جازۋشى، ەتنوگراف، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، مۇقاعاليتانۋشى نۇرلان سارسەنباەۆ اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ ىسىنە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. نۇرلان توقتاسىنۇلىنىڭ قارىمدى قالامىنان تۋعان ەڭبەكتەرى مەن كىتاپتارى، رەسپۋبليكالىق باسىلىم بەتتەرىندە جارىق كورگەن پۋبليتسيستيكالىق تالدامالى ماقالالارى، وي-تۇجىرىمدارى مۇقاعالي شىعارماشىلىعىن جاڭا قىرىنان اشىپ، اقىندىق بولمىسىن جان-جاقتى تانىتتى.

نۇرلان توقتاسىنۇلى مۇقاعاليتانۋ سالاسىنا ەرەكشە دەن قويا وتىرىپ، بۇل باعىتتا ەلىمىزدىڭ ادەبيەتى مەن رۋحانياتىنا قوسىلعان قازىنالى دۇنيەلەر بەردى. اتاپ ايتقاندا، 2016 جىلى بەيجىڭدە «مۇقاعالي كەرۋەنى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى باسىلسا، قازاقستاندا 2017 جىلى «ان-ارىس» باسپاسىنان اتالعان ەڭبەكتىڭ تولىقتىرىلعان، جاڭارتىلعان نۇسقاسى «مۇقاعالي كەرۋەنى» دەگەن اتپەن ەكىنشى مارتە جارىق كوردى. جۋىردا رەسپۋبليكالىق «ءۇش قيان» باسپاسىنان نۇرلان سارسەنباەۆتىڭ مۇقاعالي ماقاتاەۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە ارنالعان كەزەكتى ءۇشىنشى كىتابى «مۇقاعالي مارتەبەسى» دەگەن اتپەن وقىرمانعا جول تارتادى.

تالانتتى عالىم نۇرلان سارسەنباەۆ مۇقاعاليتانۋعا قاتىستى كەڭ قۇلاشتى ەڭبەكتەر جازىپ قانا قويماي، اقىننىڭ مەرەيتويلارىنا ورايلاستىرىلعان القالى جيىندارعا تۇراقتى قاتىسىپ، عىلىمي باياندامالار جاساپ كەلەدى. ن.سارسەنباەۆتىڭ عىلىمي باياندامالارىندا اقيىق اقىننىڭ ولەڭدەرىندەگى ويشىلدىق، ۇلتتىق فيلوسوفيا، پاراسات پەن پايىم، تانىم كوكجيەگى، زەردەلى تۇجىرىمدار عىلىمي تۇرعىدان تالدانىپ، تەرەڭ ءمانى بار كونتسەپتۋالدىق ويلار مەن يدەيالار كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا نۇرلان توقتاسىنۇلى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ادەبيەتتەگى ورنىن عانا ەمەس، حح عاسىرداعى قازاق ويشىلدىعىنىڭ كەڭىستىگىمەن ساباقتاستىرا زەرتتەۋى دە مۇقاعاليتانۋ عىلىمىنداعى جاڭا ءبىر قادام دەۋگە تولىق نەگىز بار. 2011 جىلى شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىسىپ، حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا جاساعان «مۇقاعالي مارتەبەسى» بايانداماسىن عىلىمي قاۋىمداستىق مۇشەلەرى دە جوعارى باعالادى. نۇرلان سارسەنباەۆتىڭ مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جازعان «ۇلت رۋحىنىڭ ۇلى سۋرەتكەرى» اتتى ماقالاسى ارنايى جۇلدەگە يە بولعانى قارىمدى قالامگەردىڭ ەسەلى ەڭبەگىنە بەرىلگەن لايىقتى باعا.

نۇرلان توقتاسىنۇلى اقيىق اقىن شىعارمالارىن قىتايداعى قازاق وقىرماندارىنا تانىستىرۋعا، بەلسەندى ناسيحاتتاۋعا اتسالىسقان ازامات. قالامگەردىڭ «بولاشاققا بەت العان – مۇقاعالي كەرۋەنى» («ىلە گازەت»، 17 ماۋسىم، 2011 جىل), «قاراساز – قارا شالعىن ولەڭدە ءوستىم» («ىلە گازەتى»، 30 تامىز، 2011 جىل جانە «شىڭجاڭ گازەتى»، 2 قىركۇيەك، 2011 جىل), «اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ» («ىلە ايدىنى» جۋرنالى، 2015 جىل، 1-سان), «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» اتتى پوەما شەرتكەن سىر), («شۇعىلا» جۋرنالى، 2015 جىل، 5-سان) ت.ب. ۇلى اقىندى ءار قىرىنان زەرتتەگەن 10-نان استام ماقالاسى جاريالاندى.

قالامگەر رەسپۋبليكالىق «مۇقاعالي» جۋرنالىنىڭ بەلدى، تۇراقتى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. زەرتتەۋشىنىڭ قالامىنان تۋعان «ولەڭمەن ورناتىلعان ەسكەرتكىش» («مۇقاعالي» جۋرنالى، 2016 جىل، №2 11-12), «مۇقاعالي مەن فاريزانىڭ ونەر ساباقتاستىعى» («مۇقاعالي» جۋرنالى، 2018 جىل، №1), «مۇقاعالي جانە ەركىن» («مۇقاعالي» جۋرنالى، 2018 جىل، №3), «ۇلت رۋحىنىڭ جىرشىسى» («مۇقاعالي» جۋرنالى، 2018 جىل، №4), «مۇقاعاليدىڭ جىر كەرۋەنى»، («مۇقاعالي» جۋرنالى، 2018 جىل، №6), «قاي جەردە قازاق بار– مۇقاعالي سوندا») («مۇقاعالي» جۋرنالى، 2020 جىل، №4), «مۇقاعاليدىڭ مۇڭلى كۇندەلىگى» («ۇركەر» جۋرنالى،2020 جىل، №4), «مۇقاعالي «كۇندەلىگىنە» زەر سالعاندا» («جۇلدىز» جۋرنالى 2021 جىل، №1), «بولاشاققا كەرۋەن تارتقان مۇقاعالي»  («اقيقات» جۋرنالى، 2021 جىل، №12), «ۇلت رۋحىنىڭ ۇلى سۋرەتكەرى» («مۇقاعالي» جۋرنالى، 2022 جىل، №3), «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» اتتى پوەما شەرتكەن سىر» («ۇركەر» جۋرنالى،2023 جىل، №9) ت.ب. ماقالالارى مۇقاعاليتانۋعا قوسىلعان سۇبەلى ەڭبەك دەپ ايتۋعا بولادى.

جيناقتاپ ايتقاندا، جازۋشى، ەتنوگراف ن. سارسەنباەۆ قازاقستان، قىتاي سىندى ەكى ەل قازاقتارىنا مۇقاعالي مۇراسىن ناسيحاتتاۋ مەن زەرتتەۋدە ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن قالامگەر.

ءداۋىرجان تولەباەۆ،

«اقيقات» ۇلتتىق قوعامدىق-ساياسي جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى

(مۇقاعاليدىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى داستانىن سءوز ەتكەندە)

قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ قازاق پەن جوڭعار اراسىنداعى قيان-كەسكى سوعىستى ارقاۋ ەتىپ جازعان «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى كەسەك داستانى ارداگەر اقىن كوزى جۇمىلعان سوڭ بەس جىلدان كەيىن، ياعني 1981 جىلى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ قاراشا ايىنىڭ 26-27-28-كۇندەرىندەگى ءۇش سانىندا قاتار جاريالانىپ، قالىڭ وقىرمان اراسىندا ۇلكەن اڭىس قوزعاعان ەدى. اقىن بۇل داستانىن ەرتەرەك جازسا دا بەلگىلى سەبەپتەردەن باسپا بەتىندە جارىق كورمەگەن. داستان جاريالانىسىمەن-اق بەلگىلى سىنشى باقىت ساربالاۇلى «حالىق تاعدىرىن جىرلاعان» دەگەن تاماشا ماقالاسىن جازىپ، وقىرمان جۇرتشىلىعىن جالت قاراتتى.

مۇقاعالي جازعان بۇل كولەمدى تاريحي داستاندا حالىقتىڭ اتاقتى قاس باتىرى رايىمبەك تۇكەۇلى قانگەلدى نەمەرەسىنىڭ جاساعان داۋىرىمەن تانىسۋعا تۋرا كەلەدى.

تاريحي دەرەكتەردە جازىلۋىنا قاراعاندا جوڭعار حاندىعى XVII عاسىردىڭ سوڭى مەن XVIII عاسىردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن قازاقتىڭ جەر-سۋىن باسىپ الۋ ماقساتىمەن تالاي رەت جويقىن شابۋىلىن جاسادى. سول شابۋىلدىڭ ەڭ ايتۋلىسى، قازاق حالقىنىڭ ماڭگى ەستەن كەتپەيتىن 1723 جىلعى «اقتابان شۇبىرىندى، القا كول سۇلاما» اتالعان قايعىلى، زارلى وقيعانى ەرەكشە ءسوز ەتۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل سوعىستا قازاقتار قاتتى جەڭىلىس تاۋىپ، شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ، تورعايداي توزىپ، اتا جۇرتىن تاستاپ، بوسقىنعا ۇشىرادى. سول تۇستاردا ەلىم دەپ ەڭىرەگەن قابانباي، قانگەلدى، بوگەنباي، باراق، ناۋرىزباي، قاراساي، رايىمبەك، وتەگەن، ارالباي، جانىبەك، ەسەنگەلدى، بايسەيت، قاراقۇل، قارجاۋ، مالاي قاتارلى حالقىمىزدىڭ جاۋ جۇرەك باتىرلارى ەلىن، جەرىن قورعاۋ جولىندا ەرەن ەرلىكتەر كورسەتتى. بىراق قازاقتىڭ حان-سۇلتاندارىنىڭ التىباقان الاۋىزدىق، بەرەكەسىزدىك، دارمەنسىزدىگىنەن حالىق اۋىر جەڭىلىسكە ۇشىرادى. اتا مەكەنىنەن ايىرىلعان حالىق «ەلىم-ايلاپ» زارلى دا مۇڭلى ءانىن سالىپ، كوكىرەگىنە قايعىلى شەر بايلاندى. اتا مەكەنىنەن ايىرىلىپ، باسپاناسىز قالعان، سەرگەلدەڭ بولعان حالىق كوز جاسىن كولدەتىپ، ءوز تاعدىرىن قارا ولەڭمەن بىلاي جەتكىزەدى.

«قارا تاۋدىڭ باسىنان كءوش كەلەدءى,

كءوشكەن سايىن بءىر تايلاق بوس كەلەدءى.

ەل-جۇرتىنان ايىرىلعان جامان ەكەن،

ەكءى كءوزدەن مءولتءىلدەپ جاس كەلەدءى.

 

مىناۋ زامان قاي زامان – قىسقان زامان،

باسىمىزدان باق-دءاۋلەت ۇشقان زامان.

شۇبىرعاندا ءىزءىڭنەن شاڭ بورايدى،

قاڭتارداعى قار جاۋعان قىستان جامان.

 

مىنا زامان قاي زامان – باعى زامان،

باياعىداي بولار ما تاعى زامان؟

اتا قونىس, تۋعان جەر قالعاننان سوڭ,

كءوزدءىڭ جاسىن كءول قىلىپ اعىزامىن.

 

مىنا زامان قاي زامان، قاي-قاي زامان،

ۇل ايىرىلعان اتادان داي-داي زامان.

باۋىرىنان ايىرىلعان جامان ەكەن،

كءۇن بار ما ەكەن، كءورءىسەر ەسەن-امان!» – دەگەن حالىق شىعارعان«ەلىم-اي» اتتى تراگەديالىق ءانى.

ال اقيىق اقىن مۇقاعالي ەل باسىنا تۇسكەن اۋىر كۇندەردى، حالىق كوزىنەن اققان قاندى جاستى، «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىنداعى ۇركىن-قورقىندى، جوقشىلىق، بوسقىنشىلىق جايلاعان زار زاماندى «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى داستاننىڭ العاشقى بەتاشارىندا بىلاي بەينەلەگەن. سونىڭ ءبىرى:

«قارا تاۋدىڭ باسىنان كءوش كەلەدءى,

قارا جورعا شايقالىپ, بوس كەلەدءى.

قارا كءۇندءى جامىلىپ، قارا قازاق

قارا تءۇندءى باسىنان كەشكەن ەدءى.

قارا قايعى كءورسەتپەي ەشتەڭەنءى,

قارا جاۋى قاناتىن كەسكەن ەدءى.

شۇلعاۋ بولىپ قىزداردىڭ كەستەلەرءى,

تالاي قارا شاڭىراق ءوشكەن ەدءى.

قارا تاۋدىڭ باسىنان كءوش كەلەدءى....» – دەپ «ەلىم-اي» اتتى اتاقتى حالىق ءانىنىڭ ءبىرىنشى جولىن كىرىستىرۋ ارقىلى بۇكىل شىعارماعا ءار بەرىپ، كوركەم ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگىن ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىپ، ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى قارا ولەڭىنە مۇراگەرلىك ەتىپ جانە ونى بايىتىپ جاڭاشا ستيل قالىپتاستىردى. مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ قۇدىرەتى مەن پاراساتتىلىعى ونىڭ ءتىل ساپتاۋ شەبەرلىك تەحنيكاسىنىڭ جوعارلىعىنان بولسا كەرەك.

«مۇقاعالي ماقاتاەۆ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ەنشىسىندەگى ءتاتتى، جەڭىل، ۇيرەنشىكتى جايلاردى جازىپ وتىرعان جوق. مىڭنىڭ ءبىرى عانا جىرلار، جىرلاي الار ءجايىتتى ولەڭىنە قورعاسىن وزەك ەتكەن. اقىن نىساناسى – تاريح. تاريح بولعاندا دا قازاق حالقىنىڭ جەر باسىپ، ءتۇتىن تۇتەتكەننەن بەرگى عۇمىرىنداعى ەڭ بەرەكەسى قاشىپ، بەلى كەتكەن تۇسى – بۇكىل تاعدىرى، بولاشاعى، جارىق دۇنيەدە ءتىرى جۇرەر-جۇرمەسى تارازىنىڭ ءومىر جانە ءولىم اتتى قوس باسىنا قالتىلداپ تۇسكەن ءساتى» («پوەزيا، مەنءىمەن ەگءىز بە ەدءىڭ». «شىڭجاڭ حالىق باسپاسى»، 2004 جىل، جەلتوقسان, 94-95 -بەت), – دەپ پايىمداعان ەكەن.

رايىمبەك تۇتاس قازاققا اتى ايگىلى باتىر. ونىڭ ۇلى اتاسى قانگەلدى، ارعى اتاسى سىرىمبەت قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنە بىردەي تانىلعان باتىر-بي بولعان كىسىلەر. رايىمبەكتىڭ بالالىق، جاستىق شاعى جوڭعارلاردىڭ قازاق دالاسىنا قايتا-قايتا شابۋىل جاساعان اۋمالى-توكپەلى تار زامانعا تۋرا كەلدى. ەلدى قايعى، جەردى ءورت جالمادى. اقىن مۇقاعالي:

«قارا جۇرتتا بىقسىعان شالا قالعان,

انالاردان ەس كەتكەن، بالالاردان.

تال دا تاپپاي قارماۋعا جاعالاۋدان,

اقىل قاشقان ادىرا بابالاردان.

قانداي قارعىس اتتى ەكەن قايران ەلدءى...

قايدا بارىپ تىعىلار پانالاۋعا...

 

قايدا بارىپ، قالجىراپ جاتىر ەكەن؟

قانداي سوردىڭ سورتاڭىن تاتار ەكەن؟

كءوپ بولسا دا بولسا ەكەن قازاق جەرءى,

قازاق جەرءى بولعاسىن – اتا مەكەن، – دەپ بوسقىن بولعان ەلدىڭ اۋىر تاعدىرىن ءدال سۋرەتتەيدى.

مۇقاعالي وسى داستانىندا ءىرى تاريحي تۇلعا رايىمبەك باتىردى باستى كەيىپكەر ەتىپ جىرلاۋ ارقىلى جوڭعارلاردىڭ قازاق دالاسىن باسىپ العان ايانىشتى ءحالىن، قارا حالىقتىڭ اتا مەكەنىنەن ايرىلىپ، توز-توز بولعان سۇمدىق تاعدىرىن، ەر باسى مەن ات باسى سايدا قالعان زامان تاقسىرەتىن تۇتاس كۇيزەلگەن ەل اتىنان كوز جاسىن كول ەتە وتىرىپ جازادى. مۇقاعاليدىڭ ءوز زامانداس اقىندارىنان الدەقايدا موينى وزىق، يىعى بيىك ەكەندىگى جوڭعار حاندىعى مەن قازاق حاندىعى ورتاسىنداعى ولىسپەي-بىتىسپەيتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك قيىن تاقىرىپتى تاڭداپ الۋىنان بايقالادى.

مىسالى:

«...كءوش كەلەدءى, بوزداتىپ بوز دالانى،

كءوز ۇشىندا بوز ساعىم قوزعالادى.

ءالدەكءىمنءىڭ ەستءىلسە سوزعان ءانءى,

ءالدەكءىمدەر اڭىراپ جوقتاۋ ايتسا،

ءار كەۋدەدە بءىر شەمەن قوزدانادى

ءار قازاقتىڭ ەستءىلءىپ بوزداعانى.

 

قاۋقارى جوق قايران جۇرت, قايران حالىق,

سايران سالىپ جاتۋشى ەڭ, جايلاۋ بارىپ.

وپات بولىپ، اق ورداڭ ويراندالىپ،

قارا جاۋىڭ ءاكەلءىپ قارا قايعى,

تاس ۋاتتى-اۋ تءوبەڭە تايراڭ قاعىپ.

اڭىراۋدى دوعارىپ, اتتان قازاق!

التى جاسار ۇلىڭدى مايدانعا الىپ..

 

شۇباتىلعان شاڭ كءورءىپ الىستاعى,

قاباي جىراۋ جار سالا داۋىستادى:

– جاۋ كەلەدءى, جۇرتىم-اۋ، جاۋ كەلەدءى!

جاۋدان قالعان جەمتءىككە جابىسقالى,

تاعدىرىڭدى بءىرجولا تاۋىسقالى...

ساپ تءۇزەدءى قاجىعان نار بوزداقتار,

قارا جaۋمەن قايتادان الىسقالى,

قايتا قوزىپ قازاقتىڭ نامىستارى»، – دەپ نامىسى قايتا قوزعان ەل اتىنان، جەر اتىنان ۇران سالادى. اقىننىڭ بۇل شىعارماسىنداعى ءاربىر شۋماق ولەڭىن الدەنەشە قايتالاپ وقىساڭ دا جۇرەگىڭدى سان تولقىتىپ، ۇلتتىق رۋحىڭدى سان رەت قايتا قوزداتادى، وقىعان سايىن جاڭارىپ، قۇلپىرىپ تۇرادى.

تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا جوڭعار حاندىعى سۋان رابدان باسشىلىعىندا 1698, 1711, 1712, 1714, 1718, 1723, 1725 جىلدارى ارت-ارتىنان جەتى رەت ەڭ ۇلكەن شابۋىل جاساپ، ەشقانداي دايىندىعى جوق جاتقان قازاق حالقىن اۋىر اپاتقا، قاتتى قىرعىنشىلىققا ۇشىراتىپ، قارالى كۇي كەشەدى. وسى زار-زاماندى اقىن مۇقاعالي بىلاي جەتكىزەدى:

«قيقۋلاعان قالىڭ قول, قۇيىن دەرسءىڭ,

قايتىپ وعان شاعىن جۇرت تىيىم بەرسءىن.

توزعان جۇرتتى توپىرلاپ، تالاپ كەتتءى,

قاتىگەز جاۋ قايسى بءىر بۇيىم كءورسءىن.

 

بوزداقتاردىڭ جەلكەسءىن شايناپ كەتتءى,

قالعان مالدى قايتادان ايداپ كەتتءى,

قانجىعاعا بايلانعان قىز-كەلءىنشەك,

بوزتورعايى شىرىلداپ، سايراپ كەتتءى.

حاس باتىردىڭ كءوزءى ەدءى قارا جورعا,

قارا جاۋدىڭ استىندا ويناپ كەتتءى.

 

تۇياق تا جوق تءىگەرگە دىم قالماعان,

جاۋ جالماعان جابىسىپ، قۇم جالماعان,

سىرلار بار-اۋ قوينىڭدا تۋعان دالام.

اقتارىلعان قانىنان قازاعىڭنىڭ,

قۇزعىنى دا قۇدايدىڭ قۇر قالماعان.

سەندە مە؟..

سەندە سۇمدىق سىر بار، دالام...».

اقىننىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى داستانى ءۇش بولىمنەن قۇرالادى. داستانداعى قاباي جىراۋ مۇقاعالي جاعىنان جاسالعان ەل قامقورى بولعان نەگىزگى كەيىپكەر. ال كەيبىر زەرتتەۋشىلەر داستانداعى قاباي جىراۋدى بەرگى زاماندا جاساعان البان تايپاسىنىڭ الجان رۋىنان شىققان قاباي جىراۋمەن شاتاستىرىپ ءجۇر. بۇل تاريحي شىندىققا جاناسپايدى. «ىلە كەشى» گازەتىنىڭ 1998 جىلعى ناۋرىزدىڭ 25-كۇنگى سانىندا جاريالانعان «قاباي جىراۋ حاقىندا» اتتى ماقالادا «قاباي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نارىنقول اۋدانىنىڭ قاراساز دەگەن جەرىندە 1839 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1924 جىلى سول جەردە دۇنيەدەن وتكەن. دەرەكتەرگە قاراعاندا، كەزىندە «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» وقيعاسى تۋرالى داستان جازعان ەكەن. قاباي جىراۋدىڭ ەل مۇڭىن جوقتاپ جازعان جىرلارى از ەمەس ەكەندىگى دە ءشۇباسىز» دەپ ايتىلادى. ويتكەنى مۇقاعاليدىڭ اتاسى ماقاتاي جاس جاعىنان قاباي جىراۋمەن زامانداس بولۋى مۇمكىن. ال اقىن داستانىنداعى قاباي جىراۋ ءارى اۋليە رەتىندە سۋرەتتەلەدى.

«قان ساسىعان دالاعا قارايدى دا،

قۋعان بوپ جءۇر قۇزعىندى قاباي جىراۋ:

– پءارۋءاردءىگەر, نە قىلعان سۇمدىق ەدءى!

ءوڭىم بە، ءالدە تءۇسءىم بە، قالاي مىناۋ؟!

 

بوزداقتاردىڭ دالانى بوياپ قانى,

قۇزعىنداردا ءانەكي توياتتادى...

ءوڭىم بولسا، تءاڭىرءىم, تارت جانىمدى،

تءۇسءىم بولسا، ۇيقىڭنان وياتپاعىن?

وياتپاعىن, مءاڭگءىلءىك وياتپاعىن?!

 

بايقاپ ەدءى ءولءىكتءىڭ قوزعاپ بءارءىن,

بءارءى دە ءولءىك, بءىرءى دە سءوز قاتپادى.

قاباي جىراۋ باسى اۋعان جاققا كەتتءى,

قۇزعىندارعا قالدىرىپ بوزداقتارىن...

 

كەتە بارعان, ارتىنا بۇرىلماعان,

ايات وقىپ, ءىشءىنەن سىبىرلاعان.

قوزىكءوش جەر قىرعىننان ۇزاعاندا,

قۇلىن داۋىس ەستءىلدءى شىرىلداعان.

 

ات ءۇستءىنەن بالانى الدىنا الىپ،

بءىر الدانىش تاپقانداي شال جۇبانىپ.

قىرعىن كءورگەن قىزىل كءۇن قىردان استى.

قىزىل كءۇرەڭ قانىنا تاۋدى مالىپ.

 

– سەن عاناسىڭ, قۇلىنىم, سەن عاناسىڭ,

مەن دە كءوپكە بارماسپىن، سەن قالاسىڭ.

ويران بولعان ورداڭنىڭ ورنىنا كەپ،

وتاۋ تءىگءىپ, وتتارىن سەن جاعاسىڭ!» – دەپ اقىن قاباي جىراۋ اتىنان ەسى كەتكەن ەل تاعدىرىنا بوتاداي بوزدايدى.

