وتىرىك پەن شىننىڭ حيكاياسى: ع.ەسىمىنىڭ «شيمايىنا» وراي

«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ بيىلعى ءۇشىنشى سانىندا ع.ەسىمىنىڭ «شيماي فيلوسوفياسى» دەپ اتالاتىن ۇلكەن ماقالاسى جارىق كورىپتى. مۇندا اۆتور، ءوزىن حاكىم دەپ جاريالاپ، بىلايعى جۇرتتىڭ بارىنە دەرلىك- اقىن-جازۋشىلارعا، پەداگوگتارعا، پسيحولوگتارعا، عالىمدارعا، فيلوسوفتارعا-دا-اقىل ايتىپ ۇيرەتىپ تىنادى. سونداعى باستى اقىلى، «شيمايلاي بەرمەڭىزدەر» دەگەنگە سايادى. دەمەك، نە بولسا سونى شيمايلاپ جازا بەرمەڭىزدەر دەيدى بۇل حاكىم.

بالالارعا شيمايلاۋعا بولادى، بۇل ولاردىڭ ءوسۋ ىزدەنۋ جولى. ال ەرەسەكتەردىڭ شيمايىنا كەلسەك ولاردىڭ ءبىر بولىگى اداسۋدان تۇراتىن شيمايلار. وزدەرىن پايعامبار دەپ ەسەپتەپ شيمايلاي بەرەتىندەر تىم كوپ، «شەگىرتكەدەي قاپتايدى-اۋ كەلىپ» دەپ كەيدى اۆتور. بۇلارعا كىم قوي دەپ ايتا الادى؟ ارينە، حاكىمدەر، ويتكەنى پايعامبارلار ءداۋىرى وتكەن دەيدى دە، ع ەسىم ءوزىن حاكىم دەپ  جاريالاپ ىسكە كىرىسەدى.

حاكىمدەرگە ول ىلىمشىلەر لەگىن («قيالشىل»-ۋتوپيستەردى، قياناتشىل ىلىمشىلەردى، وتىرىكشىلدەردى قارسى قويادى. ولاردىڭ شيمايىنان («كوممۋنيزم جانە فاشيزم» دەپ ناقتىلايدى ول) سوعىستار تۋىنداپ، «الەم دۇركىن-دۇركىن قاندى قىرعىنعا ۇشىرادى. مۇنىڭ ءبارى - «شيمايشىلار ارەكەتىنەن بولعان قاسىرەتتەر،»- دەپ قورىتادى اۆتور. سونداي شيمايشىلاردىڭ ءبىرى كارل ماركس، ال ونىڭ ءىلىمى – قىلمىس،» - دەپ اشكەرەلەيدى ع.ەسىم. ءسويتىپ بۇل اۆتور بۇكىل الەم تەڭدەسسىز فيلوسوف، ۇلى عالىم، ەكونوميست («كاپيتالدىڭ» اۆتورى) دەپ تانىعان كارل ماركستى تۇككە تۇرعىسىز قىلىپ، ونىڭ ءىلىمىن شيماي دەپ، «ارحيۆتىك ءىلىم» دەپ كەمسىتەدى.

ماركسيزمدى تىندىرىپ تاستاپ، ول ءتىل ماسەلەسىنە كوشەدى: «ءسوز مايەگى دەگەنىمىز-انا-ءتىلىمىزدىڭ ءدامى، پسيحولوگياسى، ءسوز ۇلاعاتى دەگەنىمىز – انا-ءتىلىمىزدىڭ ءمان-ماعىناسى، سەمانتيكاسى،» - دەپ كوكيدى. ءتىل ءبىلىمىنىڭ وكىلدەرى بۇل ۇيعارىمداردى قالاي قابىلدايتىنىن مەن بىلمەيمىن، ال فيلوسوف رەتىندە مۇنى «تارابارششينا» دەپ اتاماسقا بولماس دەيمىن، ويتكەنى بۇل ارادا تياناقتى وي جوق: ءتىلدىڭ ءدامى دەگەنىمىز نە، ءتىلدىڭ ءدامى بولسا، ونى ءبىز نەگە پسيحولوگياسى دەپ اتاۋعا ءتيىسپىز؟ بۇل ارادا «ءسوز مايەگى»، «ءسوز ۇلاعاتى» دەپ ءوزى قوساقتاعان تۋىندى سوزدەردىڭ ءبىرىن پسيحولوگياعا، ەكىنشىسىن سەمانتيكاعا جاتقىزسا كولگىرسۋدىڭ ەشقانداي دا ءمانىسى جوق ەكەنى انىق.

اقىندارعا دا تالاي اقىل ايتىپ، جارىلقاپ قويىپتى. « پوەزيا دەگەن جاقسى ءسوز»،- دەپتى. ابايداي، ماعجانداي، مۇقاعاليداي بولىڭىزدار دەپ كەڭەس بەرىپتى. تاربيەشىلەرگە دە، جازۋشىلارعا دا، اقىلى داپ-دايىن ەكەن....

