قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭىنا ەنگىزىلىپ جاتقان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلارىنىڭ ازىرلەنۋى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ قيسىندى جالعاسى بولىپ تابىلادى. بۇل رەفورما مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2025 جىلعى 8 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاريالانعان ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ جونىندەگى باستاماسىنان باستاۋ الادى. پرەزيدەنت بۇل ۇسىنىستى جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەلگەن، ءتيىمدى ءارى يكەمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگىمەن نەگىزدەدى.

رەفورمانىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ ينكليۋزيۆتى سيپاتى. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن، ساياسي پارتيالاردى، عىلىمي جانە ساراپشىلىق قاۋىمداستىقتى كەڭىنەن تارتا وتىرىپ ازىرلەندى. التى ايعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان قوعامدىق تالقىلاۋلار بارىسىندا e-Otinish جانە eGov پلاتفورمالارى ارقىلى ەكى مىڭنان استام ۇسىنىس ءتۇسۋى – كونستيتۋتسيالىق ۇدەرىستىڭ اشىقتىعى مەن جاريالىلىعىن ايقىن كورسەتەدى.

2026 جىلعى 21 قاڭتاردا قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەردى. قۇرامىنا 130 وكىلدىڭ ەنۋى – قازاقستان قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك، وڭىرلىك جانە كاسىبي ارتۇرلىلىگىن بارىنشا قامتۋعا باعىتتالعان قادام. كوميسسياعا كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋى رەفورمانىڭ قۇقىقتىق لەگيتيمدىگىن كۇشەيتسە، مەملەكەتتىك كەڭەسشى مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنىڭ قاتىسۋى ساياسي جانە اتقارۋشى بيلىك اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتتى.

كوميسسيا وتىرىستارىنىڭ تولىق اشىق فورماتتا ءوتۋى، تىكەلەي ەفيرلەر مەن باق-تاعى كەڭىنەن جاريالانۋى – كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ دەموكراتيالىق سيپاتىن نىعايتاتىن ماڭىزدى فاكتور. ناتيجەسىندە تۇزەتۋلەر كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ 84 پايىزىن قامتىپ، جەكەلەگەن نورمالاردى جەتىلدىرۋ شەڭبەرىنەن شىعىپ، جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى.

اتا زاڭعا ەنگىزىلىپ جاتقان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلارىنىڭ باستى يدەياسى – ادامعا باعدارلانعان مەملەكەت قاعيداتىن ينستيتۋتسيونالدىق جانە نورماتيۆتىك دەڭگەيدە بەكىتۋ. بۇل باعىت جاڭا پرەامبۋلادا ايقىن كورىنىس تاپقان.

العاش رەت ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە جاريالانىپ، بۇكىل كونستيتۋتسيانىڭ ماعىنالىق وزەگىنە اينالادى. بىرلىك، ىنتىماقتاستىق، ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەلى نەگىزدەرى رەتىندە بەكىتىلگەن. ەگەمەندىك، تاۋەلسىزدىك، اۋماقتىق تۇتاستىق وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتار ساناتىنا جاتقىزىلىپ، مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق تۇراقتىلىعى نىعايتىلعان.

ادىلەتتىلىك، زاڭ مەن ءتارتىپ، تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ سياقتى قاعيداتتاردىڭ كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلۋى – قۇقىقتىق مەملەكەتتى ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇشتاستىرۋعا باعىتتالعان جاڭا كوزقاراستى بىلدىرەدى.

اتا زاڭعا ەنگىزىلىپ جاتقان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلارىندا ءبىلىم مەن عىلىم، مادەنيەت پەن يننوۆاتسيا مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنىڭ باستى تىرەگى رەتىندە ايقىندالادى. بۇل – قازاقستان دامۋىنىڭ رەسۋرستىق مودەلدەن ادامي كاپيتالعا نەگىزدەلگەن مودەلگە تۇبەگەيلى بەت بۇرعانىن كورسەتەتىن ستراتەگيالىق تۇجىرىم.

سونىمەن قاتار تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن تسيفرلىق ورتادا قورعاۋ جونىندەگى نورما العاش رەت بەكىتىلەدى. بۇل قۇقىقتىق جۇيەنىڭ تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسياعا بەيىمدەلۋىن كورسەتەدى.

ءدىن مەن مەملەكەتتىڭ ارا-جىگىن ناقتى اجىراتۋ، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ زايىرلى سيپاتىن بەكىتۋ – كونستيتۋتسيالىق زايىرلىلىق قاعيداتىن كۇشەيتەدى. نەكە ينستيتۋتىنا قاتىستى ەر مەن ايەلدىڭ ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتى وداعى تۋرالى ەرەجەنىڭ ەنگىزىلۋى ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى قورعاۋمەن قاتار، ايەل قۇقىقتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.

سۋرەت: Bakdaulet Akyn facebook ارناسىنان الىندى.

اتا زاڭعا ەنگىزىلىپ جاتقان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلارىنىڭ ەڭ ءىرى ينستيتۋتسيونالدىق جاڭالىعى – ءبىر پالاتالى، 145 دەپۋتاتتان تۇراتىن جاڭا پارلامەنت – قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى. پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ، ولاردىڭ باعدارلامالىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل قادام پارتيالىق جۇيەنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنا سەرپىن بەرۋگە باعىتتالعان.

قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋ – قوعامدىق ديالوگتىڭ جاڭا فورماتىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان. بۇل ورگان زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە جوعارعى كونسۋلتاتيۆتىك ينستيتۋت رەتىندە ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتادى.

ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ساياسي-ديپلوماتيالىق جانە قوعامدىق كوممۋنيكاتسيالارىن جۇيەلەۋگە ارنالعان جاڭا تەتىك رەتىندە باعالانۋى مۇمكىن.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ادۆوكاتۋراعا ارنالعان ارنايى باپتىڭ ەنگىزىلۋى، زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى، كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى مەن «ميراندا ەرەجەسىنىڭ» بەكىتىلۋى قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرىن ەداۋىر نىعايتادى. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ جاعدايىن ناشارلاتاتىن زاڭداردىڭ كەرى كۇشىنە تىيىم سالۋ – قۇقىقتىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىراتىن ماڭىزدى كەپىل.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭىنا ەنگىزىلىپ جاتقان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلارى – ەۆوليۋتسيالىق سيپاتتاعى تەرەڭ كونستيتۋتسيالىق ترانسفورماتسيانىڭ كورىنىسى. ول ادام قۇقىقتارىنا باعدارلانعان، اشىق، ينكليۋزيۆتى جانە بولاشاققا باعىتتالعان قۇقىقتىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. جوبا مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ، بىلىمگە، عىلىمعا، يننوۆاتسياعا جانە ادامي كاپيتالعا نەگىزدەلگەن جاڭا دامۋ پاراديگماسىن ۇسىنادى.

الداعى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم اتا زاڭعا ەنگىزىلىپ جاتقان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلارىنىڭ قوعامدىق لەگيتيمدىگىن ايقىندايتىن شەشۋشى كەزەڭ بولماق. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ جالعاسۋى بۇل قۇجاتتىڭ مازمۇنىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جانە قوعام سۇرانىسىنا بارىنشا بەيىمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ شىعىستانۋ فاكۋلتەتى قيىر شىعىس كافەدراسىنىڭ دوتسەنت مىندەتىن اتقارۋشى اقىن ب.ق.

Abai.kz