىلدا بۇتىنا قۇرىق قىسىپ الىپ، قارا تەرگە ءتۇسىپ شاپقىلاپ جۇرەتىن نويان ەمەس. كىرتيگەن كوزى مەن پىسىلداعان پۇشىق مۇرنىنان باسقا جەرىن ماي باسىپ ىركىلدەگەن مەگەجىن جاتقان سەكىلدى.
– سورلىنىڭ اۋزىنا دونەر-مونەر، حوت-دوگ، بۋرگەر تىققىشتاي بەرەسىڭ. كور انە، قابىرعاسىنا قول باتپايتىن شوشقانىڭ شەشەسى قۇساپ ىرك-ىرك ەتىپ ارەڭ دەمالىپ جاتىر. قولى قۇيرىعىنا جەتپەيدى. وسىنىڭ قۇيرىعىنىڭ ولشەمى اسقازانىنىڭ ولشەمىنە ساي كەلەدى دەگەنگە سەنبەيمىن.
– ەندى سەن سەكىلدى ءجۇرىپ ەمەس، وتىرىپ ىستەيتىن جۇمىستا عوي. تۇستەن ءتۇننىڭ ورتاسىنا دەيىن كومپيۋتەردىڭ الدىندا وتىرادى. شاماسى كەلگەندە اقشا تاۋىپ ءجۇر. جاس ءالى، ارىقتايدى عوي. بيشارا بالا ءتۇنى بويى ۇيقىسىراپ تاعى اتىسىپ شىقتى، – دەپ قورعاشتاعان بولدى بالاسىن ايا.
– قويشى سەن وسى، قيت ەتسە جاقتاماي...
– شىن ايتام، ەي. جاتتىعۋ جاساپ ءجۇر عوي.
– جاتتىعۋ، – دەپ تاڭعالدى بەكىش ايەلىنىڭ سوزىنە كۇلكىسى كەلىپ. بويىن تەز جيناپ الدى.
– باسە، جۇدەپ قالىپتى. ءتۇنى بويى «ىرس-ىرس» ەتىپ ۇيىقتاي الماعانى بىلاي تۇرسىن، ايان ەكەۋمىزگە دە ۇيقى بەرمەدى. تاناۋىنىڭ تەسىگى تار، تەسكىشپەن توسكە سالىپ كەڭەيتىپ بەرۋ كەرەك شىعار. باياعىدا ءبىزدىڭ ۇيدە سەمىز كارى سيىر بولاتىن. اشقاراق سورلى وسى قۇساپ باسىن جوعارى كوتەرىپ مۇلگيتىن، – دەپ جالعاپ كەلە جاتقاندا ايا تىيىپ سالدى.
– بالاڭدى ءاجۋا قىلاسىڭ دا جۇرەسىڭ، سىرتقا تەبەسىڭ. توركىنىمنەن ەرتىپ اكەلگەن بالام جوق، ءوزىڭنىڭ تۋعان بالاڭ. قاسىڭا ال دەسە، «ولاق» دەپ جولاتپايسىڭ دا. وزىڭنەن كور! – دەپ زۋىلداتىپ توقتاي الماي بۇلقان-تالقان بولىپ بەكىشتىڭ ءوزىن كىنالى ەتىپ شىعاردى.
شىندىعىندا بەكىش نوياننىڭ سىلبىر قيمىلىنا كوڭىلى كونشىمەيتىن. وڭعا ءجۇر دەسە سولعا بۇرىلاتىندىعىن جانە جاراتپايدى. جۇمىس، اقشا دەپ، وسىلاردىڭ كويلەكتەرىن كوك، قارىندارىن توق ەتەمىن دەپ شاپقىلاي بەرمەي، ءبىر ۋاقىت كوڭىل بولمەگەنىنە وكىندى. ءبارى كەش سەكىلدى كورىندى.
– ءاي، قاتىن، جۇرتتان ۇيات ءتىپتى. وزىنە دە وبال عوي. تۇسىنسەڭشى، جاس ەمەس پە. ايتساڭشى، كومپيۋتەردىڭ الدىندا اتىسىپ ومالىپ وتىرا بەرمەي، سىرتقا شىعىپ ءبىراز قيمىلداسىن. ولەدى عوي مىنا تۇرىمەن. قىز دا قاراماس. جانىم اشىعان سوڭ ايتامىن، – دەپ اقتالعان بەكىش ۇلىنا تاعى دا ءبىر كوزىن قادادى. ءبىر بۇيىرلەپ، قولىن باسىنا جاستانىپ، قينالىپ ارەڭ دەمالىپ جاتىر. شىنتاعىنىڭ ىشكى جاعىندا اعاشقا ورمەلەپ بارا جاتقان ءابجىلاننىڭ تاتۋى4 بار. ايەلىنە قورىلداپ ۇيقى بەرمەدى دەپ ادەيى ايتا سالعان. تۇسىندە وسى ءابجىلان تاماعىنا ورالىپ الىپ قىلقىندىرماق بولعاندا شوشىپ ويانعانىن جاسىرىپ قالعان.
