قازاقستاندا وڭىرلىك رامىزدەرگە (زاڭ ماتىنىندە – نىشان) قاتىستى قابىلدانعان جاڭا قاعيدا سىرت قاراعاندا تارتىپكە كەلتىرىلگەن، راسىمدەرى ايقىن، كەزەڭدەرى ناقتى كورسەتىلگەن قۇجات رەتىندە ۇسىنىلعان. الايدا ونىڭ ىشكى قۇرىلىمىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەندە مۇلدە وزگە شىندىق بايقالادى: بۇل – قۇقىقتىق تۇرعىدان تولىق اياقتالماعان، عىلىمي نەگىزدەمەسى ءالسىز جانە تەرمينولوگيالىق تۇرعىدان ورنىقپاعان قۇجات. باسقاشا ايتقاندا، بۇل – جۇيە قالىپتاستىرۋعا ەمەس، جۇيەسىزدىكتى راسىمدەۋگە بەيىمدەلگەن نورماتيۆتىك ارەكەت.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2023 جىلعى 4 قازانداعى №866 قاۋلىسى اياسىندا قابىلدانىپ، مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ 2024 جىلعى 30 قازانداعى №503-نق بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «وڭىرلىك نىشان جوباسىن ازىرلەۋ قاعيدالارى» فورمالدى تۇردە زاڭ تالاپتارىنا سۇيەنگەنىمەن، ونىڭ مازمۇندىق ساپاسى كۇمان تۋدىرادى. گەرالديكالىق، قۇقىقتىق جانە تەرمينولوگيالىق ساراپتاما اتالمىش قۇجاتتىڭ بىرقاتار ەرەجەلەرى كاسىبي ستاندارتتارعا تولىق سايكەس كەلمەيتىنىن اشىق كورسەتتى. بۇل – جەكەلەگەن قاتەلىك ەمەس، جۇيەلىك كەمشىلىك.

ماسەلەنىڭ وزەگى ءبىر عانا سۇراققا كەلىپ تىرەلەدى: مينيسترلىكتىڭ گەرالديكا سالاسىنا جاۋاپتى شەنەۋنىكتەرى وڭىرلىك ءرامىزدى قالاي تۇسىنەدى؟ ەگەر ول تاريحي-مادەني كود ءارى قۇقىقتىق-ۇيىمداستىرۋشىلىق قۇرىلىم رەتىندە قاراستىرىلسا، وندا وعان قويىلاتىن تالاپتار دا قاتاڭ، ءبىرىزدى جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن بولۋعا ءتيىس. ال ەگەر ول جاي عانا ۆيزۋالدى بەلگى دەڭگەيىندە قابىلدانسا، وندا ۇسىنىلعان قاعيدالار قازىرگى كۇيىندە-اق جەتكىلىكتى دەپ تانىلار ەدى. وكىنىشكە قاراي، قۇجاتتىڭ ىشكى لوگيكاسى ەكىنشى تاسىلگە كوبىرەك جاقىن ەكەنىن اڭعارتادى.

قاعيدادا كونكۋرس وتكىزۋ ءتارتىبى بار، ءوتىنىم قابىلداۋ مەحانيزمى بار، قوعامدىق تالقىلاۋ قاراستىرىلعان، ساراپتامالىق كەڭەس ەنگىزىلگەن، سوڭىندا ءماسليحات بەكىتەدى. بارلىعى بار سياقتى. بىراق ەڭ نەگىزگى سۇراققا جاۋاپ جوق: وڭىرلىك ءرامىز دەگەن نە؟ ونىڭ گەرالديكالىق تابيعاتى قانداي؟ قانداي قۇرىلىمعا سۇيەنۋگە ءتيىس؟ قانداي ستاندارتتارعا باعىنادى؟ بۇل سۇراقتار جاۋاپسىز قالعان. ال جاۋاپسىز قالعان جەردە قۇقىقتىق نورما ەمەس، تەك اكىمشىلىك پروتسەدۋرا عانا ءومىر سۇرەدى.

ەڭ داۋلى جانە ەڭ ءالسىز تۇس – تەرمينولوگيالىق جۇيە. قۇجاتتا «ءرامىز» ۇعىمى «نىشان» سوزىمەن الماستىرىلعان. بۇل جاي عانا لەكسيكالىق تاڭداۋ ەمەس، بۇل – تۇتاس ۇعىمدىق جۇيەگە نەگىزسىز ارالاسۋ. «ءرامىز» – قۇقىقتىق تۇرعىدان ورنىققان كاتەگوريا: ونىڭ مازمۇنى، قۇرىلىمى جانە قولدانىلۋ اياسى ناقتى ايقىندالعان. ال «نىشان» – كوبىنە ادەبي-ستيليستيكالىق سيپاتتاعى، قۇقىقتىق جۇكتەمەسى مەن نورماتيۆتىك ايقىندىعى بەكىتىلمەگەن ۇعىم. مۇنداي الماستىرۋ ۇعىمدى ناقتىلاۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە ونىڭ قۇقىقتىق تۇسىنىگىن السىرەتىپ، سەمانتيكالىق شەكاراسىن كومەسكىلەندىرەدى. ونىڭ سالدارى ءبىرىزدى تەرمينولوگيالىق جۇيەنى ىدىراتىپ، ورنىنا ەكىۇشتى، تۇراقسىز ينتەرپرەتاتسيانى ورنىقتىرادى. وسى ساتتەن باستاپ جۇيە ىشتەن كۇيرەي باستايدى. نورما السىرەگەن جەردە اركىم ءوز تۇسىنىگىن ەنگىزەدى. ءار ءوڭىر ءوز بەتىنشە ينتەرپرەتاتسيا جاسايدى: ءبىر ءوڭىر «نىشاندى» لوگوتيپ رەتىندە قابىلدايدى، ەكىنشىسى – كوركەم بەلگى رەتىندە، ءۇشىنشىسى – تۋريستىك نەمەسە كوممەرتسيالىق برەند قۇرالى رەتىندە قولدانادى. ناتيجەسىندە بىرىڭعاي گەرالديكالىق جۇيە ورنىنا ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى جوق، ماعىناسى ءارتۇرلى، ساپاسى اركەلكى ۆيزۋالدى ونىمدەر جيىنتىعى پايدا بولادى. بۇل – گەرالديكا ەمەس، بۇل – ديزاينەرلىك يمپروۆيزاتسيا.

بۇل جەردە تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار: گەرالديكالىق ستاندارتتاردىڭ تولىق ەسكەرىلمەۋى. قالقان ءپىشىنى، تينكتۋرا جۇيەسى، كومپوزيتسيالىق يەرارحيا – بۇلاردىڭ ەشقايسىسى قاعيدادا ناقتى بەكىتىلمەگەن. ياعني قۇجات گەرالديكانى عىلىم رەتىندە مويىندامايدى، تەك سىرتقى بەينەنى قابىلدايدى، ەركىن ۆيزۋالدى شەشىمدەردى زاڭداستىرۋعا جول اشادى. بۇل – كاسىبي دەڭگەيدىڭ تومەندىگى عانا ەمەس، گەرالديكاعا دەگەن كوزقاراستىڭ ۇستىرتتىگىن كورسەتەدى جانە «وڭىرلىك نىشان» ۇعىمىن قۇقىقتىق كاتەگوريادان گورى كەزدەيسوق گرافيكالىق ءونىم دەڭگەيىنە تۇسىرەدى. قۇجات قۇقىقتىق ءرامىز ەمەس، ۆيزۋالدى بەلگى ءوندىرۋدى ىنتالاندىرادى. حالىقارالىق تاجىريبە بۇعان مۇلدە قاراما-قارسى. ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە نەمەسە جاپونيادا وڭىرلىك رامىزدەر – بۇل تەك سۋرەت ەمەس، قۇقىقتىق اكت دەڭگەيىندە بەكىتىلەتىن تاريحي كود. وندا ءاربىر ەلەمەنتتىڭ ءمانى بار، ءاربىر وزگەرىس قاتاڭ باقىلاۋدان وتەدى، ال ساراپتاما – مىندەتتى كەزەڭ. قازاقستانداعى مودەلدە بولسا، ساراپتامالىق كەڭەس تەك كەڭەس بەرەدى، ال شەشىمدى اكىمشىلىك ورگان قابىلدايدى. بۇل عىلىمي ساراپتامانى فورمالدى راسىمگە اينالدىرادى. ياعني ساراپتامانىڭ ءرولىن تومەندەتىپ، باسقارۋشىلىق ەركىندىكتى شامادان تىس كەڭەيتەدى. اقىرىندا كاسىبي قورىتىندى ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلىپ، شەشىم ساپاسى كۇماندى بولادى. گەرالديكالىق جۇيەدە مۇنداي ءتاسىل مۇلدە قابىلدانبايدى، سەبەبى عىلىمي قورىتىندى – شەشۋشى فاكتور بولۋعا ءتيىس.

