تىلەۋمۇرات كىشكەنتاەۆ – اققۇم اۋىلىنىڭ پەرزەنتى، قاراپايىم ەڭبەك ادامى. كولحوزدار ۇيىمداسقان كەزدەن باستاپ كولحوزعا مۇشە بولىپ كىرىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كولحوزشى بولىپ وتەدى. توكەڭ ۇزاق ۋاقىت بويى جدانوۆ اتىنداعى كولحوزدا شوپان بولىپ، قوي باعادى. ول وسى كولحوزدا قوي تۇلىگىن كوبەيتۋگە ۇلەس قوسادى. ءجۇز ساۋلىقتان 130-140 قا دەيىن قوزى الىپ وتىرعان. ناتيجەسىندە ەڭبەكقور شوپان 1949 جىلى ىرعىز اۋدانىنان شىققان 29 «سوتسيالسيتىك ەڭبەك ەرىنىڭ» ءبىرى بولدى. تولەۋمۇرات كىشكەنتاەۆ جاسى ۇلعايعان شاعىندا 1950 جىلداردىڭ اياعىندا دۇنيەدەن وتكەن.

ايناگۇل تىلەۋمۇراتقىزى اكەسى جايلى بىلاي دەيدى:

«مەنىڭ اكەم تىلەۋمۇرات كىشكەنتاەۆ، انام ەسىموۆا كۇلاي. وتباسىمدا 4 اعايىندىمىز. ۇلكەن اپام بيبىگۇل قاشقىنباەۆا(تىلەۋمۇراتقىزى) - 1939 جىلى اققۇم اۋىلىندا(جاڭابىرلىك، جدانوۆ) دۇنيەگە كەلگەن. كىشى اپام بازارگۇل كۋسەەۆا(تىلەۋمۇراتقىزى) - 1942 جىلى اققۇم اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. سودان كەيىن مەن ايناگۇل كىشكەنتاەۆا 1954 جىلى اققۇمدا دۇنيەگە كەلگەنمىڭ. مەنەن كەيىن ءسىڭىلىم كىشكەنتاەۆا زادا تىلەۋمۇراتقىزى - 1957 جىلى اققۇمدا دۇنيەگە كەلگەن. اكەم شوبدار رۋىنان تاراعانىنا بايلانىستى ىرعىزدى باسقارعان الماتۇلى سامىرات(شاحمۇرات) بالدارىمەن جاقسى ارالاسىپ تۇردى.

اكەم ىرعىزدىڭ مامىر اۋىلىڭدا دۇنيەگە كەلگەن. قازىرگى جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اققۇم، شىلىكتى(باسىقارا قوپاسى), قوداردا قوي باعىپ، شوپان بولدى. سول جەردە قايتىس بولدى. ەلگە قامقور كىسى ەدى. وزىڭدە جوق بولسا دا كولدەنەڭ كوك اتتىعا، جولاۋشىلاپ كەلگەن مەيماندارعا جارتى كۇلشەسىن بولسا دا ءبولىپ بەرەتىن ەدى. اشارشىلىق (كونفيسكاتسيا) كەزىندەگى ەلگە جاساعان جاقسىلىعىن كورگەندەر ءالى كۇنگە دەيىن مەنى كورگەندە جىلاپ، جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ جاتادى. 1949 جىلى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بولدى. اكەمنىڭ قۇجاتتارى مەن وردەن، مەدالدارىن بالا كەزىمىزدە ويناپ، سىندىرىپ الدىق. اكەم سياقتى بىرقاتار ازاماتتار جاباساق وڭىرىندە قىزمەت ەتتى. اكەم اقشا المادى. اقشانىڭ ورنىندا اۆليكاتسيا بولدى. سول كەڭەس زامانىندا ءابدىسالاموۆ فايزوللا(قسە، 6-توم، 8-بەت، اقتوبە ەنتس. 288-بەت) قازاق كسر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى(1960ج.), اقتوبەدەن شىققان تۇڭعىش كينووپەراتور تۋعان جەرىنەن شىققان، ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتار تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ جۇرەتىن. مەن ول كىسىنى كوردىم. ال قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي سكريپكاشى فايزوللا اعانىڭ ءىنىسى، ءالىم المات (عالىمجان ءابدىسالاموۆ) اعامدى ءبىزدىڭ اققۇمدا دۇنيەگە كەلگەندىگى جونىندە تۋعان اۋىلىمنىڭ تۇرعىندارىنان ءبىلدىم. مەن جاباساققا 2006 جىلى اكەمنىڭ تۋرنيرىنە باردىم. جەرلەستەرىم ۇلكەن ىلتيپاتپەن قارسى الدى. وسى ورايدى پايدالانىپ، ەڭ الدىمەن بايازيت قۇدايبەرگەنۇلىنا ۇلكەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. سوڭعى رەت 2022 جىلى جاباساققا مامىر ايىندا باردىم».

«1928 جىلى كونفيسكاتسيا جۇرگەندە ءبىزدىڭ اۋلەت تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ارالاسۋىمەن جەر اۋدارۋدان امان قالعان. كونفيسكاتسيادان كەيىنگى (مالدان ايرىلعان سوڭ) جىلدار جاعدايسىز بولىپ، ەلدىڭ بەرەكەسى كەتە باستايدى. ءسويتىپ اشتىق باستالعاندا كوپتەگەن تۋىستار رەسەيدىڭ ورسك قالاسىنا، جەتىقاراعا ت.ب. جاقتارعا جان-جاققا كوشكەن».

