ەڭ الدىمەن، ۇعىمدى ناقتىلاۋ كەرەك. ادەتتە بۇل مىنالاردى بىلدىرەدى - ورىس ءتىلىنىڭ قوعامدىق ومىردە ۇستەم بولۋى، رەسەيلىك اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ ىقپالى باسىم بولۋى، كەڭەستىك تاريحي-مادەني مودەلدىڭ جالعاسۋى، ساياسي-ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك ەلەمەنتتەرى...

بۇل كورىنىس ەلىمىزدە ايقىن باسىمدىققا يە. كونستيتۋتسيا بويىنشا قازاق ءتىلى — مەملەكەتتىك ءتىل. ورىس ءتىلى — رەسمي تۇردە مەملەكەتتىك ورگانداردا قولدانىلادى. قالالىق ورتادا ورىس ءتىلى ءالى دە وتە بەلسەندى. عىلىم، بيزنەس، مەديا سالاسىندا ورىس ءتىلىنىڭ سالماعى جوعارى. پوستكولونيالدىق تەوريا تۇرعىسىنان، گرامشي ايتقانداي: «ۇستەمدىك تەك كۇشپەن ەمەس، مادەني نورما ارقىلى ورنىعادى».

قازاقستاندا ورىسشا سويلەۋ – «كاسىبيلىك» بەلگىسى، قازاقشا سويلەۋ – كەيدە «پروۆينتسيالىق» ستەرەوتيپكە تىرەلەدى. بۇل — مادەني گەگەمونيانىڭ قالدىعى. پسيحولوگيالىق اسپەكت تۇرعىسىنان، فانون بويىنشا، وتارلانعان ەليتا كوبىنە وتارلاۋشى مادەني كودىن ساقتايدى. ونىڭ باستى بەلگىلەر-ويلاۋ كاتەگوريالارى كەڭەستىك/رەسەيلىك، تاريحي نارراتيۆ رەسەيلىك ديسكۋرسقا نەگىزدەلگەن، گەوساياسي قاۋىپسىزدىك تۇسىنىگى سول بۇرىنعى پاراديگمادا قالىپ قويعان..

قازىرگى «ورىس ءتىلدى ەليتا» كىمدەر؟ كەشەگى كەڭەستىك بۋىن – 50 جاستان جوعارى قابات. ورىس ءتىلدى – تابيعي ينتەللەكتۋالدىق ورتادا كەڭەستىك مودەرنيزاتسياعا وڭ كوزقاراس ءسىڭىپ قالعان. پوستكەڭەستىك پراگماتيكتەر – بيزنەس، ساياسات، قارجى سالاسىن باسىپ العان. مۇندا ورىس ءتىلى – ينسترۋمەنت، يدەولوگيالىق نەگىزى بولماسا دا، فۋنكتسيونالدىق-ترانسفورماتسيالىق ورنىن ساقتاپ وتىر.

مىنە سول سەبەپتى، مەملەكەتتىك شەشىمدەردە ۇلتتىق ەپيستەمولوگيا ورىن الا الماي وتىر. گەوساياسي تاۋەلدىلىك جالعاسىپ وتىر. تىلدىك تۇرعىدان قوعام ەكىگە ءبولىنىپ وتىر. بىراق، نەگىزگى ماسەلە ورىس تىلىندە ەمەس، ماسەلە — سانانىڭ قۇلدىعىندا جاتىر. جالپى، ەليتا قاباتىنىڭ تابيعاتىندا پراگماتيزم باسىم بولادى. ولار قازاقشا سويلەۋى مۇمكىن، بىراق بۇرىنعى كەڭەستىك ويلاۋ جۇيەسىندە قالۋى مۇمكىن، سول سياقتى، ورىسشا سويلەۋى مۇمكىن، بىراق ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋى ىقتيمال. سوندىقتان باستى ماسەلە — تىلدە ەمەس، وركەنيەتتىك باعداردا جاتىر، مەملەكەتتىلىك سوعان بايلانىستى.

سونىمەن، «ورىس ءتىلدى ەليتا» — بۇل كەشەگى تاريحتىڭ ينەرتسياسى. ورىس مادەنيەتىنىڭ گەگەمونياسىنىڭ قالدىعى. بۇل بىراق وتپەلى كەزەڭ فەنومەنى. بۇل ورىستاردىڭ تولىق ۇستەمدىگى دە ەمەس، بىراق تولىق جويىلعان قۇبىلىسى دا ەمەس. ەدۆارد سايد زەرتتەۋلەرىندە وتارلىق بيلىك كەتكەنمەن ونىڭ مادەني، تىلدىك، پسيحولوگيالىق ىقپالى ءوزى وسىرگەن كادرلاردا ساقتالاتىندىعىن ايتىپ كەتكەن: «ءتىل – بيلىكتىڭ ەڭ ۇزاق ءومىر سۇرەتىن قۇرالى. وتارلاۋشى الدىمەن جەردى ەمەس، سانانى جاۋلايدى».

