قازىرگى قولدانىستا «سىيعا سىي، سىراعا بال» ءتۇرى ۇشىراسقانىمەن، حالىقتىق ماتەلدىڭ تۇپنۇسقاسى – «سىيعا سىي، سىباعاعا بال». «سىراعا بال» تۇرىندەگى وزگەرىس – دىبىستىق ۇقساستىقتان تۋعان كەيىنگى، ءازىل سيپاتىنداعى ترانسفورماتسيا. ءداستۇرلى قازاق ورتاسىندا «سىرا» ۇعىمى عۇرىپتىق-تاعامدىق مادەنيەتتىڭ قۇرامىنا ەنبەگەندىكتەن، ول ماتەلدىڭ تاريحي مازمۇنىمەن ۇيلەسپەيدى. سوندىقتان مۇنداي قولدانىس باستاپقى ماعىنالىق قۇرىلىمدى كومەسكىلەيتىن فونەتيكالىق قۇبىلىس رەتىندە باعالانۋعا ءتيىس.

«سىيعا سىي، سىباعاعا بال» – تۇرمىستىق ناقىل عانا ەمەس، كوشپەلى قوعامداعى الەۋمەتتىك تەپە-تەڭدىكتىڭ تىلدىك فورمۋلاسى. قازاق دۇنيەتانىمىندا «سىي» – قۇرمەتتىڭ، ءىلتيپاتتىڭ، ادامگەرشىلىك ولشەمىنىڭ بەلگىسى. ال «سىباعا» – اركىمگە تيەسىلى ۇلەس، مارتەبەگە ساي بولىنەتىن ەنشى، قوناققا ارنالعان كادەلى اس. بۇل ۇعىم قۇقىقتىق جانە مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكتى قاتار قامتىعان الەۋمەتتىك كاتەگوريا رەتىندە قىزمەت اتقاردى. سىباعا بەرۋ ارقىلى جاس ەرەكشەلىگى مەن قوعامدىق يەرارحيا مويىندالىپ، تۋىستىق بايلانىس پەن مارتەبەلىك ءتارتىپ بەكىتىلدى.

ماتەل قۇرامىنداعى «بال» ءسوزى دە تۋرا ماعىنادان گورى رامىزدىك سيپاتقا يە. ول «ءتاتتى تاعامدى» ەمەس، «جاقسىلىققا لايىق جاۋاپ»، «قارىمتانى ارتتىرۋ»، «قادىرىن ءوسىرۋ» دەگەن مازمۇندى بىلدىرەدى. ياعني سىي كورسەتىلسە – قۇرمەتپەن قايتارىلۋعا ءتيىس، ۇلەس بەرىلسە – سوعان ساي جاۋاپ جاسالۋى قاجەت. بۇل قاعيدا قوعامداعى مورالدىق سيممەتريانى قامتاماسىز ەتەتىن ولشەم بولدى.

قازاق ماقال-ماتەلدەرى – ۇلتتىڭ ىشكى كودىن ساقتاعان رۋحاني رامىزدەر. ولار مازمۇندىق تۇرعىدان رۋ تاڭبالارىمەن ۇندەس. كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى ورتادا تاڭبا تەك مەنشىك بەلگىسى ەمەس، الەۋمەتتىك مارتەبەنىڭ، قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى سانالدى. قازاق تايپالارىنىڭ تاڭبالارى ۇجىمدىق بىرەگەيلىك پەن الەۋمەتتىك مارتەبەنىڭ ايعاعى بولدى. تاڭبانى رۇقساتسىز پايدالانۋ نەمەسە قورلاۋ قوعامدىق نورمانى بۇزۋ دەپ تانىلدى. دەمەك، گرافيكالىق ءرامىز بەن سوزدىك ءرامىز بىردەي الەۋمەتتىك مىندەت جۇكتەگەن.

گەرالديكالىق تەوريا دا وسى قاعيدانى قۋاتتايدى: كەز كەلگەن ءرامىز – ايىرىم بەلگى عانا ەمەس، جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن قۇرىلىم. مارتەبە مەن مىندەت ەگىز ۇعىم. وسى تۇرعىدان العاندا، «سىيعا سىي، سىباعاعا بال» ماتەلى بەيرەسمي قۇقىق فورمۋلاسى ىسپەتتى. سىباعا العان ادام – ءوز ورنىن مويىنداۋدىڭ، سىي كورگەن ادام – قارىمتاسىن قايتارۋدىڭ مورالدىق جۇگىن ارقالايدى. بۇل – دالا وركەنيەتىنىڭ الەۋمەتتىك تەپە-تەڭدىك تەتىگى.

مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رامىزدىك ساباقتاستىق جالعاسىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلتاڭباسىنداعى شاڭىراق بەينەسى – ورتاق ءۇي مەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى. كومپوزيتسياداعى ءاربىر ەلەمەنت تۇتاستىق يدەياسىن ايقىندايدى. وسىلايشا ءداستۇرلى ماتەل مەن مەملەكەتتىك ءرامىز اراسىنداعى مازمۇندىق ۇندەستىك تاريحي رامىزدىك مادەنيەتتىڭ ۇزىلمەگەنىن اڭعارتادى.

حالىق دانالىعى عاسىرلار بويى سۇرىپتالىپ، ماعىناسى تەرەڭ، تاربيەلىك قۋاتى زور ناقىلدارعا اينالدى. سول مۇرانى ءدال ءارى ورىندى قولدانۋ – ءتىل تازالىعىن ساقتاۋ عانا ەمەس، تاريحي تانىمعا ادال بولۋ. «سىيعا سىي، سىباعاعا بال» – قۇرمەت پەن جاۋاپكەرشىلىك تەڭگەرىمىن بەكىتكەن ۇلتتىق فورمۋلا. ونى بۇرمالاماي، باستاپقى ماعىناسىندا قولدانۋ – رۋحاني ساباقتاستىققا قىزمەت ەتۋ.

ايدىن رىسبەكۇلى، گەرالديست

Abai.kz