قاباي – شاڭىراعى ويراندالىپ ورتاسىنا تۇسكەن، قىزىل قىرعىن كورگەن، اتا جۇرتىنان ايرىلعان حالىقتىڭ كەمەڭگەر، قورمال قارتى، وت اۋىزدى، وراق ءتىلدى جىراۋى. قاباي جىراۋ وتى وشكەن ەلدەن قالعان جالعىز بالانى الىپ اۋليەنىڭ زيراتىنىڭ باسىنا كەلەدى. اقىن قاباي جىراۋدى بىلاي سويلەتەدى:

«ەلءىنءىڭ ەسءىن كءىرگءىزەر,

جەرءىنەن مالىن ءورگءىزەر,

جاۋىنا زاۋال تءونگءىزەر,

قىرىق پىشاق حانداردى،

قىلىعىنا كءونگءىزەر,

دەگەنءىنە سەنگءىزەر,

سوڭىنان جۇرتىن ەرگءىزەر,

بار قازاقتان بءىر قازاق

تۋماس پا ەكەن، ءاۋليە?!

 

كءوكءىرەگءىم كءۇركءىلدەپ,

كءوزءىمنءىڭ استى كءولكءىدەپ,

اق ساقالىم جەلكءىلدەپ,

كءارءى باسىم سەلكءىلدەپ,

باس اۋعان جاققا بارامىن.

ءىزدەسەم كءىمدءى تابامىن؟

باعىت سءىلتە, ءاۋليە?!

 

ايتسا تءىلءىن الدىرعان,

الماستان وعىن جوندىرعان.

اتا قازاق بالاسىن

الاقانعا قوندىرعان,

بار قازاقتان بءىر قازاق,

تابار ما ەكەم، ءاۋليە»? – دەپ قىرعىن تاپقان ەل-جۇرت اتىنان اۋليەگە سيىنىپ تىلەك تىلەيدى. ەل باسىنا كۇن تۋعان الماعايىپ زاماندا ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەر تۋسا ەكەن دەپ ارماندايدى.

رايىمبەك 13 جاسقا كەلگەندە ءمالىم ءبىر بايدىڭ اسىندا اكەسى تۇكەنىڭ جالداس كۇرەڭىنە ءمىنىپ ات بايگەگە تۇسەدى. ات بايگەدە بالا رايىمبەك ءوز اتىن ءوزى ۇران ەتىپ شاقىرادى. ءدۇيىم اسقا جينالعان ەل اللالاپ جاعاسىن ۇستاپ، ارۋاقتارعا سيىنادى. رايىمبەكتىڭ بۇل قىلىعى قازاق دالاسىنىڭ سالت-داستۇرىنە قايشى ەدى. ويتكەنى سول زاماندا ءبىر تايپالى ەلدىڭ نەمەسە ءبىر رۋلى ەلدىڭ ارۋاقتى باتىرلارىنىڭ اتى عانا ۇران ەتىپ شاقىرىلاتىن ەدى. ءدال وسى كورىنىستى مۇقاعالي ءتىل قۇدىرەتىمەن وتە شەبەرلىكپەن سۋرەتتەپ جەتكىزەدى.

«قۋ دالاداعى قۇيىن با دەرسءىڭ ويناعان,

قىران با دەرسءىڭ, قىلت ەتكەن قۇستى قويماعان.

ءوز اتىن ءوزءى ۇرانداپ بالا كەلەدءى,

قامشى سابىنا جەيدەسءىن تۋ عىپ بايلاعان.

 

جايىنا قالىپ, ءولءى ارۋاق پەنەن تءىرءى ارۋاق,

كەلەدءى بالا، ەسءىمءىن ءوزءى ۇرانداپ.

تءىرءىلەر شوشىپ، جاعاسىن ۇستاپ, تۇر اۋلاق,

ءولگەندەر كءوردە, تءۇسكەن دە بولار بءىر اۋناپ،

كەلەدءى قىرشىن ەسءىمءىن ءوزءى ۇرانداپ.

 

دوعارا قويىپ, ويىن مەن دىردۋ، ساۋىقتى,

بءىر سءاتكە قاۋىم ءىشءىنەن تىنا قالىپتى.

ون ءۇشكە تولعان تءۇكەنءىڭ ۇلى رايىمبەك،

قازاققا العاش ءوستءىپ ءوزءىن تانىتتى».

مىنە، وسىنداي تاماشا جىر شۋماعى ارقىلى اقىن رايىمبەك وبرازىن سومداي تۇسكەن.

رايىمبەك تۇكەۇلى XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن، قازاق حالقىنان شىققان اتى ايگىلى باتىر ەكەنى بارشا جۇرتقا ءمالىم. ونىڭ ارعى باباسى سىرىمبەت البان تايپاسىنىڭ اتاقتى بيلەرىنىڭ ءبىرى، ءارى الجان رۋىنا ۇران بولعان ادام. اتاسى قانگەلدى اتى زاتىنا ساي ەل قورعاۋدا ەگەي ەڭبەك سىڭىرگەن اتويشىل باتىر، ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ باس قولباسشىسى بولعان.

ال مۇقاعالي اقىننىڭ:

«كءۇرەڭ ات تارپىپ، قارا تەمءىردءى شايناعان,

قىبىر دا جىبىر، كءۇبءىر دە سىبىر اينالا.

