تۇركىمەنستان استاناسى اشحابادتا وتكەن تمد مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ سامميتىندە يران پرەزيدەنتى ماسۋد پەزەشكياننىڭ «تمد+1» فورماتىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسى — كەيىنگى جىلدارى پوستكەڭەستىك كەڭىستىك توڭىرەگىندە ورىن العان ەڭ ماڭىزدى گەوساياسي جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى. پەزەشكياننىڭ بۇل سامميتكە ارنايى قوناق رەتىندە قاتىسقان العاشقى يران ليدەرى بولۋىنىڭ ءوزى ورتالىق ەۋرازياداعى كۇشتەر بالانسىنىڭ قايتا قارالىپ جاتقانىن اڭعارتادى.

تەگەراننىڭ ستراتەگيالىق ەسەبى

يراننىڭ تمد سياقتى وڭىرلىك ۇيىممەن جاقىنداسۋ ۇمتىلىسى كەزدەيسوق ەمەس. بۇل — ءۇش نەگىزگى فاكتوردان تۋىنداعان قاجەتتىلىك:

«سولتۇستىك ۆەكتوردىڭ» باسىمدىعى: اقش-تاعى دونالد ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ يرانعا باعىتتالعان ەكونوميكالىق ءارى اسكەري-ساياسي قىسىمى كۇشەيگەن تۇستا تەگەران باتىس ينستيتۋتسيالارىنان تىس بالاما ىزدەۋگە ءماجبۇر.

كوپۆەكتورلى ايماقتىق ديپلوماتيا: يران بۋعان دەيىن شىۇ (شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى) مەن BRICS-كە تولىققاندى مۇشە بولىپ ۇلگەردى. ەندىگى كەزەكتە ول ءوزىنىڭ تىكەلەي كورشىلەرى ورنالاسقان، بۇرىن «رەسەيدىڭ ىقپال ەتۋ ايماعى» سانالعان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى پوزيتسياسىن بەكىتكىسى كەلەدى.

قاۋىپسىزدىك بەلدەۋىن قۇرۋ: تاياۋ شىعىستاعى (يزرايل مەن يران اراسىنداعى، سونداي-اش اقش-تىڭ يران توڭىرەگىندەگى بەلسەندىلىگى) ەسكالاتسيا جاعدايىندا تەگەران ءوز سوعىس ءورتىن بۇعاتتاۋ ءۇشىن سولتۇستىك شەكارالارى بويىندا بەيتاراپ نەمەسە سەرىكتەس مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتى بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.

«ەنەرگەتيكالىق حاب» جانە لوگيستيكا

پەزەشكياننىڭ سوزىندەگى ەڭ باستى پراكتيكالىق ۇسىنىس — بليجني ۆوستوكتى (جاقىڭ شىعىستى) ءوندىرىس، تاسىمالداۋ جانە ەنەرگيا الماسۋ جەلىسىنە اينالدىرۋ. مۇنىڭ ارتىندا ۇلكەن ەكونوميكالىق مۇددەلەر جاتىر:

رەسەي مەن ورتالىق ازيا مۇناي، گاز، ەلەكتر ەكسپورتتاۋ ءۇشىن يراننىڭ پارسى شىعاناعى / ءۇندى مۇحيتى / جاقىن شىعىس نارىعىنداعى ابدەن قالىپتاسقان ينفراقۇرىلىمدارىن پايدالانىپ قالۋ اقش قانشا بايبالامعا سالعانىمەن ءوز ناتيجەسىن بەرمەك.

ەنەرگەتيكالىق SWAP وپەراتسيالارى

رەسەي، قازاقستان جانە تۇركىمەنستان — ءىرى ەنەرگەتيكالىق دەرجاۆالار. يران ءوزىنىڭ سولتۇستىك پروۆينتسيالارىن گازداندىرۋ مەن ەلەكترلەندىرۋ ءۇشىن تمد ەلدەرىنەن رەسۋرستار الىپ، ورنىنا بۇل ەلدەردىڭ اتىنان پارسى شىعاناعىنداعى ءوز پورتتارى ارقىلى الەمدىك نارىققا مۇناي مەن گاز تاسىمالداپ بەرە الادى (SWAP سحەماسى).

«سولتۇستىك — وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى (INSTC)

بۇل جوبانىڭ نەگىزگى كۇرەتامىرى — رەسەيدەن باستالىپ، كاسپي تەڭىزى نەمەسە ورتالىق ازيا (قازاقستان-تۇركىمەنستان) ارقىلى يران پورتتارىنا (چاباحار، بەندەر-ابباس), ارى قاراي ءۇندىستان مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازياعا شىعۋ. «تمد+1» فورماتى بۇل لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ كەدەندىك جانە تاريفتىك كەدەرگىلەرىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

يران بۇل ورايداعى نەگىزگى مۇددەسى وقشاۋلانۋدى (يزولياتسيانى) بۇزۋ، سولتۇستىك كورشىلەرمەن ساۋدانى ارتتىرۋ، وڭىرلىك دەرجاۆا مارتەبەسىن بەكىتۋ بولعانىمەن الدىمىزدان ايتالاپ شىعادى. ىقتيمال تاۋەكەلدىكتە جوق ەمەس. اتاپ ايتار بولساق – تمد ىشىندەگى باتىسشىل ەلدەردىڭ قارسىلىعى، ترامپ سانكتسيالارىنىڭ قىسىمى.

