قوعام دامۋىنىڭ وزەگىندە ءاردايىم ءتىل پروبلەماسى تۇرعان. ءتىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس، ول ۇلتتىڭ جادىن، دۇنيەتانىمىن، مىنەزىن، تاريحي تاجىريبەسىن ساقتايتىن رۋحاني وزەك. سوندىقتان «ءبىر ءتىلدى قوعام» ۇعىمى كەيدە ءۇستىرت ءتۇسىندىرىلىپ، تار شەڭبەردە قاراستىرىلادى. ال شىن مانىندە، ءبىر ءتىلدى قوعام – ءبىر ويلاۋ كەڭىستىگى، ورتاق قۇندىلىقتار الاڭى، ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ تىرەگى.

ءبىر ءتىلدى قوعام دەگەندە باسقا تىلدەردى جوققا شىعارۋ نەمەسە كوپتىلدىلىكتى مانسۇقتاۋ – دەپ ويلاماۋ كەرەك. ەل ىشىندەگى نەگىزگى قوعامدىق، ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني قاتىناستاردىڭ ءبىر ورتاق مەملەكەتتىك ءتىل ارقىلى جۇزەگە اسۋىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇل – الەمدىك تاجىريبەدە دالەلدەنگەن، مەملەكەت تۇراقتىلىعى مەن ۇلت بىرلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور.

ۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق تۇتاستىق

ءبىر ءتىلدى قوعام ەڭ الدىمەن ۇلتتى بىرىكتىرەدى. ورتاق ءتىل – ورتاق تاعدىردىڭ بەلگىسى. ءتىل ارقىلى ادامدار ءوزارا تەرەڭىرەك تۇسىنەدى، ويى مەن ماقساتى توعىسادى. قوعامدا اقپارات الماسۋ جەڭىلدەپ، الەۋمەتتىك كەدەرگىلەر كەميدى. ءارتۇرلى تىلدىك توپتارعا ءبولىنۋ ساياسي، مادەني جانە الەۋمەتتىك جىكتەلۋگە اكەلۋى مۇمكىن. مىسالى، ءبىزدىڭ قازاقستاندى بيلىك يەسى ەكى قوعامعا ءبولىپ تاستادى، قازاق جانە ورىس ءتىلدى عىلىپ. الداعى ۋاقىتتا وسى ساياسات ەلدى ەكىگە ءبولىپ جىبەرمەسىنە كىم كەپىل. وتە قاۋىپتى، تۇراقسىز ساياسات. ال ءبىر ءتىل ۇستەم بولعان ورتادا ازاماتتار ءوزىن ءبىرتۇتاس قاۋىمنىڭ مۇشەسى رەتىندە سەزىنەدى.

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، ءبىر ءتىلدى قوعام قالىپتاستىرعان ەلدەردە ۇلتتىق سانا تەز جەتىلىپ، مەملەكەتشىلدىك بەرىك ورنىققانىن بايقايمىز. فرانتسيا، جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا سىندى ەلدەردە مەملەكەتتىك ءتىل قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا باسىمدىققا يە. وسى ەلدەردە ءتىل – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ تەمىرقازىعى.

ءبىر ءتىلدى قوعام مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. زاڭدار، نورماتيۆتىك اكتىلەر، رەسمي قۇجاتتار ءبىر تىلدە ازىرلەنىپ، ءبىر تىلدە تۇسىندىرىلگەندە، ونى حالىقتىڭ قابىلداۋى دا، ورىنداۋى دا وڭاي بولادى. كوپتىلدى رەسمي كەڭىستىك كەيدە تۇسىنبەۋشىلىككە، بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەرگە، جاۋاپكەرشىلىكتىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلەدى. ەلىمىزدە قازىرگى كەزدە تۋرا وسىنداي جاعداي.

مەملەكەتتىك ءتىل ۇستەم قوعامدا ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىس تىكەلەي ءارى سەنىمدى بولادى. حالىق زاڭدى ءوز تىلىندە ءتۇسىنىپ، تالاپتى دا سول تىلدە قويادى. بۇل – قۇقىقتىق سانانىڭ وسۋىنە، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى.

ءبىر ءتىلدى قوعام ءبىلىم جۇيەسىندە دە ۇلكەن ارتىقشىلىق بەرەدى. وقۋ باعدارلامالارى، وقۋلىقتار، عىلىمي زەرتتەۋلەر ءبىر تىلدە جۇيەلەنسە، ءبىلىم ساپاسى ارتادى. وقۋشى دا، ستۋدەنت تە ءوز انا تىلىندە تەرەڭ ويلانىپ، كۇردەلى ۇعىمداردى ەركىن مەڭگەرە الادى. انا تىلىندە الىنعان ءبىلىم – ەڭ ساپالى ءبىلىم.

عىلىم سالاسىندا دا ءتىلدىڭ ورنى ەرەكشە. ءبىر ءتىلدى عىلىمي ورتا قالىپتاسقاندا تەرمينولوگيا جۇيەلەنىپ، ۇلتتىق عىلىمي مەكتەپتەر داميدى. بۇل ءوز كەزەگىندە شەتەلدىك ءبىلىم مەن تاجىريبەنى سۇزگىدەن وتكىزىپ، ۇلتتىق مۇددەگە ساي بەيىمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءتىل عىلىمدى تەجەمەيدى، كەرىسىنشە، دۇرىس ساياسات ارقىلى عىلىمدى العا جەتەلەيدى.

كوپ جاعدايدا ءتىل پروبلەماسى ەكونوميكادان بولەك قاراستىرىلادى. الايدا ءبىر ءتىلدى قوعام ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ۇتىمدى. ءبىر تىلدە جۇرگىزىلەتىن ىسكەرلىك قاتىناس، قۇجات اينالىمى، جارناما مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى ۋاقىتتى دا، رەسۋرستى دا ۇنەمدەيدى. كاسىپكەر مەن تۇتىنۋشى ءبىر تىلدە سويلەسكەندە سەنىم ارتادى، نارىق كەڭەيەدى.

سونىمەن قاتار، ىشكى نارىقتا ورتاق ءتىلدىڭ بولۋى وتاندىق ءونىمنىڭ، ۇلتتىق برەندتەردىڭ دامۋىنا جول اشادى. ءتىل – ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ دە تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن فاكتور.

ءبىر ءتىلدى قوعام مادەني تۇتاستىقتى ساقتايدى. ادەبيەت، كينو، تەاتر، مۋزىكا – بارلىعى ءتىل ارقىلى ءومىر سۇرەدى. مەملەكەتتىك ءتىل ۇستەمدىك ەتكەن ورتادا ۇلتتىق مادەنيەت دامىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇزىلمەي جەتەدى. ءتىل السىرەگەن جەردە مادەني جادى دا السىرەيدى.

رۋحاني قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان دا ءبىر ءتىلدى قوعام ماڭىزدى. اقپاراتتىق كەڭىستىك ءبىر تىلدە قالىپتاسقاندا، سىرتقى يدەولوگيالىق ىقپالدارعا قارسى تۇرۋ جەڭىلدەيدى. ۇلتتىق مۇددە مەن قۇندىلىقتار سول ءتىل ارقىلى قورعالادى.

كەيبىرەۋلەر ءبىر ءتىلدى قوعامدى وقشاۋلانۋمەن، الەمنەن بولىنۋمەن شاتاستىرادى. بۇل – قاتە تۇسىنىك. ءبىر ءتىلدى قوعام باسقا تىلدەردى ۇيرەنۋگە تىيىم سالمايدى. كەرىسىنشە، مەملەكەتتىك ءتىل مىقتى بولعان جاعدايدا عانا شەت تىلدەرىن مەڭگەرۋ ءتيىمدى بولادى. ءوز تىلىندە نىق تۇرعان ۇلت قانا وزگە مادەنيەتتەرمەن تەڭ دارەجەدە سۇحبات قۇرا الادى.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، الدىمەن ىشكى تىلدىك تۇتاستىققا قول جەتكىزگەن ەلدەر عانا جاھاندانۋ ۇدەرىسىندە ءوز بولمىسىن جوعالتپاي، تابىستى دامىپ كەلەدى.

ءبىر ءتىلدى قوعام – ءبىر ۇلتتىڭ ارتىقشىلىعى ەمەس، مەملەكەتتىڭ بەرىكتىگى. ول – قوعامدىق كەلىسىمنىڭ، ءتيىمدى باسقارۋدىڭ، ساپالى ءبىلىمنىڭ، دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە رۋحاني قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزى. ورتاق ءتىل بار جەردە ورتاق ماقسات، ورتاق جاۋاپكەرشىلىك قالىپتاسادى.

ءتىل – ساياساتتىڭ قۇرالى دەمەيىك، ۇلتتىڭ تاعدىرى. سوندىقتان ءبىر ءتىلدى قوعام قۇرۋ – بىرەۋگە قارسى باعىتتالعان قادام ەمەس، بولاشاققا جاسالعان سانالى تاڭداۋ. ۇلتتىق مۇددەنى ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن بۇل – تابيعي ءارى زاڭدى جول.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz