مۇراعات كومبەسىنەن تابىلعان ارحيۆتىك قۇجات دەرەگى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ قارقارالىدان جەر اۋدارىلىپ، ورىنبور قالاسىنادا ءومىر سۇرگەن كەزەڭىنە قاتىستى تىڭ مالىمەتتى كولدەنەڭ تارتادى. 1910 جىلدىڭ 21-ءشى اقپانىندا سەمەي تۇرمەسىندە الدىن-الا تەرگەۋ جۇمىسىنىڭ سوزىلۋىنا بايلانىستى 8 اي قاماقتا بولعان ا. بايتۇرسىنۇلىنا قارقارالى ۋەزىنىڭ جۇرتشىلىعىمەن جۇرگىزگەن اعارتۋشىلىق باعىتتاعى جۇمىسى ۇكىمەت ساياساتىنا قارسى ۇگىت-ناسيحات دەپ تانىلىپ، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاق دالاسىنان تىسقارى جەرگە 2 جىلعا قونىس اۋدارۋ اكىمشىلىك جازاسى شىعارىلادى.

ونى وتەۋ ءۇشىن ول 1910 جىلدىڭ 10-ناۋرىزىندا ورىنبور قالاسىنا كەلىپ، ۋاقىت وتە كەلە تورعاي جانە ورال وبلىستارىنا پەرەسەلەندەردى قونىستاندىرۋمەن اينالىساتىن «پەرەسەلەنچەسكايا پارتيا تۋرگايسكو-ۋرالسكوگو رايونا» (تاريحي جازبالاردا «ۋپراۆلەنيە» دەپ تە اتالادى) دەپ اتالاتىن مەكەمەگە ەرىكتى جالدامالى (پو ۆولنومۋ نايمۋ) قىزمەتكەر رەتىندە جۇمىسقا تۇرادى. اتالعان مەكەمەدە ول، 1914 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ ۇستىنەن جازىلعان «بەيمالىم بەسەۋدىڭ» دومالاق ارىزى نەگىزىندە تىركەلگەن جاندارمەريا قۇجاتتارى بويىنشا، «قازاق» گازەتىن ۇيىمداستىرعانعا، ياعني 1913 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن قىزمەت جاساعان.

پەرەسەلەندەر باسقارماسى ورىنبوردىڭ ۆۆەدەنسكايا كوشەسىندە ورنالاستى. ورىنبور ولكەسىنە قاراسستى قالالاردا پايدا بولعان «ۆۆەدەنسكايا» دەگەن كوشەلەر سول پەرەسەلەندەر باسقارماسىنىڭ مەكەن-جايىنا بايلانىستى قويىلعان دەپ ويلايمىز. مىسالى، مۇنداي كوشە جانە اۆتوجول باعىتى قوستانايدا بار.

ءبىزدىڭ قولىمىزداعى قۇجاتتىڭ تاريحي دايەك-دەرەگى مىناداي مالىمەتتى جارىققا شىعارادى: ا. بايتۇرسىنۇلى 1912 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ورتا تۇسىندا پەرەسەلەندەر ىسىمەن اينالىساتىن مەكەمەدەگى قىزمەتىنەن بوساپ، جولقاتىناسى مينيسترلىگىنىڭ (مينيستەرستۆو پۋتەي سووبششەنيا) تاشكەنت تەمىر جول باسقارماسىنىڭ ستاتيستيكا بولىمىنە (سلۋجبا سبوروۆ) جۇمىس اۋىستىرماق بولادى.

بۇدان ارعى وي-پىكىرىمىزدى تالعان قۇجاتتىڭ مازمۇنىن تانىستىرۋمەن جالعاستىرايىق. 1912 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا تاشكەنت تەمىر جول باسقارماسىنىڭ ستاتيستيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى «تورعاي-ورال وڭىرىندەگى پەرەسەلەندەر پارتياسى» مەكەمەسىنە ساۋالحات جولدايدى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «ۆ پەرەسەلەنچەسكۋيۋ پارتيۋ تۋرگايسكو-ۋرالسكوگو رايونا. ۆۆيدۋ پوستۋپيۆشەگو كو منە پروشەنيا ستاتيستيكا پري پەرەسەلەنچەسكوي پارتي تۋرگايسكو-ۋرالسكوگو رايونا احمەدا بايتۋرسۋنوۆا، حوداتايستۆۋيۋششەگو و پرەدوستاۆلەني ەمۋ دولجنوستي ۆو ۆۆەرەننوي منە سلۋجبە، يمەيۋ چەست پوكورنەيشە پروسيت نە وتكازات ۆ سووبششەني منە وتزىۆا و سلۋجەبنىح ي نراۆستۆەننىح كاچەستۆاح گ. بايتۋرسۋنوۆا، ا تاكجە و پولۋچاەموم يم سودەرجاني ي دەيستۆيتەلنوي پريچينە وستاۆلەنيا يم سلۋجبى ۆ پەرەسەلەنچەسكوي پارتي» (سۋرەت 1).

1 سۋرەت. تاشكەنت تەمىر جول باسقارماسىنىڭ ستاتيستيكا ءبولىمى باسشىسىنىڭ «تورعاي-ورال وڭىرىندەگى پەرەسەلەندەر پارتياسى» مەكەمەسىنە جولداعان حاتى.

بۇل حاتقا سول جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا «تورعاي-ورال وڭىرىندەگى پەرەسەلەندەر پارتياسى» مەكەمەسىنىڭ ستاتيستيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بىلايشا جاۋاپ قاتادى (تۇسىنىكسىز سوزدەر ورنىنا كوپ نۇكتە قويىلىپ، جاقشاعا الىندى): «بايتۋرسۋنوۆ ۆپولنە ينتەلليگەنتنىي، زنايۋششي، وبرازوۆاننىي ي ۋسيدچيۆىي رابوتنيك، لەگكو وريەنتيرۋەتسيا ۆ كاجدوم زاداني; زناكوم س كانتسەليارسكيم دەلوپرويزۆودستۆوم ي بۋحگالتەريەي. وستاۆلياەت سلۋجبۋ (... ) (...)  پو پرەكراششەنيۋ اسسيگنوۆاني نا كيرگيزسكۋيۋ ستاتيستيكۋ. پولۋچال ۆ 1910 ي 1911 گگ. پو 50 رۋب.، ا ۆ 1912 گ. پو 60 رۋب. ۆ مەسياتس. جەلاتەلنو بىلو بى ەگو ۋدەرجانيە نا سلۋجبە رايونا» (سۋرەت 2).

2 سۋرەت. «تورعاي-ورال وىرىندەگى پەرەسەلەندەر پارتياسى» مەكەمەسىنىڭ جاۋاپ حاتى.

مەكەمە اراسىندا جازىلعان بۇل ەكى حات ا. بايتۇرسىنۇلى تاشكەنت تەمىرجولى باسقارماسىنا تۇپكىلىكتى اۋىستى ما، الدە اۋىسپادى ما، ول جاعىنان ناقتى حابار بەرمەيدى. بىراق اتالعان قۇجاتتىڭ احمەتتانۋشىلار ءۇشىن ماڭىزدى تاريحي-تانىمدىق قۇندىلىعى بار دەپ تانيمىز.

الدىمەن ارحيۆتىك قۇجات تاريحي حرونولوگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى. قۇجات دەرەگىنەن ا.بايتۇرسىنۇلى «تورعاي-ورال وڭىرىندەگى پەرەسەلەندەر پارتياسى» مەكەمەسىندەگى ستاتيست قىزمەتىن 1912 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا توقتاتقان دەگەن تۇجىرىمدى تۇيىندەۋگە بولادى. بۇل قىزمەتتىڭ توقتاۋىنا باستى سەبەپ – اتالعان مەكەمەگە قازاق جۇرتىنا قاتىستى ستاتيستيكانى جۇرگىزەتىن شتاتقا قارجىنىڭ بولىنبەۋى. ا.ءبايتۇرسىنۇلىنىڭ  پەرەسەلەندەر ىسىمەن اينالىساتىن مەكەمەدەگى ايلىق جالاقىسى العاشقىدا 50 سوم، كەيىن 60 سوم بولعان.

ال تانىمدىق ءھام تۇلعا تانۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا، قۇجات – پاتشا زامانىندا ۇلت ۇستازىنىڭ زيالىلىق بىلىمپازدىعىنا، كاسىبي شەبەرلىگىنە، بىلىكتىلىگىنە بەرىلگەن باعا، ماڭىزدى مىنەزدەمە. ونى جازعان مەكەمە – ورىنبور اكىمشىلىگىنە باعىنعان قازاق ولكەسىندە پەرەسەلەندەر ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ارنايى قۇرىلىم. 1905 جىلعى قوياندى جارمەڭكەسىندە جاريالانعان «قارقارالى قۇزىرحاتىندا» الاش زيالىلارى پاتشالىق رەسەيدىڭ پەرەسەلەندەر ساياساتىن اياۋسىز، قاتتى سىناعان بولاتىن. سونىمەن قاتار 1909 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ سەمەي تۇرمەسىنە جابىلعان ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ ءىسىن تەرگەگەن ومبى جاندارمەرياسى باسشىسىنىڭ سەمەي قالاسى بويىنشا كومەكشىسى، روتميستر س.لەۆانەۆسكيدىڭ 1910 جىلدىڭ 19 قاڭتارىندا  راپورتىندا اعارتۋشىعا « ورىس پاتشاسىنا سالىق تولەمەڭدەر. قازاقتار پەرەسەلەندەرگە پوسەلەنيە قۇرۋ ءۇشىن جەر بەرمەۋى كەرەك، ەگەر پاتشا ۇكىمەتى بۇل ساياساتىن توقتاتپاسا، قازاقتار قىتايعا كوشىپ كەتۋى قاجەت»-مىس دەگەن جالا سوزدەردىڭ  نەگىزىندە ۇكىمەت ساياساتىنا قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى  ايىپ تاعىلىپ، قازاق دالاسىنان سىتقارى جەرگە 2 جىلعا جەر اۋدارۋ قاۋلىسى شىققان بولاتىن. سوعان قاراماستان ورىنبوردا ورىن تەپكەن مەكەمە وعان «ناعىز زيالى، ءبىلىمدى، پاراساتتى ءارى ەڭبەكقور قىزمەتكەر، تاپسىرمانى ورىنداۋدا وڭاي ءتاسىل تابادى» دەپ جوعارى باعا بەرەدى. ءتىپى، «ونى وسىنداعى قىزمەتىندە قالدىرعان ورىندى بولار ەدى» دەگەن وكىنىش بىلدىرەدى. مۇنداي مەكەمەنىڭ مۇنتازداي، ياعني جاقسى مىنەزدەمە بەرۋى ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ جەكە باسىنىڭ قادىر-قاسيەتى، بىلىمپازدىعى، كاسىبي شەبەرلىگى مەن داعدىسىنىڭ جوعارى بولعاندىعىنا بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز.

قۇجاتتاعى تاعى ءبىر نازار اۋدارتىن قىزىقتى اقپارات – ا. بايتۇرسىنۇلى «كانتسەلياريالىق ءىس جۇرگىزۋمەن جانە بۋحگالتەريامەن تانىس» دەگەن مالىمەتتەر. شىندىعىندا دا سولاي بولاتىن. سەبەبى ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ عۇمىرناماسىندا «ىسجۇرگىزۋشى» دەگەن لاۋازىمدى اتقارعان كەزەڭ بولعان ەدى. 1902 جىلدىڭ 1 مامىرىنان 1904 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن ول ومبى قالاسىنداعى «اقمولا جانە سەمەي وبلىستارى حالىق مەكتەپتەرى ديرەكتورىنىڭ» (ا.الەكتوروۆتىڭ) ىسجۇرگىزۋشى قىزمەتىندە بولادى.

