الدا وتەتىن رەفەرەندۋم – ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەردى حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىس بەرۋى ارقىلى قابىلداۋعا باعىتتالعان جالپىحالىقتىق شارا.

ال بۇل ساياسي پروتسەسستىڭ قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ ءار ايماقتارىندا باقىلاۋشىلىق جاساۋعا نيەتتى توپتار قۇرىلۋدا. سولاردىڭ ءبىرى ساياساتتانۋشى نۇربولات نىشانباي باستاعان «حالىق ءۇنى» باقىلاۋشىلار توبى. وسىعان بايلانىستى ساياساتتانۋشى نۇربولات نىشانباەۆتان شاعىن سۇحبات الدىق.

– «حالىق ءۇنى» باستاماسىن قۇرۋعا نە تۇرتكى بولدى جانە ونىڭ نەگىزگى ماقساتى قانداي؟

– ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز ايقىن. ماقساتىمىز رەفەرەندۋم بارىسىن داۋىس بەرۋ، سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە داۋىس بەرۋ پۋنكتتەرىندە ءاربىر قادامنىڭ زاڭناما اياسىندا ءوتۋىن قۇقىقتىق نەگىزدە قاداعالاۋ. ءبىز بۇل ءىستى ءوزىمىزدىڭ وكىلدەرىمىز ارقىلى جۇزەگە اسىرماقپىز. ال «حالىق ءۇنى» باستاماسى تۋرالى ايتساق، بۇل اعاشى جوبا ەمەس، كاسىبي ساياساتپەن ءجىتى تانىس بولعاندىقتان تەك ازاماتتىق پارىزىم رەتىندە ەمەس، كاسىبي مامان رەتىندە تۇلعالىق مىندەتتەمەم دەپ تۇسىنەمىن. سوندىقتان ءبىز وسىعان دەيىن اەس بويىنشا رەفەرەندۋمدا «باقىلاۋ قىراندارى» دەگەن توپ قۇرىپ، وتە ءساتتى جۇمىس جاساپ، 300-گە جۋىق داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاپ، سايكەسىنشە انىقتامالار تولتىردىق.

– ەۋروپاداعى ەلەكتورالدى پروتسەستەردەن العان تاجىريبەڭىز قازاقستانداعى باقىلاۋشىلار ينستيتۋتىن دامىتۋعا قالاي اسەر ەتپەك؟

– سىزگە ايتايىن، ءبىز سوڭعى 15 جىلدا وسى ساياساتتانۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىز. بايقاعانىم، ەۋروپا، ازيا دەپ بولىنگەنىمىزدە، قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ورتاق سيپاتتار وتە كوپ. كەيدە ويلايمىن، ءبىزدى ءبولىپ تۇرعان تەك گەوگرافيا عانا. سەبەبى ساياسي پروتسەستەر بارىسىندا جاساندى ينتەللەكت، تسيفرلى قۇرالداردىڭ ەنۋى بىزگە داۋىس بەرۋ، ازاماتتاردىڭ ىشكى ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا ناقتى ماسەلەلەر قالىپتاستىرىپ وتىر. ال قازاقستاندا سايلاۋ بولسىن، رەفەرەندۋم جوبالارىن ەۋروپادان كەلگەن بەلگىلى ساراپشىلار، ماماندار وتە جوعارى باعالاپ وتىر. ارينە، بۇنىمەن توقتاپ قالۋعا بولمايدى. مەنىڭ ويىمشا، ءبىز وسى باعىتتا جۇمىستى كۇشەيتۋىمىز، باقىلاۋشىلاردىڭ سانىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. باقىلاۋشىلاردىڭ سانىن ارتقان كەزدە داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىندە ارتىق بۇرمالاۋشىلىقتار، بارماق باستىلىقتار بولمايتىن بولادى.

– باقىلاۋشىلاردى وقىتۋ مەن دايارلاۋ بارىسىندا قانداي نەگىزگى قاعيدالار مەن ستاندارتتارعا سۇيەنەسىزدەر؟

– ءبىز ءبىرىنشى حالىقارالىق ستاندىققا باعىنامىز. جالپى باتىس بولسىن، شىعىس بولسىن، باقىلاۋشىلار قالاي جۇمىس جاساپ جاتىر، ساياسي عىلىمدا داۋىس بەرۋ قۇقىعىن قانشالىقتى ساقتاپ وتىر؟.. ازاماتتار ءوزىنىڭ ءۇنى ارقىلى سوڭعى شەشىم قابىلداۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنەمىن. «تاۋەلسىز باقىلاۋشىلار دەگەنىمىز كىم؟»، «ولاردىڭ ازاماتتىق قوعامعا ىقپالى قانداي؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ اياسىندا نەگىزگى قۇندىلىقتارعا سەنەمىز. باقىلاۋشىلار، ارينە، ول «ازاماتتىق پارىزىم» دەپ كەلگەن جالىندى جاستار. ولاردى ءبىز مىقتى ماماندار تارتىپ، ونلاين، وفلاين، فورماتتا وقىتامىز. مەن سىزگە ءبىر فاكتىنى ايتايىن. 2024-2025 جىلى سوڭعى اەس بويىنشا رەفەرەندۋمدى ءۇش مىڭعا جۋىق باقىلاۋشىنى وقىتتىق. بۇل جولى دا ۇلكەن-ۇلكەن ماقسات قويىپ وتىرمىز. ونلاين، وفلاين فورماتتا وقىتامىز.

– قازاقستانداعى ساياسي ناۋقانداردىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ازاماتتىق باستامالاردىڭ ءرولى قانداي دەپ ويلايسىز؟

– ءرولى قانداي ەكەنىن وزدەرىڭىز دە ءبىلىپ تۇرسىزدار. اۋاداي قاجەت. وسى سەكىلدى ازاماتتىق باستامالاردى كوبەيتۋىمىز كەرەك. ءبىر-ءبىرىمىزدى «اناۋ جامان، اناۋ باسقا» دەپ، نەگاتيۆكە سالىنىپ، قايعىراپ وتىرعانعا قاراعاندا، بەلسەندى ازاماتتار باس كوتەرىپ، بەلسەندىلىكتى كورسەتۋى كەرەك. قولىنان نە كەلەدى؟ سايلاۋ ۋچاسكىسىنە بارىپ، ءبىز سەكىلدى باقىلاۋشىلاردىڭ ساپىنا قوسىلىپ، باقىلاۋ دەگەنىمىز نە ەكەنىن ۇيرەنىپ، داۋىس بەرۋ ۋچاسكەسىندە، رەفەرەندۋم كۇنى جالپى قالاي بولىپ جاتىر، كوزبەن كورىپ، زاڭدىق نورمالاردىڭ ساقتالۋىنا ءبىر كىسىدەي ازاماتتىق تانىتۋ كەرەك. سول كەزدە، ارينە، بىرىنشىدەن تانىم تۇسىنىگىمىز ارتادى، ەكىنشىدەن، ازاماتتاردىڭ وسى رەفەرەندۋم بارىسىندا داۋىس بەرۋ داعدىسى قالىپتاسادى. مىسالى، بۇگىنگى كەزدە رەفەرەندۋم 2019 جىلدان كەيىن ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر ماڭىزدى ماسەلەلەرگە حالىقتىڭ شەشىمىن قابىلداۋدا ءبىر ۇلكەن ينسترۋمەنتكە اينالدى. ازاماتتار دا جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. سوندىقتان، ەۋروپا ەلدەرىنە قاراساڭىز، ولار قاراپايىم ماسەلەلەرگە رەفەرەندۋم وتكىزەدى. نەگە؟ سەبەبى، حالىق رەفەرەندۋم نە ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنەدى. ءدال سونداي جۇيە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ورىنعىپ جاتىر. قازىر تەك قانا جەتى جىل سايىن پارلامەنتتىك نەمەسە پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا عانا ەمەس، ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى رەفەرەندۋمدا ازاماتتار داۋىس بەرەدى. ونى جۇيەلەۋ ءۇشىن تاۋەلسىز باقىلاۋشىلاردىڭ قىزمەتى اۋداي قاجەت.

– ۋاقىت ءبولىپ، سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت!

Abai.kz