اقش پەن يزرايل سوققىسىنان يران رەجيمى ايتارلىقتاي السىرەدى، بىراق بەرىلۋدىڭ بەلگىسى بايقالمايدى. ترامپ پەن نەتانياحۋ سوعىستى باستاۋدىڭ وڭاي، اياقتاۋتىڭ قيىن ەكەنىن جانە يراننىڭ بۇل قاقتىعىسقا جاقسى دايىندالعانىن ەسكەرمەگەنى بەلگىلى بولدى.

بىرىنشىدەن، سوعىستىڭ باسىندا يران اقش پەن ءيزرايلدىڭ باعاسى قىمبات زىمىرانعا قارسى زىمىراندارىن السىرەتۋ ءۇشىن ورتاقول زىمىراندارىن پايدالانۋمەن بىرگە، اقشپەن وداقتاس پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىن بومبالاۋ ءۇشىن ارزان درونداردى دا قولدانىپ، ولاردىڭ بارلىعىن قاقتىعىسقا تارتتى. سوعىس 12 كۇن بويى جالعاسىپ كەلەدى جانە بۇل ەلدەردى يران توقتاۋسىز بومبالاپ جاتىر، بىراق پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرى ۇلكەن ۇستامدىلىق تانىتتى. ولاردىڭ كوشباسشىلارى كوپشىلىك الدىندا ءوز ەلدەرىنىڭ يرانعا قارسى سوعىسقا قاتىسپايتىنىن بىرنەشە رەت مالىمدەدى.

نەلىكتەن؟ سەبەبى تاياۋ شىعىستاعى «ەڭ قاۋىپسىز» دەپ سانالاتىن مۇنايعا باي بۇل ەلدەر سوعىسقا تىكەلەي قاتىسقانى ءۇشىن ۇلكەن بوداۋ تولەيدى، سوعىسقا تاۋەكەلدىك ولاردىڭ حالىقارالىق تۋريستەر مەن كاپيتالدى تارتۋ جونىندەگى امبيتسيالى جوسپارلارىن ودان ءارى بۇزادى. يراننىڭ شابۋىلدارى قازىردىڭ وزىندە پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا، قوعامىنا، نەگىزگى ينفراقۇرىلىمىنا جانە قورعانىس جۇيەلەرىنە ەكزيستەنتسيالدى قيىندىقتار تۋعىزدى. ساۋد ارابياسى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى «قاۋىپسىزدىك ءۇشىن مۇناي» وداعىن يراندىق دروندار مەزەت سايىن جويىپ جاتىر.

دەگەنمەن، يسلامنىڭ قاسيەتتى ورىندارى بار ساۋد ارابيانىڭ كوپتەگەن اراب ەلدەرى جەك كورەتىن يزرايل بومبالاعان تاعى ءبىر مۇسىلمان ەلىن نىساناعا الۋىن ەلەستەتۋ قيىن. بۇدان سىرت، جەنەۆاداعى ءباا ەلشىسى دۇيسەنبىدە ءوز ەلىنىڭ «يرانعا قارسى شابۋىلدارعا قاتىسپايتىنىن» مالىمدەدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، اقش بىرنەشە بومبا تاستاپ، كەتىپ قالۋى مۇمكىن، ال يران ولاردىڭ قاسىندا ماڭگى قالادى. سوندىقتان ولار بۇل سوعىستا مۇمكىندىگىنشە بەيتاراپ بولۋعا تىرىسادى ءارى اقش پەن يزرايلمەن بىرگە تىزە قوسىپ سوعىسۋى ەكىتالاي.

پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىن سوعىسقا تارتۋدان سىرت، يران الەمدەگى مۇناي تانكەرلەرىنىڭ تورتتەن ءبىرى وتەتىن ورمۋز بۇعازىن بۇعاتتادى. يراننىڭ ستراتەگياسى وتە ايقىن: الەمدىك ەكونوميكاعا بارىنشا اسەر ەتۋ ارقىلى ترامپتى سوعىستى توقتاتۋعا ماجبۇرلەۋ. مۇناي باعاسى بىردەن باررەلىنە 100 دوللاردان استى. يران باعانى 200 دوللاردان اسىرامىز دەپ ايبات شەگۋدە. پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىن سوعىسقا تارتۋ ستراتەگياسىنان دا، بۇل قادام ءتىپتى دە قاۋىپتى. اقش-يزرايل قاقتىعىسى باستالعاننان بەرى، بۇعاز ارقىلى بىرنەشە قىتايلىق مۇناي تانكەرلەرى مەن قىتاي اتىن جامىلعان كەمەلەردىڭ وتكەنى بولماسا، تاۋەكەلگە بارۋعا باتىلى بارعاندار اقىر اياعىندا وتقا وراندى.

يران قازىر ورمۋز بۇعازىنا مينالار قويدىق دەپ قورقىتۋدا، بۇل تاكتيكانى 1980 جىلداردىڭ باسىنداعى يران-يراك سوعىسى كەزىندە قولدانعان. 1991 جىلعى پارسى شىعاناعى سوعىسى كەزىندە يراك كۇشتەرى 1300 مينا قويىپ، اقش-تىڭ ەكى اسكەري كەمەسىن تالقانداپ، USS Princeton كرەيسەرىن سۋعا باتىردى. اقش اسكەري-تەڭىز ساراپشىسى سكوتت ترۋففو «سوعىستان كەيىن سولتۇستىك پارسى شىعاناعى ايماعىن مينادان تازارتۋ ءۇشىن ەكى جىلدان استام ۋاقىت كەتكەنىن» ايتادى.

ساراپشىلار «مينا – كەدەيلەردىڭ قارۋى» دەيدى. كەز كەلگەن تەرروريستىك ۇيىم ولاردى ساتىپ الا الادى جانە تەڭىز ساۋداسى مەن اسكەري-تەڭىز وپەراتسيالارىنىڭ ەركىندىگىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى. سايكەسىنشە بارلىق كەمەلەردى سۋعا باتىرۋدىڭ قاجەتى جوق; ءبىرىنشى كەمەنىڭ جارىلۋى-اق جەتىپ جاتىر. بۇنىڭ «پسيحولوگيالىق اسەرى» وتە وراسان.

يراندا 5 مىڭنان 6 مىڭعا دەيىن الەۋەتتى تەڭىز مينالارىنىڭ قورى بار دەلىنەدى.

الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى جانە پارسى شىعاناعىنىڭ مۇناي نىساندارى مەن ورمۋز بۇعازى ارقىلى وتۋگە تىرىسقان كەمەلەردىڭ بومبالانۋى – اقش پرەزيدەنتى ترامپتى سوعىستىڭ «جاقىن ارادا اياقتالاتىنىن» مالىمدەۋگە ءماجبۇر ەتتى.

دەگەنمەن، ترامپتىڭ ىشكى مەجەسى دە، ناقتى مەرزىمى دە بولمادى، سوعىستىڭ ماقساتىن ناقتى تۇسىندىرە المادى: بۇل سوعىس يراننىڭ بالليستيكالىق زىمىراندارى مەن يادرولىق قوندىرعىلارىن جويۋ ما، الدە يران رەجيمىن قۇلاتۋ ما؟

تەگەراننىڭ جويقىن سوققىعا ۇشىراعانىنا قاراماستان، يران رەۆوليۋتسيالىق گۆاردياسى ۇزاق مەرزىمدىك سوعىسقا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. يران رەۆوليۋتسيالىق گۆاردياسىنىڭ باس قولباسشىسىنىڭ كەڭەسشىسى ءالي فاداۆي يراننىڭ مەملەكەتتىك تەلەارناسىندا: «ولار مىنانى ءتۇسىنۋى كەرەك: قارسىلاستار ۇزاق مەرزىمدىك دىڭكەلەتەتىن سوعىسقا كىرەدى. بۇل سوعىس امەريكا مەن الەم ەكونوميكاسىن تيتىقتاتىپ، تاقىرعا وتىرعىزادى»، - دەدى.

يرانعا قارسى سوعىس باستاپ، ليۆاندا ەكىنشى مايدان اشقان يزرايل دە وسىنداي پوزيتسيادا. ءيزرايلدىڭ قورعانىس ءمينيسترى كاتس: «ءبىزدىڭ وپەراتسيامىز شەكسىز جالعاسادى»، - دەپ مالىمدەدى.

قايسىسىنىڭ ۇزاققا شاباتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى.

Abai.kz