تمد نوقتا اعاسى بولىپ تابىلاتىن رەسەيدىڭ بۇل جاعدايداعى نەگىزگى مۇددەسى باتىس سانكتسيالارىن اينالىپ وتەتىن وڭتۇستىك مارشرۋت اشىپ،  انتيباتىستىق كواليتسيانىڭ اياسىن كەڭەيتۋ ەكەندىگى دە امبەگە ايان.

ورتالىق ازيا (ونىڭ ىشىندە قازاقستان، وزبەكستان، تۇركىمەنستان) نەگىزگى مۇددەلەرى اقش بيلىگى ءتيىپ تۇرعان ىرگەسىندەگى مۇحيتقا شىعاتىن ەڭ قىسقا توتە جولدى جاۋىپ تاستاۋىنان قۇتىلۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ شاراسىزدىعىن پايدالانىپ قالىپ، ءوز ەلى اۆرقىلى ءدالىز اشا وتىرىپ،  يران نارىعىنا ەكسپورتتى ارتتىرۋدى ساتىمەن پايدالانا الۋ. وسى جولداعى ءھام قادامداعى  ىقتيمال تاۋەكەلدەرى ەكىنشى دەڭگەيلى (secondary) اقش سانكتسيالارىنا ىلىگۋ قاۋپى بولىپ تابالاتىندىعىن دا ەستە ۇستاۋعا ءتىيىسپىز.

ورتالىق ازيا مەن قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى

قازاقستان مەن كورشىلەس ەلدەر ءۇشىن تەگەراننىڭ بۇل قادامى ەكىۇداي اسەرگە يە:

1. قازاقستان-تۇركىمەنستان-يران تەمىرجولى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا تۇسەدى. استانا ءۇشىن پارسى شىعاناعى ارقىلى تاياۋ شىعىس پەن ءۇندىستان نارىعىنا شىعۋ — تەڭىزگە شىعا المايتىن (landlocked) ەل ءۇشىن ستراتەگيالىق جەڭىس.

2.استانا مەن تاشكەنت باتىستىق ينۆەستورلارمەن جانە اقش-پەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا. دونالد ترامپ اكىمشىلىگى تەگەرانعا قاتىستى قاتاڭ پوزيتسيا ۇستانىپ وتىرعاندا، يرانمەن تىم جاقىن ساياسي بلوك قۇرۋ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە «ەكىنشى دەڭگەيلى سانكتسيالار» قاۋپىن ءتوندىرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى ورتالىق ازيا بۇل فورماتتى ساياسي ەمەس، تەك ەكونوميكالىق-پراگماتيكالىق شەڭبەردە ۇستاۋعا تىرىسادى.

توسقاۋىلدار مەن ستسەناريلەر

«تمد+1» فورماتىنىڭ قانشالىقتى ومىرشەڭ بولاتىنى ءۇش نەگىزگى كەدەرگىنىڭ قالاي شەشىلەتىنىنە بايلانىستى:

تمد بۇرىنعىداي ءبىرتۇتاس ۇيىم ەمەس. مولدوۆا شىعۋ پروتسەسىن باستادى، ارمەنيا رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىن سۋىتىپ جاتىر. مۇنداي ىشتەي ىدىراپ جاتقان قۇرىلىمعا سىرتتان ويىنشى قوسۋ ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا ما دەگەن سۇراق اشىق.

تەگەران مەن باكۋ اراسىنداعى گەوساياسي تەكەتىرەس (ارمەنيا فاكتورى جانە زانگەزۋر ءدالىزى توڭىرەگىندەگى داۋ) تمد شەڭبەرىندەگى شەشىمدەردىڭ ءبىراۋىزدان قابىلدانۋىن قيىنداتادى.

ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ يرانعا قارسى ساياساتى مەن تاياۋ شىعىستاعى سوعىس بارىسى تەھەراننىڭ ايماقتىق باستامالاردى قارجىلاندىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋى مۇمكىن.

ءسوز ءتۇيىنى: ماسۋد پەزەشكيان ۇسىنعان «تمد+1» باستاماسى — تەھەراننىڭ ەۋرازيالىق ماتەريكتەگى گەوساياسي دەكۇرىلىمداردى ءوز پايداسىنا قايتا قۇرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادامى. بۇل فورمات تولىققاندى ساياسي وداققا اينالا قويماعانىمەن، ترانسپورت، لوگيستيكا جانە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى تار شەڭبەردەگى پراگماتيكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى الاڭىنا اينالا الادى. تمد ەلدەرى ءۇشىن ەڭ باستى مىندەت — يران ۇسىنعان ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ، باتىستىڭ سانكتسيالىق سوققىسىنا جىعىلىپ كەتپەۋدىڭ اراجىگىن تەڭ ۇستاۋ.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz