1956 جىلى 25 اقپاندا كوكپ-نىڭ جيىرماسىنشى سەزىندە نيكيتا حرۋششەۆ «جەكە باسقا تابىنۋ جانە ونىڭ سالدارى تۋرالى» اتتى ءسوز سويلەپ، يوسيف ءستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋدى ايىپتادى.

ال بۇگىنگى رەسەيدە ءستاليننىڭ تۇلعاسى بارعان سايىن ايقىندالا تۇسۋدە: بارەلەفتەردىڭ ورالۋىنان باستاپ، گۋلاگ-قا سىلتەمەلەردى الىپ تاستايتىن وقۋلىقتارعا دەيىن قايتا قارالۋدا. ۋكرايناعا قارسى سوعىس اياسىندا كرەمل قۇربانداردى اقتاۋ جانە «كۇشتى قول» كۋلتىن نىعايتۋ ءۇشىن ستاليندىك نىشانداردى قايتا جانداندىرۋدا.

نەلىكتەن ءستاليننىڭ كۋلتى جاڭا تولقىندى باستان كەشىرۋدە جانە بۇل وتكەندى قايتارىپ، قازىرگىنى اقتاپ جاتقان رەسەي تۋرالى نە ايتادى؟ 18 جەلتوقسان - يوسيف ءستاليننىڭ تۋعان كۇنى. كسرو-دا بۇل كۇن مەملەكەتتىك ءدىننىڭ ەلەمەنتىنە اينالدى: «حالىق اكەسى» مەكتەپ وقۋلىقتارىندا، پلاكاتتاردا، فيلمدەردە جانە اندەردە كەزدەسەدى.

1956 جىلى ونىڭ جەكە باسىنا تابىنۋ توقتاتىلعاننان كەيىن تاريحتىڭ بۇل تاراۋى جابىلعان سياقتى بولعان. بىراق بۇگىندە، ۋكرايناعا قارسى سوعىس اياسىندا، قازىرگى رەسەي ءستاليندى ەسكەرتكىشتەردەن باستاپ جاڭا مەكتەپ وقۋلىقتارىنا دەيىن قوعامدىق ورتاعا قايتا اكەلۋدە.

«حالىق اكەسى» كۋلتى قالاي جاسالدى؟

ءستاليننىڭ كلاسسيكالىق كۋلتى 1920 جىلداردىڭ سوڭىندا قالىپتاسا باستادى. تاريحشىلار ونى 1929 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ءستاليننىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاۋمەن بايلانىستىرادى، سول كەزدە كەڭەستىك ۇگىت-ناسيحات «كوسەمدى» دارىپتەۋ ءۇشىن اۋقىمدى ناۋقان باستادى. ونىڭ پورترەتتەرى، ۇراندارى مەن دايەكسوزدەرى قالالاردان شالعاي اۋىلدارعا دەيىن تولىپ تۇردى.

ستالين تەك ساياسي كوشباسشى عانا ەمەس، قاسيەتتى تۇلعاعا اينالدى: ونىڭ قۇرمەتىنە قالالار مەن زاۋىتتاردىڭ اتتارى بەرىلدى، بالالارعا مەكتەپتەر مەن كومسومولدا «حالىق اكەسىن» ءسۇيۋ ۇيرەتىلدى، ال ول ادەبيەت پەن كينودا ارقاشان دانا كوشباسشى رەتىندە كورسەتىلدى.

كۋلت ءۇش تىرەككە نەگىزدەلگەن:

1. قورقىنىش. جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن، مەنشىكتەن ايىرۋ، گۋلاگ، قازاقستان جانە ۋكرايناداعى اشارشىلىق – گولودومور. كەز كەلگەن سىن نەمەسە كۇمان جازالاندى.

2. اقپاراتتى باقىلاۋ. مەملەكەت تاريحتى، ستاتيستيكانى، ءباسپاسوزدى جانە مادەنيەتتى مونوپوليالادى.

3. «تيىمدىلىك» ءميفى. تەررور جانە ميلليونداعان قۇرباندار «يندۋستريالاندىرۋ» جانە «ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس» ءۇشىن قاجەتتى باعا رەتىندە ۇسىنىلدى. 1953 جىلى ستالين قايتىس بولعاننان جانە 1956 جىلى نيكيتا حرۋششەۆتىڭ «قۇپيا بايانداماسىنان» كەيىن كوكپ ورتالىق كوميتەتى جەكە باس كۋلتىن رەسمي تۇردە ايىپتادى.

ديكتاتوردىڭ دەنەسى ماۆزولەيدەن الىنىپ تاستالدى، ونىڭ پورترەتتەرى كەيبىر الاڭداردان جوعالىپ كەتتى، ال وقۋلىقتاردا «سوتسياليستىك زاڭدىلىقتى بۇزۋ» تۋرالى ايتىلا باستادى.

بىراق ءستالينيزمنىڭ قىلمىستارىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ناقتى جۇمىس جۇرگىزىلگەن جوق. كەڭەستىك جۇيە جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلىپ، كىنانى ءبىر ديكتاتوردىڭ «ارتىقشىلىعىنا» اۋداردى. بۇل ميفتەردىڭ قايتالانۋىنا جول اشتى.

مەترونىڭ بيىك رەلەفى

2025 جىلدىڭ مامىر ايىندا ماسكەۋدىڭ ەڭ تانىمال مەترو ستانتسيالارىنىڭ بىرىندە جۇمىسشىلار مەن بالالار اراسىندا ءستاليننىڭ الىپ بيىك رەلەفى پايدا بولدى - بۇل ستالينيزمنەن ارىلۋ كەزىندە بولشەكتەلگەن سيمۆول.

ونى قالپىنا كەلتىرۋ تاريحي قىزىعۋشىلىق ەمەس، ساياسي حابارلاما بولدى. بۇگىنگى رەسەيلىكتەردىڭ جاڭا بۋىنى ديكتاتوردى تيران رەتىندە ەمەس، «مەملەكەت قۇرۋشى» جانە «جەڭىمپاز» رەتىندە كورەدى.

بۇل ءپۋتيننىڭ تۇسىندا رەسەيدە، ءىرى قالالاردان باستاپ شاعىن ايماقتارعا دەيىن پايدا بولعان جۇزدەن استام ەسكەرتكىشتىڭ ءبىرى عانا. كەڭەستىك «كۇش» سيمۆولىنىڭ بۇلاي قايتا جاندانۋى قازىرگى رەسەيدەگى قۋعىن-سۇرگىن مەن تسەنزۋرا كۇشەيىپ، تاريحي ءسوز بوستاندىعى ازايىپ بارا جاتقان كەزدە بولىپ جاتىر.

تاۋەلسىز لەۆادا ورتالىعىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، ءستاليندى «ۇلى كوسەم» دەپ سانايتىن رەسەيلىكتەردىڭ ۇلەسى تەز وسكەن: 2016 جىلى حالىقتىڭ شامامەن 28%-ى سولاي ويلاسا، ال 2021 جىلعا قاراي ول 56%-عا دەيىن وسكەن. ساۋالنامالار جاس رەسپوندەنتتەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى ستالين تەررورىنىڭ ميلليونداعان قۇرباندارى تۋرالى «از» نەمەسە مۇلدەم ەشتەڭە بىلمەيتىنىن كورسەتەدى.

تاريحي ساياسات: جەڭىس بارىنەن دە جوعارى...

قىزىعى، رەسمي ريتوريكا ءستاليندى وتكەننىڭ قاراڭعى بەتتەرىنە قالدىرمايدى. كەرىسىنشە، ۇكىمەت پەن باق ونىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ءناتسيزمدى جەڭۋدەگى ءرولىن اتاپ كورسەتەدى - ءدال سول جەڭىس كرەملدىڭ قازىرگى «ەستە ساقتاۋ ساياساتىنىڭ» ورتالىعىنا اينالدى. تەرروردىڭ ميلليونداعان قۇرباندارى ءۇشىن جاۋاپتى ستالين جاڭا ديسكۋرستا «ەلدى قۇتقارعان» «ۇلى كوسەمنىڭ» سيمۆولىنا اينالىا شىعا كەلدى.

تاۋەلسىز ساۋالنامالارعا سايكەس، بۇل بۇرمالاۋ وڭ ناتيجە بەرۋدە: رەسەيلىكتەردىڭ كوپشىلىگى ونىڭ وتكەندەگى ءرولىن وڭ باعالايدى، ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنىنىڭ اۋقىمىن تۇسىنبەيدى نەمەسە مويىنداعىسى كەلمەيدى. بۇل «ۇلى ماقساتتار» قۇرباندىقتاردى اقتاعان كەزدە زورلىق-زومبىلىقتى قولايلى ساياسي قۇرال دەپ ساناۋعا قوعامدىق نەگىز جاسايدى.

قازىرگى رەسەي ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا، وقشاۋلانۋعا جانە سوعىستاعى ساتسىزدىكتەرگە تاپ بولعان كەزدە، وتكەننىڭ يدەالداندىرىلعان بەينەلەرى كۇشتى ەموتسيونالدىق قۇرالعا اينالادى. كوپتەگەن ازاماتتار ءۇشىن بۇل قازىرگى ۋاقىتتا جەتىسپەيتىن «ادىلەتتىلىك» پەن تۇراقتىلىققا دەگەن سۇرانىستى بىلدىرەدى. ال رەسەيلىك بيلىك بۇل نوستالگيانى وزدەرىنىڭ بىرىگۋى ءۇشىن وڭاي پايدالانۋدا.

بۇگىنگى ستالين كىتاپتاعى تاريحي تۇلعادان دا جوعارى مانگە يە بولعان. ول كرەملدىڭ ىشكى ساياساتى مەن سىرتقى اگرەسسياسىن اقتاۋ، سوعىس ميفولوگياسىن جاساۋ جانە كوڭىل-كۇيدى جۇمىلدىرۋ ءۇشىن قولداناتىن سيمۆولى.

ەگەر يمپەريالىق رەسەي ءوز بولاشاعىن «كۇشتى قول» يدەيالارىنان ىزدەۋدى جالعاستىرا بەرسە، بۇل تەك كورشىلەس مەملەكەتتەر ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ ءوزى ءۇشىن دە اۋىر سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن. سەبەبى تاريحتى، اسىرەسە وسىنداي درامالىق جانە قاندى تاريحتى بيلىك قۇرالى رەتىندە پايدالانۋ ارقاشان اۋىر زارداپتاردى تۋدىرادى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ

Abai.kz