– ويات، وتىرىپ ۇيىقتاسىن. تۇنشىعىپ قالادى مىنا تۇرىمەن، – دەگەن بەكىش سول كۇيى تاڭعى شايعا قاراماي كيىم ىلگىشتەن كۇرتەشەسىن الىپ كيدى. شەتكى شەگەدە بىلعارى قوڭىر الجاپقىش سەكىلدى جامىلعى، ونىڭ قاسىندا تاسباقانىڭ ماسكاسى ءىلۋلى تۇر. وعان كوپ كوڭىل بولگەن جوق.
– نەمەنە، كارناۆالعا بارايىن دەپ جۇرسىڭدەر مە؟ – دەپ اياعا ويلى كوزىن قايتا قادادى دا، سەندەرگە داۋا جوق دەگەندەي باسىن شايقاپ شىعىپ كەتتى.
***
تامىز تۋىپ، تاس توبەگە قاراي كوتەرىلىپ كەلە جاتقان كۇننىڭ نۇرى ەرتىس وزەنىنىڭ ايناداي ايدىنىنا ءتۇسىپ شاعىلىسىپ تۇر. جاعالاۋداعى قۇمداۋىت جەرگە كەلىپ وتىرىپ، ارقاسىن كۇنگە توسىپ اعىندى سۋدان كوزىن المايدى. تۇندە كوبەلەك جاۋعان ەكەن، اققايراڭ شاباقتار جاعالاۋدا سۋ بەتىندەگى كوبەلەكتەردى تىستەيدى دە، تەرەڭگە كەتەدى. ءبارى اكۆاريۋمداعىداي انىق كورىنىپ تۇر. بەكىش تازا اۋامەن تىنىستاپ، تۇنىق ايدىننان ەسكەن سالقىن اۋانى قاپسىرا جۇتىپ كوپ وتىردى. سوعىمدى جىعىپ، باۋىزداپ، تەرىسىن ءتۇسىرىپ، مۇشەلەپ تاستايتىنداي ۋاقىتىن سارپ ەتتى. وعان وكىنگەن جوق. قالاعا قونىس اۋدارعالى وسىنداي ساف اۋامەن كەۋدەسىن كەرە تىنىستاپ، سۋ جاعاسىندا ەركىن وتىراتىن ءساتتى ارمانداعان. سونىڭ قيۋى كەلمەي جۇرگەن. بۇگىن سول ارمانى ورىندالىپ، كوڭىلى كول-داريا.
تۇرۋعا ىڭعايلانا بەرىپ ەدى، قاسىنان كۇلىمدەگەن ءۇش كەلىنشەك ءوتىپ بارا جاتتى. قولدارىندا قوس قۇلاش كەندىر جىپتەرى بار. سول قولدارىنا قايىس قارعىباۋ ۇستاپ العان. سىڭعىرلاعان داۋىستارى انىق ەستىلەدى. وزىمەن تەتەلەس تاتەلەر.
– موي دجەممي ۆووبششە رىبۋ نە پەرەۆاريۆاەت، – دەگەن جەڭىل جاسىل كويلەكتى كەلىنشەك قارعىباۋدى تارتتى دا، كوزگە كورىنبەيتىن ءبىر نارسەنى جەردەن كوتەرىپ الىپ قاپسىرا قۇشاقتاپ يىسكەدى. ودان كەيىن قايتا قويا بەرگەندەي بولدى.
– ەتو نورم، ا موي دجۋلي زا كوشكامي بەگاەت كاك سۋماسشەدشي، – دەدى قىزىل كويلەكتى، قۇلاعىنىڭ تۇبىنە قۇمىراعا ورالىپ جابىسقان كوبرانىڭ سۋرەتىن سالدىرىپ العان قىسقا شاشتىسى.
– دجۋلي، بۋد ۋمنيچكوي، سلۋشاي مامۋ، – دەپ قويدى سوسىن سۇق ساۋساعىن قارعىباۋعا قاراتىپ نۇقىپ قويىپ.
– بورزيك، تى چتو دەلاەش؟ مىسىقتار عوي ول، – دەپ كەندىر ءجىبىن شىرەنە تارتتى ەتجەڭدى قازاق ايەل كۇشەنىپ.
– ەسلي كوشكۋ ۋۆيدەت، ەگو نە وستانوۆيت، ۆىپەندريۆاەتسيا پريام، – دەپ ساق-ساق كۇلدى دە، قۇربىلارىنا بۇرىلدى. سىرتتارىنان قاراساڭ، يت جەتەكتەگەن ۇشەۋ سەكىلدى، بىراق يتتەرى جوق. قولدارىندا قۇر قارعىباۋ. بەكىشتەن باسقا ولارعا ەشكىم تاڭعالىپ قارامايدى. ويىنا تسەح باستىعىنىڭ اڭگىمەسى ورالا قالدى. تۇسكى استىڭ كەزىندە زاۋىتتا ارىپتەستەرىمەن تىعىلىپ شاي ىشەتىن ادەتتەرى بار ەدى.
– قازىرگى بالالاردا تاڭعالۋ سەزىمى دەگەن مۇلدەم جوق. تاڭعالۋ «داتچيكتەرى» جۇمىس ىستەمەيدى، – دەپ باستاعان اڭگىمەسىن تسەح باستىعى كۇلكىگە اينالدىرىپ. ءبارى ۇرپيىسە قاراپ قالعان. سونى سەزگەن باستىق ءسوزىن ءارى ساباقتاعان.