قازاقستاندا دا اكىمشىلىك ءتىل ۇزاق ۋاقىت ورىس ءتىلى بولدى، عىلىمي ءتىل ورىس ءتىلى بولىپ قالىپتاستى، ەليتا ءتىلى – ورىس ءتىلى. بۇل – كلاسسيكالىق “تىلدىك وتارلىق” مودەلى. فانون «سانا-ىشكى وتارلانۋ» بەلگىلەرى – ءوز ءتىلىڭدى تومەن ساناۋ، ءوز مادەنيەتىڭدى «ارتتا قالعان» دەپ مەنسىنبەۋ، مەتروپوليا مادەنيەتىن پروگرەسس سيمۆولى دەپ كورۋ» دەپ انىقتاعان ەدى. راس، كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق قوعامىندا بۇل ەلەمەنتتەردىڭ بارلىعى بولدى. تاعى دا انتونيو گرامشي دەگەن زەرتتەۋشى، مادەني گەگەمونيا ۇعىمىن ەنگىزدى. «وتارلاۋشى ءتىل «قالالىق مادەنيەت» سيمۆولىنا اينالادى، كارەرا ءۇشىن دە، ءبىلىم الۋ ءۇشىن دە – الەۋمەتتىك باسپالداققا جول اشادى. بۇل – گەگەمونيانىڭ كلاسسيكالىق فورماسى». مىنە، ورىس ءتىلى ءبىزدىڭ ەلدە ءالى سول «ورىس جاھاندانۋىنىڭ» ينەرتسياسىنداعى ەليتانىڭ ءتىلى. سوندىقتان ونى رەالدى قۇبىلىس رەتىندە قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى.

ەندى ەلدە دەكولونيزاتسيا ءجۇرىپ جاتىر ما؟ بەلگىلەرى بار. قازاق تىلىندەگى مەديا كۇشەيدى، ۇلتتىق تاريح قايتا جازىلۋدا، كەڭەستىك سيمۆولدارعا سىن كوبەيدى، تۇركىلىك جانە يسلامدىق يدەنتيفيكاتسيا وسۋدە. بىراق، عىلىمي ديسكۋرس ءالى ورىسشا، قالالىق ەليتا تولىق قازاقشالانباعان، اقپاراتتىق كەڭىستىك رەسەيلىك باسىمدىقتا...

پوستكولونيالدىق تەوريا بويىنشا ەڭ ماڭىزدى ماسەلە بار. بار ماسەلە ءتىل اۋىستىرۋ ارقىلى تۇزەلە مە؟ الدە سانانىڭ دەكولونيزاتسياسى قاجەت پە؟ ارينە، ناعىز دەكولونيزاتسيا، ول تەك قازاقشا سويلەۋ ەمەس، قازاقشا ويلاۋمەن باستالادى. ءوزىڭنىڭ مادەني، وركەنيەتتىك، فيلوسوفيالىق ياعني ۇلتتىق بولمىستىق كاتەگوريالارىڭدى قالىپتاستىرمايىنشا ول ۇدەرىس باستالمايدى. ول ءۇشىن ءوزىڭنىڭ ەپيستەميولوگيالىق الەمىڭدى تابۋىڭ كەرەك.

سوڭعى 10–15 جىلدا قازاق ءتىلىنىڭ پوزيتسياسى كۇشەيىپ، قوعامدا قازاق تىلىنە سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى. بىراق ءىرى قالالاردا ورىس ءتىلى ءالى دە الەۋمەتتىك كاپيتال رەتىندە ساقتالۋدا. دەمەك، ورىس ىقپالى السىرەپ جاتىر دەۋگە ەرتە. رەسەيلىك مەديا ونىمدەرى ەركىن. كەڭەستىك سيمۆولدىق مۇرا ساقتالعان. ساياسي تۇرعىدان، قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق مۇشەسى، ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى مۇشەسى، بىراق بۇل تولىق «ورىستانۋ» ەمەس، «پوستكەڭەستىك ينەرتسيانىڭ ينتەگراتسيالىق كەڭىستىگىندە» قالۋدى بىلدىرەدى.

دوسان كەنجەتاي

Abai.kz