ىسجۇرگىزۋشىلىك قىزمەتتە قالىپتاسقان كاسىبي داعدى ونىڭ ءومىرىنىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭىندە وعان «كومەككە» كەلەدى. 1931 جىلى ماسكەۋدىڭ بۋتىركا تۇرمەسىندەگى تەرگەۋدىڭ ناتيجەسىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ۇكىم 10 جىلدىق كونتسلاگەرگە قاماۋ جازاسىنا اۋىستىرىلعان سوڭ، ا. بايتۇرسىنۇلى 22 ايعا سوزىلعان مەرزىم ارالىعىندا اق تەڭىزدىڭ سولوۆەتسك ارالىندا جازاسىن وتەيدى. دەنساۋلىعى ناشار وعان كونتسلاگەردەگى ازاپتى كۇندەر وتە اۋىر تيەدى. ونى بۇل جاعدايدان كونتسلاگەردىڭ كەڭسەسىندەگى ىسجۇرگىزۋشىلىك جانە اعاش ويىنشىقتارىن بوياۋ سىندى جۇمىستار قۇتقارادى. ال 1933 جىلدىڭ قاراشا ايىندا لاگەردەگى قاماقتان ارحانگەلسك قالاسىنا اۋىستىرىلىپ، «ۆولنوە پوسەلەنيە» دەپ اتالاتىن اكىمشىلىك جازانى ورىنداۋ كەزىندە اۋرۋشاڭ، سىرتقى كيىمى جۇقا ا.بايتۇرسىنۇلى اشتىققا ۇشىراپ، سۋىققا توڭعان تۇستا كۇنكورىس ءۇشىن كەڭسەدەگى ىسجۇرگىزۋشى قىزمەتىنە تۇرعىسى كەلەدى. بىراق وعان وگپۋ رۇقسات بەرمەيدى.

ال مەكەمە اتاپ وتكەن «ا.بايتۇرسىنۇلى ەسەپ-قيساپ (بۋحگالتەريا) ءىسىن بىلەدى» دەگەن ماسەلەگە كەلەتىن بولساق، بۇل دا شىندىققا ابدەن جاناساتىن اقپارات. 1904 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن 1909 جىلدىڭ جاز ايلارىنىڭ باسىنا دەيىن ا.بايتۇرسىنۇلى قارقارالىداعى 2 سىنىپتىق ۋەزدىك مەكتەپتىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. ۋەزدىك مەكتەپكە بولىستىق جانە اۋىلدىق مەكتەپتەر اكىمشىلىك جانە وقۋ-ادىستەمەلىك تۇرعىدان تولىق باعىنىپ، ونىڭ مەڭگەرۋشىسى ۋەزگە قاراستى مەكتەپتەردىڭ كادر ماسەلەلەرى مەن كەرەك-جاراعىنا، مۇعالىمدەر جالاقىسىنىڭ ەسەپ-قيسابىنا جاۋاپ بەرەتىن.

عاسىردان استام ۋاقىت مۇراعات سورەسىندە سارعايىپ اقپارات تارايتىن جارىق كۇنگە شىعار كۇنىن ۇزاق كۇتكەن ارحيۆتىك قۇجاتتىڭ سىرى وسىنداي...

ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ عۇمىرناماسىنا قاتىستى مۇنداي توسىن مالىمەتتەرمەن تەرەڭىرەك  تانىسقىسى كەلەتىن وقىرمان ءبىزدىڭ «سەرت: احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ۇستازدىق قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ بەيمالىم دەرەكتەرى» (الماتى، 2022), «الاش جولى جانە احمەت بايتۇرسىنۇلى» (الماتى، 2024) اتتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىمىزدەن جانە ارحيۆتىك قۇجاتتار مەن تاريحي دايەك-دەرەكتەر توپتاستىرىلعان «تاۋقىمەت» (الماتى، 2024) اتتى كولەمدى جيناعىمىزدان كەڭىرەك مالىمەت الۋىنا بولادى. بۇعان قوسا اشىق دەرەك كوزدەرىنەن شەتەلدىك جوعارى رەيتينگتەگى عىلىمي جۋرنالداردا جاريالانعان مىنا سەريالى ماقالالارمەن تانىسۋىنا بولادى:

1. The Path of the Teacher A. Baitursynov: from Bestamak to Karkaralinsk (1895–1910) // Bylye Gody. 17 (2): 890-901. DOI:10.13187/bg.2022.2.890 https://www.bg.cherkasgu.press/journals_n/1654613276.pdf ;

2. The Newspaper “Kazak” and its Opponents in the Kazakh Society during the First World War // Bylye Gody. 17(3): 1470-1481. DOI:10.13187/bg.2022.3.1470 https://bg.cherkasgu.press/journals_n/1662109067.pdf

3. Omsk-Karkaraly Period: the Origins of A. Baitursynov's Educational and Political Activities // 2023. 18 (3): 1455-1466 Bylye Gody. DOI:10.13187/bg.2023.3.1455 https://bg.cherkasgu.press/ru/archive.html?number=2023-09-01-14:25:16&journal=76

4. Baitursynov Educational Activities in Aul Schools of Kustanay District in Turgay Region // Bylye Gody. 2025. 20 (2): 991-1000 DOI: 10.13187/bg.2025.2.991 https://oaji.net/articles/2023/7-1749926495.pdf

تۇپتەپ كەلگەندە، تىڭنان تابىلعان قۇجاتتىڭ مازمۇن-مايەگى ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ بويىنداعى زيالىلىق، بىلىمپازدىق، العىرلىق، كاسىبي شەبەرلىك پەن ماماندىق داعدى ونى «تورعاي-ورال وڭىرىندەگى پەرەسەلەندەر پارتياسى» مەكەمەسىنە تاپتىرماس، باعالى قىزمەتكەر قاتارىندا بولعانىن كورسەتەدى. دەمەك، پاتشا زامانىندا ا. بايتۇرسىنۇلىنا دەگەن كوزقاراس، ونىڭ قىزمەتىنە بەرىلگەن باعا ازاماتتىق مەكەمەدە ءبىر بولەك، كۇشتىك قۇرىلىمدا مۇلدەم وزگەشە بولعاندىعىن تاعى ءبىر تانىتادى.

اتالعان كورىنىس ازاماتتىق قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەسى رەتىندە ءاردايىم جۇرتشىلىقتى بۇگىنگى تاڭدا دا ويلاندىرۋعا ءتيىستى دەپ سانايمىز! كۇشتىك قۇرىلىمنىڭ ازاماتتىق قوعامعا تىزەسى باتىپ، زيانى تيمەۋ جولدارىن قاراستىرۋ ماڭىزدى. بۇل ماسەلە حالىقتىق جاڭا  كونستيتۋتسيانى قابىلداۋعا بەت بۇرعان قازاقستاندىق قوعامدى بەي-جاي قالدىرماۋى ءتيىس!

PS! ءتۇيىن ءسوزدىڭ ءبىر تۇينەگى رەتىندە بۇل قۇجاتتىڭ ءبىزدىڭ قولىمىزعا قالاي تيگەنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. «ءبىر جوقتى – ءبىر جوق تابادى» دەگەندەي، وتكەن جىلى قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى «ارحيۆ، قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتى»-ءنىڭ تاپسىرىسىمەن رەسپۋبليكا كولەمىندە كەشەندى، جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقان «قازاقستان ايماقتارىنىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىن دياحرونيالىق زەرتتەۋ» جوباسىندا جۇمىس جاساۋ بۇيىردى. جوبا ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قوستاناي-تورعاي وڭىرىنە دالالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ، زەرتتەۋ تاقىرىبى بويىنشا وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردە ىزدەنىستەر جۇرگىزىلدى. سونىڭ بارىسىندا جوبا جەتەكشىسى، ا. قۇسايىنوۆ اتىنداعى ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى گۇنار شياپقىزى بەكەنوۆا اتالعان قۇجاتتى مۇراعاتتان كەزدەستىرىپ، «اقاڭ تۋرالى زەرتتەپ ءجۇرسىز عوي» دەپ بىزگە ۇسىندى. بۇل ورايدا، گۇلنار حانىم بەكەنوۆا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز!

الماسبەك ابسادىق،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى

Abai.kz