– سەميامىزبەن تايلاندقا باردىق قوي. ءما، ول جاقتا تۋريستەرگە بارلىق جاعدايلاردى جاساپ قويعان ەكەن. رەستوراندارى مىنا ءبىزدىڭ تسەح سەكىلدى، ۇزىندىعى ەكى ءجۇز مەتردەي بولىپ قالار. بەرگى باسىنان ارعى ەسىككە دەيىن داستارحان جايىلىپ تۇرادى. ۇستەلدىڭ ۇستىنەن قاسىق قوياتىن ورىن تاپپايسىڭ. نە جوق دەيسىز، ەت تە، بالىق تا، ءتاتتى دە، ءبارى بار وبششىم. ءومىرى جەمەگەن تاماقتار عوي. دامدەرى ءتىل ۇيىرەدى. انشەيىندە قارنىنىڭ قاتپارىن «ءبىرىنشى ەتاج... ءتورتىنشى ەتاج» دەپ ساناپ جۇرەتىن ايەلىم ديەتا دەگەندى ۇمىتتى. ونىڭ ۇستىنە ءبارى سۋ تەگىن. ەكەۋىمىز ءبىرىنشى كۇنى تاۋىسا الماساق تا تارەلكامىزعا تولتىرىپ سالىپ الدىق. كوز قيمايدى. ال بالالار شوكىمدەي-شوكىمدەي ەتىپ بىردەڭە العانداي بولدى. «بۇرىن جەمەگەن تاماقتارىڭ عوي، بارىپ تويىپ الىڭدار» دەسەك مۇرىندارىن تىرجيتادى. وي، اللاي-اي! سوسىن سۋدىڭ استىندا جۇزەتىن، الگى نە ەدى، الگى... – دەپ ايتپاعىن ەسىنە تۇسىرە الماعان تسەح باستىعى جەلكەسىن قاسىدى.
– ماينينگ پە؟ – دەدى ويلانباستان جاس جىگىت.
– قايداعى ماينينگ، دايۆينگ تۋپوي؟ – دەپ اۋزىنا ءسوز سالدى ساۋساعىنىڭ ءتۇبىن ءتىس شۇقىعىشپەن تازالاپ وتىرعان سارى جىگىت ۇلكەندىگىن كورسەتىپ.
– ءيا، ءيا، دايۆينگ. سۋدىڭ استى دا ادەمى بولادى ەكەن عوي. وزگەشە الەم. سەگىز اياق، كەتا بالىقتار ءجۇزىپ ءجۇر. بالالار دا ءتۇسىپ شىقتى. قۇداي-اۋ ءبىر تاڭعالسا عوي، تاڭعالمايدى ءتىپتى. قۇمعا بارىپ كۆادراتسيكلمەن قىدىردىق، پالماعا ورمەلەپ كاكوس الىپ، جارىپ شىرىنىن ىشتىك. بىرىنە دە تاڭعالمادى عوي. ايتىپ تۇرمىن عوي، قازىرگى بالالاردىڭ «تاڭعالۋ داتچيگى» كۇيىپ كەتكەن، – دەپ اڭگىمەسىن تۇيىندەگەندە جينالعانداردىڭ ءبىرازى كۇلىپ، بەكىش باسىن شايقاعان.
جاعالاۋدا جۇرگەندەردىڭ دە «تاڭعالۋ داتچيكتەرى» كۇيىپ كەتكەن سەكىلدى. ءۇش ءمۇيىزدى سيىردى قويا بەرسەڭ دە «ءا، سيىر سياقتى عوي؟» دەپ جايباراقات كەتە بەرەر. جالاڭاش جۇگىرىپ جۇرسەڭ دە، ءبىر جەردە قۇلاپ قاتا قالساڭ دا ەشكىم مويىن بۇرمايتىن ءتارىزدى. ەشكىمدى ەشتەڭە قىزىقتىرمايدى، ءاربىرىنىڭ ءوز شارۋاسى بار. ايتپەسە، ءبىر-بىرىمەن ءسۇيىسىپ وتىرعان قىزدار مەن قىلىمسىعان قىزتەكەلەردى تىيمايدى ما؟
ەتجەڭدى ايەلدى بەكىش جۇرىسىنە قاراپ بىردەن تانىدى. اۋىلدا ءوزى عاشىق بولعان، «تۇرمىسقا شىق» دەپ ۇسىنىس جاساعاندا «وقۋىمدى ءبىتىرۋىم كەرەك» دەپ سىلتاۋراتقان، كەيىن ول ايانى الىپ قاشىپ كەلگەندە وزىنە قول سالماق بولعان گۇلسىم. شىنىمەن سول مەكتەپتەگى وزات وقۋشى، وقۋىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن مامان.
– گۇلسىم! – دەدى سابىر ساقتاپ داۋىسىن كوتەرىپ. قۇلاعىنىڭ ۇشىنا دەيىن قان شاپشىدى. ورنىنان قالاي تۇرىپ، «ارۋاق» يت جەتەكتەگەن «عاشىعىنا» قالاي جاقىنداپ جەتىپ بارعانىن دا اڭعارمادى.