جاباساق ەلى ەڭبەكقور شوپان تولەۋمۇرات كىشكەنتاەۆتى ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇمىتپاعان. ونىڭ ەسىمىن ەستە ساقتاپ، كەلەر ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە ەتۋ ماقساتىندا جاباساق ورتا مەكتەبىندە مامىر ايىندا اۋدان مەكتەرى وقۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقشا كۇرەستەن «تولەۋمۇرات كىشكەنتاەۆ اتىنداعى جۇلدە» ءۇشىن جارىس ءوتىپ تۇرادى. بۇل جارىس ءبىراز ۋاقىتتان بەرى داستۇرگە اينالىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى جاس ۇرپاقتىڭ اعا ۇرپاققا دەگەن زور قۇرمەتى!

«كىشكەنتاەۆ تورەمۇرات اتىنداعى جۇلدە»

ت.كىشكەنتاەۆ اتىنداعى وقۋشىلار اراسىنداعى جارىس 1992 جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە ءوتىپ كەلەدى. العاشقى جارىستى ۇيىمداستىرۋشى سول كەزدەگى اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى ا.ەرماعانبەت، جاباساق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ب.قۇدايبەرگەنۇلى جانە جاباساق كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى م.عابيدۋللين بولدى. العاشقى كەزدە ءبىر اۋداننىڭ جارىسى بولسا، كەيىننەن اۋدانارالىق، وبلىستىق جارىس دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ت.كىشكەنتاەۆ اتىنداعى تۋرنيرگە ىرعىز، قارابۇتاق، حرومتاۋ اۋداندارى مەن اقتوبە قالاسىنىڭ كوماندالارى قاتىسىپ، باقتارىن سىنادى. كەي جىلدارى تۋرنيرگە 280 پالۋان قاتىناسقان كەزدەردە بولدى.

1992 جىلعى ءتۋرنيردىڭ العاشقى جەڭىمپازدارى ا.سۇلەيمەنوۆ، ر.ەرماعانبەتوۆ بولدى. قازىرگى كۇنى ولار، ا.سۇلەيمەنوۆ سپورت شەبەرى، ر.ەرماعانبەتوۆ سپورت شەبەرلىگىنە ۇمىتكەر، قازاق كۇرەسىنەن حالىقارالىق دارەجەدەگى تورەشى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى.

تۋرنير بارلىق ۋاقىتتا جاباساق ورتا مەكتەبىنىڭ بازاسىندا ءوتىپ كەلەدى. ءبىر جىل ت.كىشكەنتاەۆتىڭ وتانى اققۇم اۋىلىندا وتكىزىلدى. باسقا اۋداننىڭ كوماندالارىن كوپتەن قاتىستىرۋ ماقساتىندا ءۇش جىل تەمىربەك جۇرگەنوۆ (كومسومول) اۋىلىندا وتكىزىلگەن بولاتىن.

بۇل ءتۋرنيردىڭ جاستارعا بەرەرى مول بولدى. ناتيجەسىندە 21 جىلدا وسى تۋرنيردەن شىڭدالعان پالۋانداردىڭ 17-ءسى سپورت شەبەرى جانە سپورت شەبەرلىگىنە كانديدات اتاندى.

ت.كىشكەنتاەۆ تۋرنيرىنە تالاي رەت قاتىسىپ، جەڭىمپاز اتانعان ب.قيسىقوۆ حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى، قازاق كۇرەسىنىڭ ەكى رەت الەم جەڭىمپازى اتاندى. كۇرەستەگى قادامىن وسى تۋرنيردەن باستاپ، شىڭدالعان، تالاي رەت كورەرمەندى ريزا ەتكەن ع.باينيازوۆ بىرنەشە رەت ەل جەڭىمپازى اتاندى(aqtobegazeti,12.08.2010). پالۋاندار كۇرەس ونەرىنىڭ قىر-سىرىنا وسى تۋرنيردە شىڭدالعان. وسى تۋرنيردەن شىققان تاعى ءبىر جاباساقتىق پالۋان ا.بايمۇراتوۆ گرەك-ريم كۇرەسىنەن ازيا جەڭىمپازى اتاندى. بەلبەۋ كۇرەسىنەن بىرنەشە حالىقارالىق جارىستاردىڭ جەڭىمپازى الىبەكوۆ تە وسى ءتۋرنيردىڭ ۇنەمى قاتىسۋشىسى، جەڭىمپازى. وسى تۋرنيردەن شىققان تاعى ءبىر جاباساقتىق پالۋان امانگەلدى ەراسىل 2022 جىلى جاباساقتان شىققان تۇڭعىش الەم جەڭىمپازى اتاندى (ەراسىل-الەم چەمپيونى، aqtobegazeti 22.12.2022). ەراسىل «قازاقستان بارىسى-2025» ءتۋرنيرىنىڭ جارتىلاي ءفيناليستى.

ت.كىشكەنتاەۆ تۋرنيرىندە شىڭدالعان ر.بورىباەۆ، س.جەتىمباەۆ، م.اينادين، ن.شورتانباەۆ، ج.ەستاەۆ، م.جارىمبەتوۆ، ا.ەلەشوۆ، ر.المەنوۆ، جانە باسقا دا وناداعان پالۋاندار كۇرەس تۇرلەرىنەن وبلىس، رەسپۋبليكا جەڭىمپازدارى، حالىقارالىق جارىستاردىڭ جەڭىمپازدارى.

تۋرنيرگە پالۋاندار دايارلاۋدا جانە بۇل ءتۋرنيردى ساپالى تۇردە وتكىزۋدە جاتتىقتىرۋشىلار م.ابدىبەكوۆ، ءا.باينيازوۆ، ر.ەرماعانبەتوۆ، ق.ناديروۆ، س.قوزباعاروۆتىڭ ەڭبەكتەرى وراساڭ زور.

اسقار راحىمجانۇلى

Abai.kz