دانىشپان اباي بابامىزدىڭ ءومىردىڭ تەرەڭ سىرىن اشاتىن «لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە» اتتى ولەڭىن ءتۇسىنۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ تۇپكى ءمانىن رۋحاني دەڭگەيدە عانا قابىلداۋعا بولادى. ال كەيبىر وقىرماندار ونى قاراپايىم ومىرلىك كوزقاراسپەن ءتۇسىنىپ، بىلگىسى كەلەدى. رۋحاني ومىرگە ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەرەڭ ماعىناسى ولارعا اشىلماي، تۇسىنىكسىز بولىپ قالا بەرەدى.

بۇل ولەڭ ءومىردىڭ تۇپكى ماقساتىن كورسەتىپ، بولمىستىڭ ىشكى سىرىن اشىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە، حاكىمنىڭ جان دۇنيەسىنە ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شىعارمانىڭ ءبىرى. ولەڭنىڭ مازمۇنى ۇلكەن شىعارمانى كەرەك قىلادى. بىراق، ءبىز ونى ءبىر ماقالانىڭ اياسىنا سيعىزىپ كورەلىك.

ولەڭ ءومىر كورىنىسىنەن باستالادى. ونى بىلاي سۋرەتتەۋگە بولادى. كەشكى ىڭىردە ءدوڭ باسىندا وتىرعان حاكىم اباي تومەندە جايىلعان قويلاردى كورەدى. ولار بۇلاقتان سۋ ءىشىپ، ءارى ءوتىپ كەتەدى. الىستا جۇرگەن قاسقىر جۇگىرىپ كەلىپ لاي سۋدى جالاي باستايدى. بولمىستىڭ ءار كورىنىسىنەن ءومىر زاڭدىلىقتارىن تاني بىلەتىن دانىشپان بابامىز تەرەڭ ويعا شومىلادى.

لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە،
كۇلەمىز قاسقىر جالاپ، دامەتكەنگە.
سول قاسقىرشا الاقتاپ تۇك تاپپادىم،
كوڭىلدىڭ جايلاۋىنان ەل كەتكەن بە؟

قاسقىر لاي سۋدى نەگە جالايدى؟ سەبەبى – ول اش. تاماق ءۇشىن كۇرەس – تابيعاتتىڭ ءبىر كورىنىسى. اش قاسقىر دا تاماق ىزدەپ دالانى شارلاپ ءجۇرىپ جايىلعان قويلاردى كورەدى. سەمىز قويلاردىڭ مۇرىن شۇيىرتەتىن ءيىسىن سەزەدى، بىراق ولارعا جاقىنداي المايدى. ماڭىنداعى قويشىلاردان، شاۋىلدەپ ۇرگەن كۇزەتشى يتتەردەن قورقادى. بۇلاقتان شولدەرىن ەركىن قاندىرىپ، ءارى وتكەندە قويلاردىڭ ارتىندا لايلانعان سۋ قالادى. اشىققان بايعۇس  قاسقىر قوي وتكەن سوڭ جۇگىرىپ كەلىپ لاي سۋعا باس سالىپ، جالاي باستايدى. نە سەبەپتەن ول لاي سۋدى جالايدى؟ سەبەبى – سۋ قانداي لاي بولسا دا، بۇل سۋدا قويدان قالعان ءوزىنىڭ اڭساعان مايلى تاماعىنان بىردەڭە بار دەپ دامەتەدى. بىراق، وكىنىشكە وراي، قاسقىردىڭ دامەتكەن مايى جوق. سەبەبى – لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە. قويدىڭ ارتىندا ءيىسى قالۋى مۇمكىن. بىراق اش قاسقىرعا قويدىڭ ءيىسى جەتكىلىكسىز – تاماعىن تويدىرىپ، قۇمارىن قاندىراتىن قويدىڭ مايى كەرەك. ءيىس قاسقىرعا قاناعات بەرە المايدى. ءبىز بۇنى بىلەمىز، سوندىقتان «كۇلەمىز قاسقىر جالاپ، دامەتكەنگە».

بۇل كورىنىس اقىندى تەرەڭ ويعا باتىرادى. ول ءفاني الەمدى لاي سۋممەن بالاي وتىرىپ، سۋدى جالاپ دامەتكەن قاسقىردان ءوزىن كورگەندەي بولادى. «سول قاسقىرشا الاقتاپ تۇك تاپپادىم» دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. سەبەبى، جۇرەك كوزى اشىلعان ادامعا ءفاني الەم ءومىردىڭ بىلعانىشىمەن بىلعانعان لاي سۋ ءتارىزدى. جان قۇمارى ءفاني الەمنەن وزىنە قاناعات ىزدەيدى. بىراق، تابا المايدى.

نە سەبەپتەن اباي ءوزىن اش قاسقىرمەن سالىستىرىپ وتىر؟ سەبەبى – ەكەۋىنىڭ جاعدايى بىردەي، ەكەۋىنىڭ دە قۇمارلىعى قاناعاتتانباعان. اش قاسقىردىكى – ءتان قۇمارى. ال ابايدىكى – جان قۇمارى. قانداي قۇمارلىق بولسا دا، ول قاناعاتتانۋى كەرەك. قاناعات تاپپاعان ءتان قۇمارلىعى – ءتاندى، جان قۇمارلىعى – جاندى قيناپ، زارداپ اكەلەدى. باقىت جوعالادى. جابايى قاسقىر ينستينكتپەن ءومىر سۇرەتىندىكتەن ءوز جاعدايىن تۇسىنبەيدى. ونىڭ ويلاۋ قابىلەتى جەتىلمەگەن. ال ادام بالاسىنا ەرىك پەن ويلاۋ قابىلەتى بەرىلگەن، سوندىقتان ول ءتۇسىنىپ، زارداپتىڭ سەبەبىن تابۋعا ۇمتىلادى. وسىلاي. جانى قينالعان اباي اقىل-ەسىن پايدالانىپ، زارداپتىڭ سەبەبىن ىزدەپ، ءوزىنىڭ ىشكى دۇنيەسىنە ۇڭىلەدى. ادامنىڭ رۋحاني بايلىعى سىرتىندا ەمەس، ىشكى دۇنيەسىندە جاتىر. بىراق ول ىشكى دۇنيەسىنەن ەشتەڭە تابا الماي، «كوڭىلدىڭ جايلاۋىنان ەل كەتكەن بە؟» دەپ قايران قالادى. نەگە اباي ىشكى دۇنيەسىن جايلاۋمەن سالىستىرادى؟ سەبەبى قازاق جازعىتۇرى جايلاۋعا شىعادى. بۇل  كەزدە اقىن ابايدىڭ ءوزى «جازعىتۇرى» ولەڭىندە سۋرەتتەگەندەي «جازعىتۇرى قالمايدى قىستىڭ سىزى، ماساتىداي قۇلپىرار جەردىڭ ءجۇزى» دەيدى. ماساتىداي قۇلپىرعان جايلاۋدا بۇكىل تابيعات گۇلدەنىپ، ادام قۋانىش-شاتتىققا بولەنىپ، باقىتتى  سەزىنەدى. تابيعات اداممەن بىرگە گۇلدەنىپ، ءومىر جاندانادى. وسىعان ۇقساس، كوڭىلدىڭ جايلاۋى قۇلپىرۋ ءۇشىن ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك ءتارىزدى ادامي  قاسيەتتەر كەرەك. تابيعات جايلاۋىن ەل قۇلپىرتسا، ال كوڭىلدىڭ جايلاۋىن وسىنداي ادامي قاسيەتتەر قۇلپىرتادى. جان قۇمارى تۇك تاپپاعان سوڭ، اباي ءوزىنىڭ كوڭىل جايلاۋىنان بۇل قاسيەتتەردى تابا الماعانداي بولادى.

سەبەبى، ءفاني ءومىردىڭ قىزىعى جان قۇمارىن قاندىرا المايدى. جالىقتىرادى. جالىعۋ تۋرالى ءوزىنىڭ جيىرماسىنشى قارا سوزىندە «پەندەدە ءبىر ءىس بار جالىعۋ دەگەن... وعان ەگەر ءبىر ىلىكسە، ادام بالاسى قۇتىلماعى قيىن. قايراتتانىپ، سىلكىپ تاستاپ كەتسەڭ دە، اقىرىندا تاعى كەلىپ جەڭەدى... ونىڭ ءۇشىن ءبارىنىڭ عايىبىن كورەدى، بايانسىزىن بىلەدى، كوڭىلى بۇرىنعىدان دا سۋىي باستايدى» دەپ ءتۇسىندىرىپ كەتكەن. جالىعۋدىڭ سەبەبى نەدە؟  جاننىڭ قاسيەتى – ماڭگىلىكتى، ساناسى جوعارى جانە ءلاززاتتى بولسا، ال ءتاننىڭ قاسيەتى وعان قاراما-قارسى – ۋاقىتشا، ساناسى جوق جانە قاسىرەتكە تولى. جالعان ءفاني الەم ماڭگىلىكتى جاندى ۇزاق ۋاقىت قىزىقتىرا المايدى، جالىقتىرىپ جىبەرەدى. جالىققان كوڭىل بارلىق قىزىعىنان ايىرىلىپ، قاڭىراپ بوس قالعان ءتارىزدى.  وعان ەندى تاتىمسىز ءفاني ءومىردىڭ قىزىعى ەمەس، باقي الەمنىڭ شەكسىز ءلاززاتى كەرەك. سونى اڭسايدى. وسىلاي اباي ءوزىنىڭ ءتورت جول ولەڭىمەن ءفاني ءومىردىڭ شىن سيپاتىن اشىپ وتىر. دانىشپان بابامىز ءفاني ومىردەن باس تارتىپ، باقي الەمگە بەت بۇرعانىن بىلدىرگەندەي بولادى.

جان قۇمارىن ىزدەگەن دانىشپان بولمىس سىرىنا تەرەڭ بويلاپ، بولمىستىڭ تۇپكى مانىنە ۇڭىلەدى. تۋعان-تۋىس، قورشاعان ورتا ءتارىزدى ءومىر كورىنىستەرى رۋحاني جەتىلۋگە ارنالعان قۇرال ەكەنىن تۇسىنە باستادى. ءومىر زاڭدىلىقتارى مەن تىرشىلىك كورىنىستەرى بارلىق جان يەلەرىنە بىردەي، ورتاق بەرىلگەن. ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ولاردى دۇرىس پايدالانا ءبىلۋ كەرەك. اقىن بۇل ويىن بىلاي دەپ بەرەدى:

بەرگەن بە، ءتاڭىرىم، ساعان وزگە تۋىس؟
قىلاسىڭ جەر-جيھاندى ءبىر-اق ۋىس.
شارىقتاپ شار تاراپتان كوڭىل سورلى
تاپپاعان ءبىر تىياناق نە ەتكەن قۋىس؟

وسىلاي تۋىستىق قاتىناستاردى، باسقاداي ءومىر كورىنىستەرىن دۇرىس پايدالانا الماي جۇرگەنىن ءتۇسىنىپ، ءوزىن سىنعا الادى.

ءارى قاراي ىشكى دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ، دانىشپان ءوزىنىڭ ىشكى سىرىن اشادى. جان دۇنيەسىن ول   بىلاي دەپ سۋرەتتەيدى:

كۇنى-ءتۇنى ويىمدا ءبىر-اق ءتاڭىرى،
وزىنە قۇمار قىلعان ونىڭ ءامىرى.
حاليققا^[1] ماحلۇق اقىلى جەتە المايدى،
ويمەن بىلگەن نارسەنىن ءبارى – ءداھرى.^[2]

وزگەنى اقىل ويعا قوندىرادى،
بىلە الماي ءبىر ءتاڭىرىنى بولدىرادى.
تالىپ ۇيىقتاپ، كوزىڭدى اشىسىمەن،
تالپىنىپ تاعى دا ويلاپ زور قىلادى.

كوڭىلگە شەك، ءشۇبالى وي المايمىن،
سوندا دا ونى ويلاماي قويا المايمىن.
اقىلدىڭ جەتپەگەنى ارمان ەمەس،
قۇمارسىز قۇر مۇلگۋگە تويا المايمىن.

رۋحاني جەتىلۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىندە بولمىستىڭ تەرەڭ اشىلۋى ادامنىڭ ىنتا-جىگەرىنە عانا ەمەس، ەڭ اۋەلى اللا تاعالانىڭ شاپاعاتىنا بايلانىستى بولادى. اباي بابامىز وسىلاي «كۇنى-ءتۇنى ويىمدا ءبىر-اق ءتاڭىرى، وزىنە قۇمار قىلعان ونىڭ ءامىرى» دەپ ءوزىنىڭ بۇل دەڭگەيى اللا تاعالانىڭ بەرگەن شاپاعاتى ەكەنىن بىلدىرەدى.

اللا تاعالانىڭ سىر-سيپاتىن اقىلمەن تاۋىپ، تۇسىنۋگە بولمايدى. سەبەبى ابايدىڭ ءوزى جازعانداي «اللا تاعالا ولشەۋسىز، ءبىزدىڭ اقىلىمىز ولشەۋلى. ولشەۋسىزدى ولشەۋلىمەن تۇسىنۋگە بولمايدى» (38-ءسوز). سوندىقتان «وزگەنى اقىل ويعا قوندىرادى، بىلە الماي ءبىر ءتاڭىرىنى بولدىرادى» دەيدى. «كوڭىلگە شەك، ءشۇبالى وي المايمىن» دەپ يماننىڭ تولىعىن بىلدىرەدى. سوندا دا جان قۇمارى وعان تىنىشتىق بەرمەي، ۇيقىسىن بۇزىپ، ويىن شارتاراپقا جۇگىرتەدى. لاي سۋدان قاناعات تاپپاعان قاسقىرداي، ول دا بۇل ءفاني الەمنەن تۇك تاپپاي «قۇمارسىز قۇر مۇلگۋگە تويا المايمىن» دەيدى. بۇل ءسوزدىڭ تەرەڭ ماعىناسى بار. دانىشپانعا رۋحاني بولمىس تۋرالى وي جەتكىلىكسىز، ەندى وعان جوعارى قۋاتپەن بايلانىسىپ، قۇمارلانۋ كەرەك. وعان شەكسىز جان قۇمارى كەرەك. قاسقىر قويدىڭ يىسىنەن ونىڭ قايدا، قالاي كەتكەنىن سەزگەنى ءتارىزدى، شىبىن جان دا ەندى جۇپار يىسىنەن عازيز جاندى سەزىنىپ، ءتۇپ يەنىڭ وزىنە ۇمتىلادى. بۇل سوپىلىق جولداعى «ماعريفات» دەڭگەيى. حاكىم اباي وسى دەڭگەيدە بولدى دەۋگە بولادى. كەلەسى دەڭگەي – «حاقيقات»، ياعني، ءتۇپ يەمەن بىرىگۋ. بۇل – اۋليەلىك دەڭگەي.

وسىلاي ەندى اباي ءومىردىڭ تۇپكى ماقساتى نە ەكەنىن تۇسىنەدى.

مەكەن بەرگەن، حالىق قىلعان ول لاماكان^[3]
ءتۇپ يەسىن كوكسەمەي بولا ما ەكەن؟
جانە وعان قايتپاقسىڭ، ونى ويلاماي،
وزگە ماقسات اقىلعا تولا ما ەكەن؟

دانىشپان اباي ءوزىنىڭ جۇرەگىنەن شىققان اقيقاتتى وسىلاي ورنەكتەپ وتىر. ول ءومىردىڭ تۇپكى ماقساتىن ءتۇسىندى. بۇل ماقساتتى ول قاسيەتتى كىتاپتاردان ءبىلىپ، نە بولماسا بىرەۋدەن ەستىگەنىن ايتىپ وتىرعان جوق، جۇرەگىنە تەرەڭ بويلاپ، ىشكى دۇنيەسىنەن تاۋىپ وتىر.

سونىمەن، ابايشا ءتۇپ يەنى كوكسەۋىمىز كەرەك ەكەن. نەگە؟ سەبەبى، ءتۇپ يەگە قايتۋ يدەياسى – ابايدىڭ جۇرەگىندە عانا ەمەس، دانىشپانداردىڭ ايتىپ، قاسيەتتى جازبالاردا راستالعان اقيقات. قاي ءدىندى الساق تا بۇل تۇجىرىمعا قارسى ەمەس. سوندىقتان، كوڭىلدە وزگە ماقسات بولماۋى كەرەك ەكەنىن اباي نىقتاپ ايتادى. «تولىق ادام» دەگەنىمىز وسى. قاراپايىم ادامدار بۇل ماقساتتى تولىق قابىلداي المايدى. وسىلاي اباي تىرشىلىكتىڭ تۇپكى ءمانىن كورسەتەدi. ول ءمان – ءتۇپ يەگە قايتۋ. قازاق حالقىنىڭ ادام ولگەندە ونى «ءولدى» دەمەي «قايتتى» دەۋى دە بۇل اقيقاتتى بىلگەنىنەن بولسا كەرەك.

ويشىل سونىمەن بiرگە، ءتۇپ يەگە قايتۋدىڭ ادامعا نەگە نەگiزگi ماقسات ەكەنiنە دالەل كەلتىرەدى: ول «مەكەن بەرگەن، حالىق قىلعان» جاراتۋشى، جانە ادام ومiرiنە قاجەتتiنiڭ بارلىعىن بەرگەن ءتۇپ يە. «وزگە ماقسات اقىلعا تولا ما ەكەن؟» دەپ باسقا ماقساتتى iزدەۋ بىلىمسىزدىك ەكەنىن بiلدiرەدi. سونىمەن بiرگە، جاراتۋشى بارلىق جاراتقاندارىنا مەكەن بەرسە دە، ءوزى مەكەنسىز (لاماكان) دەپ، اباي ءتۇپ يەنiڭ باسقا جانداردان ايىرماشىلىعىن كورسەتەدى.

تۇپكى ماقساتقا ءومىر جولى جەتكىزەدى. ءومىر جولىن دۇرىس پايدالانۋ ءۇشىن، ءومىردىڭ نە ەكەنىن ءبىلۋ كەرەك. ءومىردىڭ نە ەكەنىن اباي ءتورت جولمەن بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى:

ءومىر جولى – تار سوقپاق، ءبىر يگەن جاق،
ءيىلتىپ ەكى باسىن ۇستاعان حاق.
يمەك جولدا تىياناق، تەگىستىك جوق،
قۇلاپ كەتپە، تۋرا شىق، كوزىڭە باق.

دانىشپاننىڭ بۇل ءتورت جول ولەڭىن تۇسىنگەن ادام ءومىردىڭ تۇپكى سىرىن دا تۇسىنە بىلەدى. بۇل جولداردا ءومىردىڭ نە ەكەنى، ونى كىمنىڭ جانە قالاي جاسايتىنى، ول جولدىڭ قاسيەتى مەن ماقساتى قىسقاشا وسىلاي تەزيستى تۇردە بەرىلگەن. تەرەڭ فيلوسوفيالىق قاباتتاردى قامتيتىن بۇل عيبراتتى جولداردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن  ولاردىڭ ءاربىر سوزىنە تەرەڭ بويلاپ، جۇرەكپەن سەزىنىپ، تۇسىنە بىلەيىك.

ءومىر جولى – ابايدىڭ ءوزى ايتقانداي، سوقتىقپالى، سوقپاقسىز كۇردەلى جول. حاقتىڭ ءوزى وسىلاي جاراتقان. ءومىر جولى يگەن جاق (ساداق) ءتارىزدى تىياناقسىز، تەگىستىك جوق. جانە جاقتىڭ ەكى جاعىن ۇستاپ، ءيىلتىپ تۇرعان حاقتىڭ ءوزى. ياعني، ادام ءومىرىن حاقتىڭ ءوزى باسقارادى. ءومىر جولىن قالاي ءيىلتۋ – حاقتىڭ قۇزىرىندا. ءىس-ارەكەتتىڭ جاقسى، نە جامان بولۋىنا بايلانىستى ءومىر جولى ءارتۇرلى ءيىلىپ، تياناقسىز بولادى. ءومىردىڭ ادىلەتتىگىن ساقتايتىن قارىمتا زاڭدىلىعى بويىنشا اركىم ءوزىنىڭ قادىر-قاسيەتىنە ساي تيەسىلى ۇلەسىن الادى. قوعام دا سول. ارتىق تا ەمەس، كەم دە ەمەس. الەمدىك ادىلەت زاڭدىلىعى بۇكىل الەم ءومىرىن باسقارادى. نە ەكسەڭ – سونى وراسىڭ. وسىلاي جاراتقان يە اركىمگە ءوزىنىڭ تيەسىلى نەسىبەسىن بەرەدى. جاقسىلىعىڭ ءۇشىن – جاقسىلىق، جاماندىعىڭ ءۇشىن – قايعى-قاسىرەت. بۇل تابيعي زاڭدىلىق. وسىلاي تار سوقپاقتا، قۋانىش-قايعى ارقىلى ادام ءوزىنىڭ قاتەلىكتەرىنەن ساباق الىپ، شىڭدالىپ، جەتىلىپ، دۇرىس ءومىر سۇرۋگە ۇيرەنەدى.

مۇنداي تار سوقپاقپەن ءجۇرۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى. ۇلى اباي «قۇلاپ كەتپە، تۋرا شىق، كوزىڭە باق» دەپ ءومىردى دۇرىس تۇسىنۋگە، جاۋاپكەرشىلىككە ۇيرەتەدى.

وسىلاي، حاكىم اباي لاي سۋ ءتارىزدى كورىنەتىن بۇل تىرشىلىكتەن دۇرىس ساباق الا ءبىلىپ، ءومىردىڭ تۇپكى ماقساتىنا جەتۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ، وعان جەتۋ جولىن دا بەرەدى.

[1] حاليق (ارابشا) – جاراتۋشى دەگەن ماعىنادا.

[2] ءداھري (ارابشا) – اقىرەتكە سەنبەيتىن قۇدايسىز، ءدىنسىز. بۇل جەردە سەنىمسىز، كۇدىكتى دەگەن ماعىنادا.

[3] لاماكان (ارابشا) – مەكەنسىز.

دوسىم وماروۆ، ابايتانۋشى، تەولوگ-عالىم

Abai.kz