قۇجاتتاعى قولدانىلۋ اياسى دا ماسەلەنى شەشپەيدى. وندا «قايدا قولدانۋعا بولادى» دەگەن سۇراققا فورمالدى جاۋاپ بەرىلگەنىمەن، «ناقتى نە قولدانىلىپ وتىر» دەگەن ءتۇيىندى ماسەلە تولىق اشىلماعان كۇيدە قالعان. قۇرىلىمدىق نەگىزى ايقىندالماعان جەردە قۇقىقتىق مارتەبە دە ورنىقپايدى. مۇنداي جاعدايدا ۇسىنىلعان بەلگى ءرامىز دەڭگەيىنە كوتەرىلمەي، تەك سىرتقى كورىنىسى بار ۆيزۋالدى ەلەمەنت رەتىندە شەكتەلىپ قالادى. بۇل – مازمۇندىق وزەگى ءالسىز، جۇيەلىك تۇتاستىعى جوق رەگلامەنت.

رۋلىق-تاڭبالىق ەلەمەنتتەرگە قاتىستى تىيىم دا بىرجاقتى سيپات العان. قازاقتىڭ تاريحي تاڭبا مادەنيەتى تۇتاس كۇيىندە نازاردان تىس قالىپ، ونىڭ سەمانتيكالىق جانە تاريحي قاباتى تولىق ەسكەرىلمەگەن. ال تاڭبا ۇعىمى – تەك ەتنوگرافيالىق دەرەك ەمەس، ۇلتتىق جادىنىڭ، رۋ-تايپالىق قۇرىلىمنىڭ جانە كوركەمدىك- رامىزدىك ويلاۋدىڭ ماڭىزدى قاباتى. مۇنداي دەڭگەيدەگى مۇرانى تۇگەلدەي شەكتەۋ – تاريحي كونتەكستى تۇتاس ەلەمەۋ بولىپ سانالادى. بۇل تۇستا تەڭگەرىمدى قۇقىقتىق رەتتەۋ قاجەت ەدى، الايدا ۇسىنىلعان قاعيدادا ونداي ادىستەمەلىك ۇستانىم بايقالمايدى. دۇرىس ءتاسىل تولىق تىيىم سالۋ ەمەس، ناقتى قۇقىقتىق شەكتەۋ قويۋ بولۋعا ءتيىس: ياعني قوعامدىق تۇتاستىققا، مەملەكەتتىك بىرلىككە جانە بولىنۋشىلىك قاۋپىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن بەلگىلەردى رەگلامەنتتەۋ. ال قالعان تاريحي-مادەني تاڭبالىق جۇيە عىلىمي-مادەني اينالىمدا ساقتالۋى كەرەك. قازىرگى قالىپتاعى ءتاسىل مادەني ساباقتاستىقتى ءۇزىپ قانا قويماي، تاريحي رامىزدىك جۇيەنىڭ تابيعي ەۆوليۋتسياسىن دا تەجەيدى.

سۋبەكتىلەردى شەكتەۋ دە قيسىنسىز. قاعيدا تەك وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردى قامتيدى. اۋدان، قالا، اۋىلدىق وكرۋگ دەڭگەيلەرى ەسكەرىلمەگەن. بۇل – گەرالديكالىق يەرارحيانى بۇزۋ. وڭىرلىك ءرامىز كوپدەڭگەيلى جۇيە بولۋعا ءتيىس، ال مۇندا ول جاساندى تۇردە قىسقارتىلعان.

رەداكتسيالىق قاتەلىكتەر – بولەك ماسەلە. قۇجاتتا گرامماتيكالىق («ەسكەرىلەردى»), سينتاكسيستىك جانە ستيليستيكالىق قاتەلەر جۇيەلى تۇردە كەزدەسەدى. «قالالانىڭ» سياقتى ورفوگرافيالىق قاتەلەر نورماتيۆتىك اكت ءۇشىن ورەسكەل كەمشىلىك. «اكىمى باسقاراتىن وبلىس» دەگەن تىركەس قۇقىقتىق تۇرعىدان دۇرىس ەمەس – اكىم وبلىستى ەمەس، اكىمدىكتى باسقارادى. «القالى اتقارۋشى ورگان» دەگەن انىقتاما دا دۇرىس ەمەس – اكىمدىك القالى ورگان ەمەس.