– گۇلسىم، قالايسىڭ؟ – دەپ قايتالادى.
– جاقسى.
– بەكىش سەنبىسىڭ؟
– ءيا، مەن عوي.
– ءما، قالاي قارتايىپ كەتكەنسىڭ، – دەپ قويىپ قالدى گۇلسىم.
– ە، سول، ءومىر عوي، – دەدى بەكىش تەپەرىش تارتىپ جۇرگەندەي جەلكەسىن قاسىپ.
قۇرعاق باستالعان اڭگىمە تەرەڭدەگەن جوق.
– نە ىستەپ جۇرسىڭدەر؟ – دەپ سۇرادى بەكىش.
– ە، يتتەرىمىزدى تاڭعى سەرۋەنگە شىعارعانبىز.
– قاي ءيتتى ايتىپ تۇرسىڭ؟ يت كورىپ تۇرعان جوقپىن عوي.
– ە، سەن ونى تۇسىنبەيسىڭ. ەۆروپالىقتار سەكىلدى ءومىر سۇرسەڭ عانا تۇسىنەسىڭ. مۇنى حوببيدوگينگ دەيدى.
بەكىش تۇك تە تۇسىنگەن جوق. قايداعى ءيتتى ايتىپ وتىر؟ قولدارىندا قارعى مەن جىپتەن باسقا تۇك جوق. «حوببيبورزينك دەدى مە؟ جىندانعان شىعار» دەپ ويلادى.
– مال بوپ كەتكەننەن ساۋسىڭدار ما؟ الدە كوشەدە قاڭعىرىپ جۇرگەن يت از با؟
– جوق، ەتو ۋجە ۆ پروشلوم. كستاتي، جاقىندا ۋجە مىناداي سۋبكۋلتۋرا دا كەلەتىن شىعار. شەتەلدە ۋجە شىقتى. قويدىڭ، شوشقانىڭ كيىمىن كيىپ الىپ، سىرت كوزگە سەزىمىن بىلدىرمەي ءبىر نۇكتەدەن كوزىن الماي جۇرەدى.
– ميى جوق ەمەس، ميى بار مال بوپ كەتكەنسىڭدەر مە؟ قىسقاسى قۋىپ كەتكەنسىڭدەر، – دەدى بەكىش اشۋ شاقىرىپ.
– بەكىش، بايقاپ سويلە! بىراق تسيۆيليزاتسيا مەن تسيفروۆيزاتسيا دەگەندى تۇسىنبەك تۇگىلى ايتا المايتىن سەن سۋبكۋلتۋرانى قايدان تۇسىنەسىڭ.
– بۇل ديبيليزاتسيا، – دەپ قويىپ قالدى بەكىش قاتتى كەتكەنىن اڭعارماي. سول ۋاقىتتا جاسىل كويلەكتى كورىكتى كەلىنشەك ايعايلادى.
– گۋلسي، داۆاي بىسترەە! وتپۋستي بورزيكا. ون جە وۆچاركا، بەگات حوچەت.
گۇلسىم ويلانعان دا، قىمسىنعان دا جوق. قارعىباۋدىڭ ايىلباسىن شەشتى.
– داۆاي، بورزيك، يدي، پوكاجي، نا چتو تى سپوسوبەن. نە پوزور مەنيا! – دەپ باسىنان سيپاعانداي بولىپ جوق يتكە بۇيىردى دا، «ساۋ بول» دەگەندەي بەكىشكە وجىرايىپ قارادى. ءوزى دە «ءيتىنىڭ» سوڭىنان جۇگىرە جونەلدى.
كەزدەسكەن ساتتە قۋانىپ «تەلەفون ءنومىرىن الۋ كەرەك» دەپ دامەلەنىپ قالعان بەكىش رايىنان تەز قايتتى. «ەستەرىنەن اۋىسقان با؟» دەيىن دەسە، سوزدەرى دۇرىس، كيىمدەرى دە تازا، جاڭا. قارعىباۋلارى دا ءتۇرلى تاستارمەن اشەكەيلەنگەن. ونداي تاستارى بار اشەكەي بۇيىمدار ايادا دا جوق. تابىستارى جاقسى سەكىلدى. ۇشەۋى «يتتەرىن» ارنايى جاتتىعۋعا ارنالعان الاڭدا سەكىرتىپ، جۇگىرتىپ ءجۇر. شىندىعىندا، وزدەرى سەكىرىپ، جۇگىرىپ ءجۇر. مۇندايدى العاش كورگەن بەكىشتىڭ بار ءسوزى «قۇداي ساقتاسىن» بولدى. سوسىن مەڭىرەۋ ادامداي تۇرعان كۇيى قاتىپ قالعان دا قيالعا شومعان. «وسى قازاقتار قايداعى-جايداعى حوببي پالەنشە، حوببي تۇگەنشەگە ءۇيىر بولماي «حوببيقوقىس» دەگەندى نەگە ويلاپ شىعارمايدى ەكەن؟ جاعالاۋدىڭ اينالاسى جايراعان قوقىس. شاشقان ادام كوپ، جيناعان ادام جوق. قوعامعا وسى پايدالى ەمەس پە». بىراق زاۋىتتىڭ مايدان قولى تازارماعان قاراپايىم جۇمىسشىسىنىڭ ءسوزىن كىم قۇلاعىنا ءىلسىن؟!
– مۋجچينا، دايتە دوروگۋ، – دەگەن سوزدەن سەلك ەتتى. ۇستىندە اق حالات، اياعىندا اق كەبىس، باسىنا قالىڭ اق ورامال تارتقان سۇلۋ سارى كەلىنشەك تۇر. قۇددى ءبىر دۋشتان شىققان ادامداي. ول دا ءيتىن سەرۋەندەتىپ ءجۇر ەكەن. ءتىرى ەمەس، روبوت يت. قىڭسىلاپ قويادى. بەكىش ماڭدايىن ۇستاپ ءبىر مەزەت ويلاندى دا، كۇلىپ جىبەردى.
– مۋجچينا، دايتە دوروگۋ، – دەپ قايتالادى كەلىنشەك.
– ۆسە، ۆسە، – دەگەن بەكىش جولدىڭ جيەگىنە قاراي ىسىرىلدى.
ۇيگە قايتپاقشى بولىپ، جاعالاۋدى بەتكە الدى. جارقاباقتان باسپالداقپەن كوتەرىلىپ شاعىن پارككە جەتكەندە، سايراپ جاتقان ۆەلوجولدىڭ ۇستىندە اسىقپاي باۋىرلاپ بارا جاتقان ەكى ادامدى كوردى. وزدەرى دە بەتتەرى بىتپيعانشا سەمىرگەن ەكەن، ساۋمال تولتىرىپ قويعان تەرى سابا سەكىلدى. بەكىشتىڭ كوز الدىنا باۋىر ەتىن ءتىلىپ جىبەرگەندە اقتارىلىپ تۇسەتىن سيىردىڭ شاربى مايى قاپتالعان قارىنى كەلدى. جيىركەنىشتى. بەتتەرىن بۇركەمەلەپ ماسكا تاعىپ العان. «تاسباقانىڭ ماسكاسىن قايدان كورىپ ەدىم؟» دەگەن وي ميىن تۇرتپەكتەدى. «قوي، ول ەمەس، قوي. ادام ادامعا ۇقساي بەرەدى عوي...» دەدى سوسىن ىشتەي. بىرەۋ ەستىپ قويار ما دەگەندەي جان-جاعىنا قۋىستانا قاراپ قويادى. ەكى سەمىز اسىعاتىن ەمەس، قۇددى ءبىر قۇم ۇستىندەگى تاسباقا سەكىلدى شابان قيمىلدايدى، اياقتارىن ساناپ باسادى. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا اق قار ۇستىندە جورعالاعان مورجدارداي اۋناپ تۇسەدى. اياق-قولدارىن ەربەڭدەتەدى. يتبالىقتار قۇساپ جۇگىرگىسى كەلىپ ارەكەتتەنەدى. تىرباڭداپ شامالارى جەتپەيدى. بەكىش جۇگىرىپ بارىپ ءبىر تەپكىسى كەلدى، بىراق ءوزىن ارەڭ ۇستادى. ولار دا ادام بالاسى عوي. «ءبىسسىمىللاسىن» ىشتەي ءۇش قايتالاپ ەكى يىعىنا الما-كەزەك قاراپ «ءتفاي-ءتفاي» دەپ قويدى. بەرگى «تاسباقا» اۋناعان كەزدە انىق كوردى – شىنتاعىندا اعاشقا ورمەلەپ بارا جاتقان ءابجىلاننىڭ سۋرەتى بار ەكەن. «قۇداي ساقتاسىن» دەدى تاعى ۇرلانىپ. ومىرىندە قۇدايدى ءجيى ەسكە العانى وسى شىعار.
بەكىشتىڭ ويىن قاسىنا ءتورت اياقتاپ جۇگىرىپ كەلگەن، ءيتتىڭ ماسكاسىن كيگەن بالا بۇزدى. الايىپ قاراماسا، جۇگىرىپ كەلىپ قاۋىپ الماققا ارەكەتتەنۋدە. «كەت!» دەپ ايقايلاعانى سول ەدى، اعاشتاردىڭ كولەڭكەسىنەن تاعى دا ءيتتىڭ، سىلەۋسىننىڭ، مىسىقتىڭ ماسكاسىن كيگەن ءۇش بالا جۇگىرىپ شىقتى. تورتەۋى دە ءتورت اياقتاپ جۇگىرەدى، بىرىنە ەكىنشىسى سەكىرىپ الىسادى. ءبىر ۋاقىتتا ماسكا كيگەن بىرەۋى شوڭقيىپ وتىرا قالدى دا، تابانىن جالادى. ارتقى اياعىن كوتەرىپ جەلكەسىن قاسىدى. تىشقان اۋلاپ جەپ بولعان سوڭ جۋىنعان مىسىق سەكىلدى. ەكى «يت» بولسا ءبىر-بىرىنە ارتىلىپ، جۇگىرىپ بارىپ اۋناپ جاتا قالادى. اتىپ-اتىپ تۇرىپ سىلەۋسىندى قۋادى. ول جەتكىزسىن بە، وراعىتىپ قاشادى.
«مىنالاردى جىن شالعاننان ساۋ ما؟» دەگەندەي بەكىش اڭ-تاڭ. الدە وزەن جاعاسىندا وتىرىپ باسقا دۇنيەگە ءوتىپ كەتكەن جوقپىن با، شىنىمەن ءفاني-جالعاندا ءجۇرمىن بە دەپ كۇدىكتەنگەندەي جەردى تەۋىپ-تەۋىپ قالدى. اڭداپ بولعان جوق، ىرعالىپ بارا جاتقان «تاسباقالاردىڭ» قاسىنا قالاداعى جالعىز تەلەكانالدىڭ كولىگى توقتاي قالدى. تاسباقالار تانكى كەلسە دە ءمىز باعار ەمەس. اسىقپاي جىلجىپ بارادى. كولىكتىڭ ىشىنەن قولىندا ميكروفونى بار جۋرناليست جىگىت اتىپ شىعىپ، كوسىلتە جونەلدى.
– قازىر قوعامدا حايۋاندار كەيپىنە ەنىپ، ءتورت اياقتاپ جۇگىرەتىن، جورعالايتىن جەتكىنشەكتەر كوبەيدى. بۇلاردى «كۆادروبەرلەر» دەيدى. بۇل – جاپونداردان كەلگەن سۋبمادەنيەت. ونى كەنيتي يتو دەگەن جاپون جىگىتى شىعارعان. سپورتشى ۇسقىنسىز بولعاندىقتان، وعان قىزدار قاراماي، «مايمىل ادام» دەپ اتاپتى. سول سەبەپتى ول ءتورت اياقتىلاردى زەرتتەگەن، ءتىپتى ورمانعا بارىپ تا تۇرعان. ونى اڭمەن شاتاستىرىپ، اتىپ تاستاماق تا بولعان. جاپوندىق جىگىتتىڭ رەكوردتارى «گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا» دا ەنگەن. «كۆادرو» – ءتورت، وعان قوسىمشا «اەروبيكا» دەگەننەن شىققان. مۇنىمەن اينالىساتىنداردى «كۆادروبەرلەر» دەيدى، – دەپ سارناپ سالا بەردى. ودان كەيىن ەكىنشى كادردى جازدى. «موتور!» دەگەن وپەراتوردىڭ داۋىسى شىعىپ ەدى، اعىتىلا كەتتى.
– كۆادروبەرلەر مىسىق قۇساپ مياۋلايدى، يت قۇساپ ۇليدى، تاسباقا قۇساپ باۋىرلاپ جىلجيدى، كەسىرتكەدەي جورعالايدى. قىسقاسى، حايۋانداردىڭ ماسكاسىن كيىپ الىپ، سولاردىڭ قيمىلىن سالادى. پسيحولوگتار مۇنى قوعام پروبلەمالارىنان قاشۋ، وزىنە كوڭىل اۋدارتۋ دەپ تۇسىندىرەدى. پايداسى – ادام قوزعالىسقا تۇسەدى، قازىرگى سەمىزدىك دەرتىمەن كۇرەس. امال نە، ادامدار جانۋارلارعا اينالىپ بارادى، – دەگەن ءتۇيىنىن بەكىش انىق ەستىدى. جۋرناليستەر كولىگى كولدەنەڭ «تاسباقالار» كەتىپ بارا جاتقان سوڭ كەيىن شەگىنىپ بارىپ بۇرىلىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
ەسىنە جىگىت كۇنىندەگى ءبىر وقيعا ءتۇستى. ول كەزدە «جاڭا ءداۋىر» سوۆحوزىنىڭ باستىعىن قىزمەتتىك كولىكپەن تاسيتىن. كوكتەمدە ەگىنشىلەر قىرداعى القاپقا كەتەدى، جەر جىرتادى، ەگىن سەبەدى. ايدالادا القاپتار ورتاسىندا ارنايى سالىنعان ءۇي-جايدى «بريگادا» دەپ اتايدى. بريگادانىڭ باسىندا اسپازشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن قالامپىر دەگەن كەلىنشەك بولاتىن. كۇيەۋى سوقاعا قۇلاپ ولگەن دە، ءوزى جەسىر قالعان. ونىڭ ءۇش-ءتورت جاسار بالاسى بولاتىن. بيشارا بالامەن بريگادانىڭ باسىندا بىرگە وينايتىن باسقا بالا جوق، بار ەرمەگى – يتتەرمەن ويناۋ. سولارمەن بىرگە تۇرادى، بىرگە جاتادى، جۇگىرەدى، شابالاڭداپ ۇرەدى، ۇليدى. ءتىپتى بىردەڭە سۇراساڭ تاماعىن قىزعانعان قانشىق قۇساپ ىرىلدايتىنى بار. ابدەن «يت» بوپ كەتكەن. تراكتورشىلار تۇسكى اسقا كەلگەن ۋاقىتتا ءبارىنىڭ ەسىن شىعارىپ مازا بەرمەيدى. بالاعا ەشكىم ۇرسا المايدى، ءبارى ايايدى. اناسى دا ادۋىن ادام، بالاسىنا تيىسسەڭ اش قالدىرادى. تاماق سالعاندا بىلدىرتپەي قاقىرىپ جىبەرۋگە بار. سوۆحوزدىڭ باسشىسى يمانتاي قالجىڭباس ادام ەدى. اس ءىشىپ وتىرعاندا الگى بالا مازالاسا، سەلك ەتىپ ورنىنان اتىپ تۇرىپ، يت قۇساپ اينالاعا الاق-جۇلاق قاراپ، تۇرا جۇگىرگەندە «ماۋگلي-بالا» دا ەرە تۇرەگەلەدى. سول جۇگىرگەن بويى شابالاڭداپ ايدالاعا لاعىپ كەتەدى. اشىعىپ كەلگەن ەگىنشىلەر يت-بالادان وسىلاي جەڭىل قۇتىلاتىن. وسى ەسىنە تۇسكەندە بەكىش جىميىپ قويدى. ال مىناۋ ناعىز اۋرۋ، دەرت دەپ كەستى سوسىن.
ميىنا «كۆادروبەر» دەگەن ءسوز ورالا بەرەدى.
«ءومىر اعىسىنان قالىپ قويدىم با؟» دەپ ويلايدى. بىراق... الاڭقاي جەردە بۇگىن مەرەكە بولىپ جاتقان سەكىلدى، مۋزىكا قاتتى شىعىپ تۇر. «كورە كەتەيىن» دەپ سول جاققا بۇرىلدى. ءار جەرگە شارباق قويىلعان. ون شاقتى ادام اعاش ات مىنگەن. ات دەگەن تەك اتى عانا. قىسقا اعاشقا جىلقىنىڭ ويىنشىق باسى بەكىتىلگەن. تورىسى بار، الاسى بار، جيرەن قاسقاسى دا ءجۇر. ءتىپتى بىرەۋى شاعىر ءمىنىپ الىپتى. اعاش ات بولعاندا – ءبىر مەتردەي قۇرىققا اتتىڭ ويىنشىق باسى ورناتىلعان. جال-كەكىلدەرى توگىلىپ تۇر. اعاشتىڭ ءبىر باسىن بۇتىنا قىسىپ العان شاباندوزدار ءارتۇرلى بيىكتىكتە ورناتىلعان شارباقتاردان شاۋىپ بارىپ سەكىرەدى. بۇلاردى كورىپ ويىنا بالا كۇنىندە قۇرىق ءمىنىپ الىپ شاڭداقتىڭ ىشىندە شاۋىپ جۇرەتىن نويان ورالدى. ءبىر مەزەتتە جۇرگىزۋشى دە ورتاعا «اتىنا» ءمىنىپ تىپىرلاپ جۇگىرىپ شىقتى دا، تىزگىندى قاعا تارتىپ توقتادى. بۇل جارىستىڭ باستالاتىنىن، بۇل اعىمدى «حوببيحورسبينگ» دەپ اتايتىنىن، ول فينليانديادان باستاۋ الاتىنىن ايتىپ ءوتىپ، جۇلدەگە ەكى ميلليون تىگىلگەنىن جاريا قىلدى. ودان كەيىن «حوببيحورستار» شىعا باستادى. تورى مىنگەن بويجەتكەن تەكەجاۋمىت تاقىمداعانداي سىلاڭداپ شىقتى. تۋرا ءبىر جۇيرىك جۇگەندەگەندەي، قيمىلىن ءدال سالادى. ءبىر جىگىت بەدەۋ بايتال مىنگەندەي بيلەپ تۇر. قارىنى شىققان قارتاڭ ايەل كوكپار شاباتىنداي كەۋدەلى ات توقىمداعان ەكەن. جەپەلەمدە جارىس باستالدى دا كەتتى. يۋ-قيۋ بولىپ داۋلاسىپ تا جاتىر. مۇنى كورىپ تۇك تۇسىنبەگەن، باسىن شايقاۋدان شارشاماعان بەكىش ۇيىنە اسىقتى.
***
اۋلاسىنا اسىعىپ جەتكەن بەكىش پودەزدىڭ الدىنداعى ورىندىقتا ەشكىم جوق ەكەنىن بايقادى. انشەيىندە كىمنىڭ قاشان، قايدا كەتكەنىن ءبىلىپ وتىراتىن، «قازگيدرومەدتىڭ» بولجامىنا باس اۋىرتپاي قۇس پەن يت-مىسىقتاردىڭ قىلىعىنا قاراپ اۋا-رايىن بولجايتىن «جاۋىرىنشى» كەمپىرلەر دە جوق. دومينو سوعىپ وتىرعان شالدار دا شىقپاپتى. ۇرلانىپ كەلىپ ورىندىققا وتىردى دا جان-جاعىنا باجايلاپ قارادى. ودان كەيىن تەلەفونىن شىعارىپ «كۆادروبەر» دەپ تەردى. ومىردەن قالىپ قويىپتى، نەبىر بەينەلەر شىعا كەلدى. بىرەۋىن باستى. «جاپون جىگىتىنىڭ يت بولۋ ارمانى وسىلاي ورىندالدى. ول بۇل ءۇشىن جەتى ميلليون يەن جۇمساعان. بىرنەشە رەت پلاستيكالىق وپەراتسيالار جاساتقان، قوس اياعىن كەستىرگەن، تانىنە ءجۇن وسىرتكەن. قازىر ءبىر ۋاقىتتا ادام بوپ جاراتىلعانىن بىلدىرتپەس ءۇشىن ءوزىن يت سەكىلدى ۇستايدى. يتتەرگە ارنالعان تاماق جەيدى، ۇرەدى، ۇليدى. بوس ۋاقىتتا ونى ايەلى سەرۋەنگە شىعارادى. تەك ونىڭ كوزى مەن جىميعان كۇلكىسى عانا يتتەرگە ءتان ەمەس». بەكىش شىنىمەن ادامدار الەمىندە ءجۇرمىن بە دەگەندەي جان-جاعىنا تاعى قارادى. ءوسىپ تۇرعان تالداردى ۇستاپ كوردى. ءتۇسى مە، ءوڭى مە، ءتۇسىنىپ بولمايدى.
ۇيگە كىردى دە كۇرتەشەسىن ءىلدى. شەتكى شەگەدەگى الجاپقىش پەن تاسباقانىڭ ماسكاسى جوق.
– نويان قايدا، – دەدى اياعا بەزىرەيىپ. ءىشى بىردەڭە سەزىپ تۇر.
– جاتتىعۋعا كەتتى.
– ممم، ماسكا.
– جىن ۇرعاننان ساۋ ما سەنى؟ – دەپ زىلدەندى ايەلى.
– ممم، شىنتاقتاعى جىلان، ممم، – دەدى نازار اۋدارماي بەكىش مەزى قىلعان ويدىڭ اراسىندا اداسىپ.
– ءوي، قاعىنعاننان ساۋمىسىڭ ءوزىڭ. نە بولدى ساعان بالامەن الىسىپ؟ تىم قۇرىعاندا قولىنان جەتەكتەپ ءبىر سەكتسياعا اپاردىڭ با؟ شەگە قاعىپ ۇيرەتتىڭ بە؟ بىرەسە بابا ۆاليانىڭ داچاسىنا كەتەسىڭ، بىرەسە قاجى اقساقالدىڭ قويىن سوياسىڭ. قاتىن قۇساپ ەتتەرىن تۇزدايسىڭ. وتباسىمىزبەن ءبىر جاققا شىعىپ دەمالايىق دەسە، اقشا جوق دەپ شىعاسىڭ. ەندى كەلىپ بالاڭمەن الىسا قالدىڭ؟ – دەدى ايا تىلىنە تىزگىن بەرىپ قۇلديلاتىپ.
– سەن ونىڭ نەمەن اينالىسىپ جۇرگەنىنەن حابارىڭ بار ما؟
– بار. ەندى نە قىل دەيسىڭ؟
بەكىش ۇندەي الماي قالدى. بەت-ءجۇزى بوزارىپ، تاناۋى دەلديىپ، كوزى اقيلانا باستادى. ءتىسىن شىقىرلاتىپ، جۇدىرىعىن ءتۇيدى. ايا كۇيەۋىنىڭ كۇيىن كورىپ اڭ-تاڭ. زارەسى ءزار ءتۇبىن ارالاپ كەتتى.
– جانىڭنىڭ بارىندا جوعال ۇيدەن، الىپ كەل انا «تاسباقانى»، – دەپ اقىردى بەكىش. ايا كۇيەۋىنىڭ بۇلاي اشۋلانعانىن بۇرىن كورمەگەن. جەڭىل حالاتىن اۋىستىرماستان ءۇيدىڭ تابىشكەسىمەن ونىڭ تابالدىرىقتان قالاي اتتاپ زىتا جونەلگەنىن ءوزى دە اڭعارماي قالدى.
– مياۋ.
«مىنالار مىسىق اسىراپ العاننان ساۋ ما؟» دەگەندەي بەكىش كورشى بولمەنىڭ ەسىگىنە قارادى اشۋىن باسىپ. ارعى جاقتان كىشى ۇلى ايان ءتورت تاعانداپ مىسىق قۇساپ مايىسىپ كەلدى دە اياعىنا وراتىلدى. ودان كەيىن ارقاسىنا جاتا قالىپ دومالادى.
– مياۋ.
بەكىش باسىن ۇستاپ قابىرعاعا سۇيەندى دە سىلق ەتىپ وتىرا كەتتى. تاڭعالا المادى. ءوزىنىڭ دە «تاڭعالۋ داتچيگى» كۇيىپ كەتكەن سەكىلدى.
– مياۋ...
1بەل كوتەرەر – اۋىلدىڭ قارتتارىنىڭ باسىن قوسىپ ارنايى ءدام بەرۋ ءداستۇرى.
2ايىرىلىس قازان – كوشەتىن ءۇي يەلەرىنە قونىس اۋدارار الدىندا اعايىنداردىڭ كەزەكتەسىپ دامگە شاقىرۋ ءداستۇرى.
3قولكەسەر – مال سويىپ بەرگەنى ءۇشىن قاساپشىنىڭ قالاعان جەرىنەن كەسىپ العان كەسەك ەت.
4تاتۋ – دەگەن سالىنعان جاساندى سۋرەت.
بەيبىت بوجەن، كەرەكۋ
Abai.kz