... اساسىن ۇستاپ, ءالمەرەك دەيتءىن بي كەلدءى,

– جەتءى باباسىن جەرگە قاراتقان قاي بالا؟..

 

ە-ە-ە، تءۇكەڭنءىڭ ۇلى – تءۇلەيدءىڭ ۇلى سەن بە ەدءىڭ?

وسى بولعان عوي تءۇلەي ءاكەڭنەن كءورگەنءىڭ.

ساسىق كءوكەكتەي, ءوز اتىڭدى ءوزءىڭ ۇرانداپ...

سىرىمبەت پەنەن قانگەلدءى سەنەن كەم بە ەدءى?» – دەگەن جىر شۋماعىنان المەرەك ءبيدىڭ حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرىنە قايشى كەلەتىن بالا رايىمبەكتىڭ ءوز اتىن ءوزى ۇرانداعان ەرسى قىلىعىن سوگەدى.

بۇعان قاباي جىراۋ اراشا ءتۇسىپ:

«– وۋ، اعايىندار!

جءابءىرلەمەڭدەر بالانى،

جءابءىرلەيتءىندەي قايسىڭا تيدءى زالالى؟

بۇل دا بءىر اساۋ، قۇرىق كءورمەگەن قۇلىن عوي,

جەلءىسءىن ءۇزءىپ, سەندەردەن قايدا بارادى.

 

بارادا قويماس, ۇزاي دا قويماس سەندەردەن،

سەندەرمەن بءىرگە تاعدىرىن تءاڭىر تەڭ بءولگەن.

ءوز اتىن ءوزءى ۇرانداعاننىڭ نەسءى ايىپ؟

اۋزىنا سالىپ، پەرءىشتە شىعار دەم بەرگەن.

 

جاۋىنا شاپسا ءوز اتىن ءوزءى ۇرانداپ,

قولداماس پا ەدءى ءولءى ارۋاق تءۇگءىل تءىرءى ارۋاق.

ەسءى بار تەنتەك ەسەيە كەلە ەر بولار،

ەرءىك بەرءىڭدەر, نە قىلاسىڭدار بۇعاۋلاپ..». – دەيدى.

مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» داستانى قازاقتىڭ قارا ولەڭى داستۇرىنە مۇراگەرلىك ەتكەن باتىرلىق جىر ۇلگىسىندە جازىلعان كەسەك كوركەم شىعارما.

«ال، اقىننىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» پوەماسى كوركەمدىك شەبەرلىگىمەن قاتار، قازاق تاريحىنىڭ قاتپارلى تاريحىنا باتىل بارۋىمەن، تاريحي اسا ءىرى تۇلعانىڭ ادەبي-كوركەم بەينەسىن العاش رەت دارالاپ سومداۋىمەن تاعى دا ءبىر جاڭا بەلەستى اشتى. جۇرتشىلىق، الدىندا ايتىلماي كەلگەن باتىردىڭ تۇلعاسىن سومدادى» («ءىلە كەشءى» گازەتءىنءىڭ 2011 جىلى تامىزدىڭ 12-كءۇنگءى سانى).

قازىرگە دەيىن مۇنداي كوركەمدىك قۇنى جوعارى، كەمەلدى دە، كەسەك داستاندى مۇقاعاليدان اسىپ ەشكىم جازا العان جوق. بۇل داستاننىڭ وقيعاسىنا قازاق پەن جوڭعار جاۋلاسقان ۇلكەن تاقىرىپ ارقاۋ ەتىلگەن. رايىمبەك باتىر ارقىلى اۋمالى-توكپەلى زامانداعى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» وقيعاسى تۇسىنداعى حالقىمىزدىڭ باستان كەشكەن اۋىر تاعدىرى ءسوز بولادى. رايىمبەك باتىرداي ءىرى تاريحي تۇلعا ارقىلى سول زاماندا جاساعان حالىقتىڭ اتا-مەكەنىنەن ايىرىلعان بوسقىندىق ءومىرى سۋرەتتەلەدى.

داستاندا رايىمبەك باتىر، قاباي جىراۋ، المەرەك بي قاتارلى ساناۋلى تاريحي كەيىپكەرلەر بار. الباننىڭ اتاقتى المەرەك ءبيى رايىمبەك باتىرعا مىنانداي شارت قويادى.

«بەت الىپسىڭ, حالايىق بۇرىلماسقا,

قالاۋىڭدى قاقىم جوق ۇعىنباسقا.__

بءىر شارتىم بار “باتىرعا” قوياتۇعىن,

جامىراسپا، بەت الدى، شۋىلداسپا.

 

باسىن تارتپاس، .باتىر. عوي نەسءى كەتسءىن,

باسىن تارتسا، سءوز باسقا, ەسءى كەتسءىن.

توپ ءىشءىنەن تاڭداعان اتىن مءىنءىپ,

مىنا جاتقان ءىلەنءى كەسءىپ ءوتسءىن!

 

كەسءىپ ءوتسءىن, قايتادان ورالسىن دا،

دۋىلداسقان داۋ-شاردى دوعارسىن دا،

اق كءۇن تۋسىن الدىنان، تارتا بەرسءىن,

تاڭداپ-تاڭداپ ەلءىنەن قول السىن دا.

 

شارتىم – وسى!

وسىعان شىدايسىڭ با؟

شىداماساڭ تىناسىڭ, قۇلايسىڭ دا.

بولساڭ سوسىن بولارسىڭ, قول باستارسىڭ.

الدىمەنەن باعىڭدى سىنايسىڭ دا.

شىدايسىڭ با؟

باعىڭدى سىنايسىڭ با؟..»

رايىمبەك باتىر المەرەك ءبيدىڭ قويعان شارتىن ورىندايدى. ەل ءبيى رايىمبەكتىڭ ەرلىگىنە اقىرى كوز جەتكىزىپ، اق باتاسىن بەرىپ، ەلدى رايىمبەك باتىر باستاپ اتا جاۋىمەن شايقاسقا شىعۋعا رۇقسات بەرەدى. مۇقاعالي اقىن بۇل ءىستىڭ ەڭ سوڭعى شەشىمىن المەرەك بي اۋزىنان بىلاي ايتقىزادى.

«– داۋاسى جوق جان ەكەن، وتى جانعان,

ءىلەسءىڭدەر وسىعان وتى بارلار!

سۋ جول بەرگەن باتىرعا مەن جول بەرمەي،

قاماۋدا ۇستاپ قىراندى وتىرا المان.

 

بارىڭدار, ءاكەلءىڭدەر سالعا سالىپ،

سىنايىن سىرتتانىڭدى جاۋعا سالىپ.

قيىننان قۇيىلىپ كەپ، قيراتسىن بءىر,

قاتارىن بءورءىلەردءىڭ قان-جوسا عىپ.

 

داۋاسى جوق جان ەكەن جاراتىلعان,

تۇلپار ەكەن تۇعىردان دارا تۋعان.

قاماۋدا ۇستاپ قىراندى وتىرا المان،

ۇشسىن, كەتسءىن جاي اتىپ قاناتىنان.

 

قانگەلدءىنءىڭ ساۋىتىن كيگءىزءىڭدەر,

قىننان الىپ، قىلىشىن سءۇيگءىزءىڭدەر.

سىرىمبەتتءىڭ تۋىنىڭ الدىنا ءاكەپ,

تءاۋبە ەتكءىزءىپ باسىن دا يگءىزءىڭدەر».

مۇقاعالي ماقاتاەۆتءىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى داستانى تاريح سىناعىنان سءۇرءىنبەي ءوتەتءىن باعا جەتپەس قۇندى تۋىندى.

ءبىز مۇقاعالي ارقىلى رايىمبەك باتىردى، رايىمبەك باتىر ارقىلى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» وقيعاسى تۇسىنداعى قازاق حالقىنىڭ باتىرلىعىن، ەرلىگىن، ۇلتتىق رۋحىن تانىدىق. ءسوز ارداگەرى مۇقاعالي وسى كەسەك داستانى ارقىلى باتىر باباسى رايىمبەكتىڭ باسىنا ماڭگىلىك ولەڭمەن التىن ەسكەرتكىش ورناتىپ كەتتى.

مۇقاعاليدىڭ رايىمبەك باتىر تۋرالى جازعان داستانىنىڭ تۇتاس تۇلعاسىنا زەر سالا قاراساق مىنانداي باستى ەرەكشەلىگىن بايقايمىز.

ءبىرىنشى، مۇقاعالي قازاقتىڭ باتىرلىق جىرىنىڭ داستۇرىنە مۇراگەرلىك ەتكەن ۇلتتىق رۋحقا باي كەرەمەت اقىن. ونىڭ كەي ولەڭ شۋماعىنان تاريحتا وتكەن الىپ جىراۋلاردىڭ جىر ۇلگىسىنىڭ اسىل ءسوز زەرگەرلىگى بايقالىپ جاتادى.

ەكىنشى، مۇقاعالي رايىمبەك باتىر داستانى ارقىلى قازاقتىڭ قارا ولەڭىنە مۇراگەرلىك ەتىپ جانە دامىتىپ، قازاقتىڭ باتىرلىق جىرىن اسا ۇلكەن شەبەرلىكپەن جازبا ادەبيەت دەڭگەيىنە كوتەرگەن ءىرى اقىن.

ءۇشىنشى، اقىننىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى داستانى ءتىل ساپتاۋ شەبەرلىگى، ۇلتتىق بوياۋى، وقيعاسى، قۇرىلىمى، مازمۇنى قاتارلى جاقتان جان-جاقتىلى جەتىلگەن دارا ستيل بايقاتقان كەمەلدى شىعارما.

بۇل داستان XX عاسىرداعى قازاق اقىندارىنىڭ جازعان شىعارمالارىنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى ەڭ بيىك، كوركەمدىك دەڭگەيى ەڭ جوعارى، ءتول پوەزيامىزدىڭ التىن قورىنا قوسىلعان ماڭگىلىك تۋىندى.

نۇرلان سارسەنباەۆ جازۋشى، ەتنوگراف

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى،

Abai.kz