ەڭ سوڭىندا ديالەكتيكالىق لوگيكاعا ءتيىسىپ، «سحولاستيكا مەن سوفيزمنەن قۇرىلعان، قولدان جاسالعان «فيلوسوفيا»، - دەپ تۇجىرىمداپتى. كانت پەن گەگەلدى « ەۋروپا ۇمىتا باستاعان» دەپ كەمسىتىپتى. بۇل قالاي؟ كانت پەن گەگەل ۇمىتىلسا، فيحتە، شەللينگ، فەيەرباح، ماركس، ەنگەلس جانە ت.ب. اتاقتى فيلوسوفتار لەگىن فيلوسوفيا تاريحىنان سىزىپ تاستاۋعا («ۇمىتۋعا») تۋرا كەلەدى عوي. فيلوسوفيادان، فيلوسوفيا تاريحىنان وقۋلىقتار جازىپ جۇرگەنسىڭ، ءوز ويىڭ با بۇل؟ الدە سەنى بىرەۋلەر اداستىرىپ جۇرمە؟  اقىل-ەسىڭ ءوز ورنىندا ما؟

ديالەكتيكالىق لوگيكانى «ارحيۆكە» اتتاندىرۋدى اڭسايتىنىڭدى اشىق ايتىپسىڭ. ونى جاقتاۋشىلاردى «شيماي فيلوسوفتار» دەپ ءتىل تيگىزىپسىڭ. كانت پەن گەگەلدى، ماركس پەن ەنگەلستى ارحيۆكە اتتاندىرۋ ارقىلى سەن قازاق فيلوسوفياسىنىڭ ابىزى جابايحان مۇباراكۇلى  ءابديلديننىڭ ديالەكتيكالىق لوگيكالىق مەكتەبىنىڭ تۇبىنە جەتپەكسىڭ، جوق قىلىپ تىنباقسىڭ. بۇل ءتۇبىرى تەرەڭ ءىلىمدى سەن جوققا شىعارا المايسىڭ، ونى سەن تۇسىنبەيسىڭ. سەنىكى تەك باقتالاستىقتىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسى عانا: «سونى فيلوسوفيالىق رەفلەكسيا قاجەتتىگىن تۇسىنبەي جۇرگەندەردى اداسۋشىلار، ياعني شيماي فيلوسوفتار دەۋدەن وزگە ايتارىم جوق»،-دەپسىڭ. قالاي ۇيالمايسىڭ؟

سونى فيلوسوفيالىق ويعا بۇكىل الەمدىك فيلوسوفيا تاريحىن قورىتىپ، قازىرگى مادەنيەتتىڭ، ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ، تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ بارىپ قانا قول جەتكىزۋگە بولادى. وسىنداي امبەباپ تۇعىرعا سۇيەنىپ، كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا ينستيتۋتىندا ءوزىنىڭ اتاقتى «پروبلەما ناچالا تەورەتيچەسكوگو پوزنانيا» دەگەن مونوگرافياسىمەن بارىپ ارنايى ديسسەرتاتسيا جازباي-اق دوكتورلىعىن قورعاعان، ءتورت تومدىق  «ديالەكتيكالىق لوگيكانى» دۇنيەگە كەلتىرىپ، بۇكىل الەمدىك فيلوسوفيالىق كونگرەسستەردىڭ ءوز كەزىندەگى بارلىق ماجىلىستەرىنە قاتىسقان، قازاق فيلوسوفياسىنىڭ شىنايى الىبى ج.م. ءابدىلديننىڭ ابىروي - اتاعى جوعارى، ادامگەرشىلىك ۇستانىمى مىعىم، عىلىمي شىعارماشىلىعى مەن ساياسي-الەۋمەتتىك قىزمەتى اسقان قۇندىلىققا يە ەكەنى ءسوزسىز.

جاكەڭنىڭ عىلىمي شىعارمالارى، ساياسي-الەۋمەتتىك قىزمەتى مەن مادەني- فيلوسوفيالىق ىزدەنىستەرىنىڭ بولاشاققا جول نۇسقايتىن الەۋەتى كەڭ، ماقسات-مۇراتى ايقىن، اقيقات پەن شىندىققا ساي ەكەنى ءسوزسىز، ويتكەنى ول حالقىمىزدىڭ بەل بالاسى، مەملەكەتىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتى، عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ۇلكەن مامانى، فيلوسوفيالىق ءىلىمنىڭ حاس شەبەرى بولىپ تابىلاتىنى انىق. مەملەكەت تاراپىنان ۇستازىمىزدىڭ ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ، مەملەكەتتىك سىيلىقپەن، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىق، بەيبىتشىلىك پەن رۋحاني كەلىسىم پرەزيدەنتتىك سىيلىعىمەن گەگەل اتىنداعى التىن مەدالمەن، «ءومىر اعاشى» حالىقارالىق سىيلىعىمەن، باسقا دا قوشەمەتتى اتاقتارمەن ماراپاتتالعانى بەلگىلى.

كەنەشە جابىسىپ، وتىرىك پەن شىندى ميداي ارالاستىرىپ، ءوزىن حاكىم دەپ جاريالاپ، كەۋدەسىن كەرىپ، ۋلى ءتىلىن وڭدى-سولدى سىلتەۋگە جالىقپايتىن ع.ەسىمگە، اسقارالى اعامىزعا ءتيىسۋشى بولما، جايىڭا ءجۇر، ارىڭدى ساقتا دەپ كەڭەس ايتامىن.

ءسابيت مۇرات،

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

رەداكتسيادان: Abai.kz ەركىن اقپارات الاڭى. وي جارىستىرىپ، پىكىر تالاستىرۋعا قازاكقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى قۇقىلى. ماقالادا اتى اتالاتىن جەكەلەگەن ازاماتتار رەداكتسيامىزعا جاۋاپ بەرگىسى كەلسە، الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ دا ماقالاسىن جاريالايتىن بولامىز...

Abai.kz