1-تارماق پەن 9-تارماق اراسىنداعى قايشىلىق ەرەكشە نازار اۋدارادى. ءبىر تارماقتا اكىمشىلىك دەڭگەيلەر تولىق بەرىلسە، كەلەسى تارماقتا اۋدان دەڭگەيى ءتۇسىپ قالعان. بۇل – جاي سايكەسسىزدىك ەمەس، قۇقىقتىق يەرارحيانىڭ بۇزىلۋى. مۇنداي قايشىلىق نورمانى ەكىۇشتى تۇسىندىرۋگە اكەلەدى.

تەرمينولوگيالىق بۇرمالاۋلار دا ايقىن. «ەمبلەما» مەن «ءرامىز» تەڭەستىرىلگەن. بۇل – ورەسكەل قاتە. ەمبلەما – ۇيىمنىڭ گرافيكالىق بەلگىسى، ال ءرامىز – مەملەكەتتىك-يدەيالىق كاتەگوريا. ولاردى تەڭەستىرۋ قۇقىقتىق ماعىنانى جويادى.

ءماسليحاتتىڭ ءرولى قاعاز جۇزىندە شەشۋشى. بىراق ءىس جۇزىندە ول دايىن ەمەس، عىلىمي نەگىزسىز جوبالاردى بەكىتۋگە ءماجبۇر بولۋى مۇمكىن. سەبەبى ونىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلاتىن جوبالاردىڭ ساپاسى باستاپقى كەزەڭدە-اق كۇماندى.

ەڭ باستى كەمشىلىك – اتاۋدىڭ بولماۋى. قاعيدا وڭىرلىك ءرامىزدىڭ ناقتى ءتۇرىن انىقتامايدى: گەرب پە، ەمبلەما ما، لوگوتيپ پە – بەلگىسىز. بۇل – قۇقىقتىق ۆاكۋم. مۇنداي جاعدايدا كونكۋرس تالاپتارى تۇسىنىكسىز بولادى، قولدانۋ اياسى داۋلى بولادى، قۇقىقتىق پراكتيكا تۇراقسىز بولادى. سالدارى – قۇقىقتىق بەلگىسىزدىك، اكىمشىلىك تۇسىنبەۋشىلىك، حاوس.

شەشىم تۇبەگەيلى جانە كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن سيپاتتا بولۋى ءتيىس. جارتىلاي تۇزەتۋ، كوسمەتيكالىق رەداكتسيا نەمەسە تەرمين اۋىستىرۋ بۇل جەردە ەشقانداي ناتيجە بەرمەيدى، سەبەبى ماسەلە ءماتىن دەڭگەيىندە ەمەس، تۇتاس نورماتيۆتىك لوگيكا دەڭگەيىندە جاتىر.

بىرىنشىدەن، «وڭىرلىك نىشان» ۇعىمى قۇقىقتىق اينالىمنان تولىق شىعارىلۋى قاجەت. بۇل تەرمين عىلىميلىقتان جۇرداي، قۇقىقتىق مازمۇنى جوق، تەك بەينەلىك سيپاتتاعى جاساندى كونسترۋكتسيا. ونىڭ ورنىنا تەك ءبىر عانا ناقتى ءارى گەرالديكالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن ۇعىم – «وڭىرلىك ءتولتاڭبا» ەنگىزىلۋى ءتيىس. بۇل اتاۋ عانا ەمەس، تۇتاس جۇيەنىڭ باعىتىن ايقىندايتىن كونتسەپتۋالدىق تاڭداۋ.

ەكىنشىدەن، گەرالديكالىق ستاندارتتار زاڭ دەڭگەيىندە قاتاڭ بەكىتىلۋى كەرەك. قالقان قۇرىلىمى، تينكتۋرا جۇيەسى، كومپوزيتسيالىق يەرارحيا، رامىزدىك كود – بۇلاردىڭ ەشقايسىسى تۇسىندىرمە دەڭگەيىندە قالماۋى ءتيىس. ەگەر ولار نورماتيۆتىك اكتىمەن بەكىتىلمەسە، جۇيە بولمايدى، تەك ۆيزۋالدى ەركىندىك قالادى. ال ۆيزۋالدى ەركىندىك قۇقىقتىق ءرامىز جۇيەسىنە جاتپايدى.

ۇشىنشىدەن، ساراپتامالىق كەڭەستىڭ قورىتىندىسى مىندەتتى قۇقىقتىق كۇشكە يە بولۋعا ءتيىس. قازىرگى فورماتتا ول تەك كەڭەس بەرۋشى دەڭگەيدە قالىپ وتىر، ياعني عىلىمي پىكىر شەشىمگە اسەر ەتپەيدى. بۇل – جۇيەلىك قاتە. عىلىمي ساراپتاما ۇسىنىس ەمەس، سۇزگى بولۋى كەرەك. ەگەر ول مىندەتتى بولماسا، وندا بۇكىل ساراپتاما ينستيتۋتى فورمالدى دەكوراتسياعا اينالادى.

وسى ءۇش ءتۇيىننىڭ سىرتىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – قاعيدانىڭ گەرالديكانى عىلىم رەتىندە مۇلدە مويىنداماۋى. بۇل كەزدەيسوق كەمشىلىك ەمەس، بۇل – تۇتاس ادىسنامالىق ۆاكۋم. قۇرىلىمدىق ستاندارت جوق، تەرمينولوگيالىق بىرىزدىلىك جوق، عىلىمي ساراپتاما مىندەتتى ەمەس. مۇنداي جاعدايدا «جۇيە» دەپ اتاۋعا بولاتىن ەشتەڭە قالمايدى. تەك اكىمشىلىك راسىمدەردىڭ جيىنتىعى عانا قالادى.

بۇل جەردە ماسەلە ءبىر نورماتيۆتىك اكتىنىڭ ساپاسىندا ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كوزقاراستىڭ داعدارىسى. ەگەر ءرامىز عىلىمي-تاريحي جۇيە رەتىندە ەمەس، تەك ۆيزۋالدى بەزەندىرۋ ەلەمەنتى رەتىندە قابىلدانسا، وندا مەملەكەت ءوزىنىڭ ەڭ نەگىزگى قاباتىنان – تاريحي-مادەني كودىنان – بىرتىندەپ اجىرايدى.

ءرامىز – بۇل سۋرەت ەمەس. بۇل – تاريحي جادىنىڭ قۇقىقتىق فورماسى، مەملەكەتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋ مەحانيزمى. ال مۇنداي كاتەگوريانى جەڭىلدەتۋ، بەينەگە اينالدىرۋ نەمەسە ديزاين دەڭگەيىنە ءتۇسىرۋ – ونىڭ ءمانىن جويۋمەن تەڭ. ءمان جويىلعان جەردە سيمۆول دا، جۇيە دە، بىرىزدىلىك تە قالمايدى. ەگەر بۇل جۇيەلىك قاتەلىكتەر بۇگىن تۇزەتىلمەسە، ەرتەڭ قازاقستان گەرالديكالىق تۇرعىدان ءبىرتۇتاس كەڭىستىك ەمەس، ءوزارا بايلانىسى جوق، ماعىناسى ۇيلەسپەيتىن، قۇقىقتىق مارتەبەسى كۇماندى بەلگىلەردىڭ بىتىراڭقى جيىنتىعىنا اينالادى. بۇل تەك ەستەتيكالىق پروبلەما ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماعىنالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق داعدارىس.

وسى بارلىق قايشىلىقتاردى بىرىكتىرەتىن ورتاق ءتۇيىن بىرەۋ عانا: جۇيەلىك ويلاۋدىڭ تولىق جوقتىعى. قۇجاتتا عىلىمي نەگىز جوق، قۇقىقتىق دالدىك جوق، تەرمينولوگيالىق ءتارتىپ جوق. ونىڭ ورنىن راسىمدىك قۇرىلىمدار مەن بيۋروكراتيالىق كەزەڭدەر عانا باسقان. سوندىقتان بۇل قۇجاتتاعى كەمشىلىكتەردى «ولقىلىق» دەپ اتاۋ – شىنايى جاعدايدى جۇمسارتۋ عانا. ناقتىسىندا بۇل – قۇقىقتىق اۋىتقۋلاردىڭ, تەرمينولوگيالىق بۇرمالاۋلاردىڭ جانە عىلىمي نەگىزدەن تۇبەگەيلى اجىراۋدىڭ جۇيەلەنگەن كورىنىسى. جەكەلەگەن قاتەلىكتەر تۋرالى ءسوز بولىپ وتىرعان جوق. ءسوز تۇتاس كونتسەپتسيانىڭ داعدارىسى تۋرالى بولىپ وتىر.

ايدىن رىسبەكۇلى، گەرالديست

Abai.kz