19 قاڭتاردا اۋعانستان استاناسى كابۋلدىڭ ورتالىعىنداعى قىتاي مەيرامحاناسىندا  جانكەشتى جارىلىس جاسادى. دۇيسەنبى كۇنى فرانتسيانىڭ اتاقتى «Le Monde» باسىلىمى قىتايدىڭ اۋعانستان ستراتەگياسىنا بىرقاتار شابۋىلدار اسەر ەتكەنى تۋرالى ماقالا جاريالادى. ماقالادا سوڭعى جىلدارى بەيجىڭ كورشىلەس اۋعانستانداعى تاۋ-كەن جوبالارىن دامىتۋدى جالعاستىرىپ، اۋعانستاننىڭ تۇراقتىلىعىن شىڭجاڭداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى فاكتور رەتىندە قاراستىرعانى اتاپ ءوتىلدى. دەگەنمەن، اۋعانستانداعى قىتاي ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قازىر قاۋىپ ءتونىپ تۇر.

19 قاڭتاردا جاس قىتايلىق بيزنەسمەن دجەنني كابۋلدىڭ ورتالىعىنداعى ەڭ جاقسى جەردە ورنالاسقان سيىر ەتىنەن جاسالعان كەسپە مەيرامحاناسىندا جانكەشتى جارىلىستىڭ قۇربانى بولدى. كەيىننەن «يسلام مەملەكەتى» توبى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الدى. شابۋىل سالدارىنان 13 ادام جاراقات الىپ، 7 ادام قازا تاپتى. قىتاي باق-تارىنىڭ حابارلاۋىنشا، قازا تاپقانداردىڭ بىرەۋى قىتاي ازاماتى، بەسەۋى جاراقات العان.

مەيرامحاناداعى جارىلىستان كەيىن، ىقپالدى قىتايلىق قورعانىس بلوگى «قارۋ الەمىنە تالداۋ» 21 قاڭتاردا: «ەگەر استانانىڭ ورتالىعىندا تاماقتانۋ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەسە، شالعاي پروۆينتسيالاردا ورنالاسقان ءىرى تاۋ-كەن جانە ينفراقۇرىلىم جوبالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قالاي كەپىلدىك بەرۋگە بولادى؟» دەگەن سۇراق قويعان ماقالا جاريالادى. قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دە قىتاي ازاماتتارىنا «قازىرگى قاۋىپسىزدىك جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ، جاقىن ارادا اۋعانستانعا ساپار شەگۋدەن اۋلاق بولۋدى» بىرنەشە رەت ەسكەرتتى.

قىتاي ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ 2024 جىلعى ەسەبىنە سايكەس، اۋعانستاندا شامامەن 200 قىتاي ازاماتى تۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋعانستاندا جانە ونىڭ اينالاسىنداعى اۋدانداردا تۇراتىن قىتاي ازاماتتارى شابۋىل نىسانىنا اينالۋدا.

2025 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا اۋعانستاننان باستاۋ العان شەكارادان تىس شابۋىل تاجىكستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى التىن كەنىشى جۇمىسشىلارىنىڭ لاگەرىنە باعىتتالدى، ناتيجەسىندە ءۇش قىتايلىق تەحنيك قازا تاپتى.

2025 جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا اۋعانستاننان تاجىكستاننىڭ تاۋلى باداحشان ايماعىنا تاعى ءبىر تۇنگى قارۋلى شابۋىل جاسالدى، وندا مەملەكەتتىك كاسىپورىنعا جول سالىپ جاتقان قىتايلىق جۇمىسشىلار نىساناعا الىندى، ناتيجەسىندە ەكى ادام قازا تاۋىپ، بىرنەشە ادام جاراقات الدى.

اۋعانستاننىڭ مينەرالدى رەسۋرستارىنداعى قىتاي ينۆەستيتسياسى

2021 جىلدىڭ جازىندا تاليبان بيلىككە كەلگەننەن كەيىن، ولار مينەرالدى رەسۋرستاردى يگەرۋ جانە ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى ىزدەۋ ارقىلى حالىقارالىق وقشاۋلانۋدان شىعۋعا تىرىستى. 2021 جىلدىڭ قاراشاسىندا بەس قىتايلىق ينۆەستور ليتي رەسۋرستارىن زەرتتەۋ ءۇشىن اۋعانستانعا باردى. سول كەزدە قىتايدىڭ Global Times گازەتى قىتايدىڭ مەتالل، مينەرال جانە حيميالىق زاتتاردى يمپورتتاۋشىلار مەن ەكسپورتتاۋشىلار ساۋدا پالاتاسىنىڭ بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنتى چجوۋ شيتسزياننىڭ: «ەڭ ۇلكەن ماسەلە - قاۋىپسىزدىك. ەگەر قاۋىپسىزدىك كەپىلدەندىرىلمەسە، ينۆەستيتسيا شىعىنعا ۇشىرايدى»، - دەگەن ءسوزىن كەلتىردى.

2023 جىلى قىتايدىڭ مەملەكەتتىك كاسىپورنى سينتسزيان ورتالىق ازيا مۇناي جانە گاز كومپانياسى ءامۋداريا باسسەينىندە مۇناي مەن گازدى يگەرۋگە 25 جىلدىق كەلىسىمشارتقا قول قويىپ، 540 ميلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالدى. «Weapons World Analysis» بەدەلدى قورعانىس بلوگىندا: «سول كەزدە تاليبان قىتايلىق پەرسونالدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارىن سالۋعا ۋادە بەردى»، - دەلىنگەن.

2025 جىلدىڭ تامىز ايىندا South China Morning Post باسىلىمى اۋعانستاننىڭ ورتالىعىنداعى مەس ايناك كەن ءوندىرۋ جوباسى اقىرى باستالۋى مۇمكىن ەكەنىن حابارلادى. بۇل كەنىش الەمدەگى ەڭ ءىرى مىس كەنىشتەرىنىڭ ءبىرى. China Metallurgy Group Corporation كومپانياسى كەنىشتى ءوندىرۋ قۇقىعىن 2008 جىلدان بەرى يەلەنىپ كەلەدى، بىراق سوعىسقا بايلانىستى جۇمىستار ۇزاق ۋاقىت بويى توقتاتىلدى.

سونىمەن قاتار، 2025 جىلدىڭ 10 اقپانىنان باستاپ، «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا قىتايدىڭ چۋنتسين قالاسى مەن اۋعانستاننىڭ حايراتان پورتى اراسىندا تەمىرجول جۇك تاسىمالى قىزمەتى ىسكە قوسىلدى، بۇل باعاسى ارزان قىتاي تاۋارلارىنىڭ اۋعانستانعا كوپ مولشەردە تەز كىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. كابۋلدا ورنالاسقان سينحۋا اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى 23 قاڭتاردا بىلاي دەپ جازدى: «مەن اۋعانستانداعى دۇكەندەر مەن سۋپەرماركەتتەرگە بارعان سايىن قىتاي ونىمدەرىن كورەمىن: اياق كيىم، شۇلىق، باس كيىم، اس ءۇي ىدىستارى جانە تۇرمىستىق تەحنيكا. بۇل تاۋارلار قاراپايىم اۋعاندىقتارعا ومىرلەرىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى». بۇۇ مالىمەتتەرى بويىنشا، اۋعاندىقتاردىڭ 85%-ى كۇنىنە 1 دوللاردان از اقشاعا كۇن كورەدى.

Le Monde گازەتى قىتايدىڭ اۋعانستانداعى ەكونوميكالىق قاتىسۋى كوپتەگەن كەدەرگىلەر مەن بەلگىسىزدىكتەرگە تاپ بولعانىمەن، بۇل بەيجىڭنىڭ تاليبان رەجيمىمەن بايلانىسىن ساقتاۋعا وڭ اسەر ەتىپ، اۋعانستاننىڭ تۇراقتىلىعىنا جاناما تۇردە اسەر ەتىپ، وسىلايشا شىڭجاڭداعى تۇراقتىلىقتى نىعايتتى دەپ توپشىلايدى.

اۋعانستان مەن شىنجاڭنىڭ شەكاراسى 76 شاقىرىمعا سوزىلادى. 2021 جىلدىڭ جازىندا تاليبان بيلىكتى باسىپ العان كەزدە، فۋدان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەسەي جانە ورتالىق ازيا زەرتتەۋلەرى ورتالىعىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى چجاو حۋاشەن: «قىتاي ءۇشىن قىتايدىڭ اۋعانستان ساياساتىنىڭ باستاپقى نۇكتەسى – شىڭجاڭنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعى. قىتايدىڭ اۋعانستانداعى ءىرى جوبالارى مەن ينۆەستيتسيالارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى رەتىندە قاراستىرىلمايدى»، – دەپ پىكىر بىلدىرگەن.

Abai.kz