ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار ساتتەردىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسياعا قاتىستى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم. بۇل جاي عانا ساياسي ناۋقان ەمەس، مەملەكەتتىڭ ەرتەڭىنە، قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستىڭ جاڭا سيپاتىنا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى شەشىم. ويتكەنى كونستيتۋتسيا – ەلدىڭ باستى زاڭى عانا ەمەس، حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارىن، بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن، ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ايقىندايتىن نەگىزگى قۇجات.

وسى تۇرعىدان العاندا، جاڭا كونستيتۋتسيانى جالپىحالىقتىق داۋىسقا سالۋ – ەلدىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ وسكەنىن، قوعام پىكىرىنە باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. بۇل تۋرالى بەلگىلى عالىم، اكادەميك، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسقار جۇمادىلداەۆ تا ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان ءدال قازىر ءوز دامۋىنىڭ ماڭىزدى ءبىر كەزەڭىنەن ءوتىپ جاتىر. ەل الدىندا تۇرعان وزگەرىستەردىڭ ىشىندە جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ورنى ايرىقشا. اكادەميك جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قازاقستاننىڭ قارقىندى دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل قۇجاتتا حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتاتىن، قوعام سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن ماڭىزدى تەتىكتەر قاراستىرىلىپ وتىر.

اسقار جۇمادىلداەۆ رەفەرەندۋمدى حالىق پىكىرىن ءبىلۋدىڭ ەڭ جوعارى فورماسى دەپ باعالايدى. راسىندا دا، رەفەرەندۋمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – حالىقتىڭ ءوز تاڭداۋىن ەشقانداي دەلدالسىز، تىكەلەي ءبىلدىرۋى. مۇندا ازامات پەن مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى بايلانىس ايقىن كورىنەدى. بۇل – وكىل ارقىلى ەمەس، تىكەلەي داۋىس ارقىلى شەشىم قابىلداۋ مادەنيەتى. مۇنداي ءتاسىل دەموكراتيالىق جۇيەنىڭ ەڭ ماڭىزدى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى سانالادى.

«رەفەرەندۋم دەگەن – حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلۋدىڭ ەڭ جوعارعى شىڭى. ويتكەنى حالىق مۇندا تىكەلەي داۋىس بەرەدى، ەشقانداي دەلدالسىز»، – دەيدى اكادەميك.

شىنىندا دا، ەل تاعدىرىنا قاتىستى ءىرى شەشىمدەر ءدال وسىنداي جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە تالقىلانۋى كەرەك. بۇعان دەيىن اتوم ەلەكتر ستانتسياسى ماسەلەسى رەفەرەندۋمعا شىعارىلسا، ەندى كونستيتۋتسيا ماسەلەسىنىڭ حالىق تالقىسىنا ءتۇسۋى – زاڭدى ءارى ورىندى قادام. اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ ايتۋىنشا، كونستيتۋتسيانىڭ ماڭىزى اەس ماسەلەسىنەن كەم ەمەس، ءتىپتى كەي جاعدايدا ودان دا ماڭىزدىراق. ويتكەنى اەس – بەلگىلى ءبىر سالاعا قاتىستى ستراتەگيالىق شەشىم بولسا، كونستيتۋتسيا – تۇتاس مەملەكەتتىڭ ساياسي، قۇقىقتىق جانە قوعامدىق جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى.

اكادەميكتىڭ بۇل پىكىرى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى ويمەن ۇندەسەدى. سەبەبى كونستيتۋتسيا – بۇگىنگى كۇننىڭ عانا ەمەس، كەلەشەك ۇرپاقتىڭ دا ومىرىنە اسەر ەتەتىن قۇجات. ونداعى ءاربىر وزگەرىس ەلدىڭ دامۋ باعىتىنا، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىنە، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. سوندىقتان مۇنداي اۋقىمدى ماسەلەنىڭ حالىقتىڭ ءوز داۋىسىمەن شەشىلۋى – ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى.

اسقار جۇمادىلداەۆ ءوز سوزىندە ازاماتتىق بەلسەندىلىك ماسەلەسىنە دە ەرەكشە توقتالدى. ول بارلىق رەفەرەندۋمدارعا تۇراقتى تۇردە قاتىساتىنىن ايتىپ، مۇنى ءاربىر ازاماتتىڭ مىندەتى دەپ باعالايدى. «بۇل – ءبىزدىڭ ازاماتتىق مىندەتىمىز. ەلگە، مەملەكەتكە قاتىستى وزگەرىستەردەن شەت قالماۋ كەرەك»، – دەگەن ۇستانىمى قوعام ءۇشىن دە ماڭىزدى ۇندەۋ.

راسىندا، قوعامداعى ۇلكەن وزگەرىستەر سىرتتان كەلىپ جاسالمايدى. ونى حالىقتىڭ ءوزى تاڭدايدى، ءوزى بەكىتەدى، ءوزى جاۋاپكەرشىلىك الادى. ال رەفەرەندۋم – سول جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ناقتى كورىنىسى. بۇگىن داۋىس بەرۋ – ەرتەڭگى مەملەكەتتىڭ قانداي بولاتىنىنا ىقپال ەتۋ دەگەن ءسوز.

جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ باستى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋگە باعىتتالۋى. قوعامدا سوڭعى جىلدارى كەيبىر ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ كەلەدى. ماسەلەن، سەناتتىڭ ءرولى، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مارتەبەسى، جالپى قوعامدىق وكىلدىك ينستيتۋتتارىنىڭ بولاشاعى جونىندە تالقىلاۋلار از بولعان جوق. اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا، جاڭا وزگەرىستەر وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرۋگە ۇمتىلادى.

ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدىسى – حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى كوپىردىڭ نىعايۋى. ياعني، مەملەكەت تەك كلاسسيكالىق پارلامەنتتىك مەحانيزممەن عانا شەكتەلىپ قالماي، قوعاممەن بايلانىس ورناتۋدىڭ قوسىمشا، يكەمدى ءارى ۇلتتىق سيپاتتاعى فورمالارىن قالىپتاستىرۋى كەرەك. سولاردىڭ ءبىرى – قۇرىلتاي ينستيتۋتى.

اسقار جۇمادىلداەۆ قۇرىلتايدىڭ رولىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قۇرىلتاي – پارلامەنتتىڭ ءدال ءوزى بولماسا دا، حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتەتىن ماڭىزدى الاڭ. سوڭعى بەس جىل ىشىندە بۇل ينستيتۋت ءوزىنىڭ كونسترۋكتيۆتى، پايدالى ورگان ەكەنىن دالەلدەدى. قوعامدىق پىكىردى جيناقتاپ، ەل ىشىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ، ۇسىنىستار ايتۋ ارقىلى قۇرىلتاي ساياسي كەڭىستىكتە وزىندىك ورنىن قالىپتاستىردى.

قىزىلوردادا وتكەن بەسىنشى قۇرىلتايعا توقتالعان اكادەميك بۇل جيىننىڭ اياقتالۋىن جەڭىلىس دەپ باعالاۋعا بولمايتىنىن ايتادى. كەرىسىنشە، ونىڭ ويىنشا، قۇرىلتايدىڭ ميسسياسى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ياعني، قۇرىلتاي اتاۋى مەن يدەياسى جاڭا پارلامەنتتىك قۇرىلىمعا، حالىق كەڭەسى سيپاتىنداعى جۇيەگە اۋىسىپ وتىر. بۇل – ۇلتتىق ساياسي ۇعىمداردىڭ جاڭعىرۋى عانا ەمەس، مەملەكەتتىلىك پەن ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ دا بەلگىسى.

«قۇرىلتاي – ناعىز قازاقتىڭ ءسوزى. حالىقتىڭ اتىنان سويلەيتىن، ەل مۇددەسىن جەتكىزەتىن جۇيە وسى ۇعىممەن ۇندەسۋى كەرەك»، – دەگەن مازمۇنداعى پىكىرى دە تەرەڭ ماعىناعا يە.

بۇل جەردە ءبىر ماڭىزدى نارسە بار: جاڭا ساياسي جۇيە تەك زاڭدىق وزگەرىستەردەن تۇرمايدى. ول قوعامنىڭ تاريحي جادىن، ۇلتتىق ۇعىمدارىن، ءداستۇرلى ساياسي مادەنيەتىن دە ەسكەرۋى ءتيىس. قۇرىلتاي ۇعىمىنىڭ جاڭاشا مازمۇندا قايتا ورالۋى – وسىنىڭ ءبىر دالەلى. ال ونىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن، قوعامدىق كەڭەس سيپاتىنداعى قۇرىلىمدارمەن ءوزارا بايلانىستا قاراستىرىلۋى – قوعامداعى ءارتۇرلى پىكىر مەن مۇددەنى ءبىر ارناعا توعىستىرۋعا باعىتتالعان ۇتىمدى قادام.

اسقار جۇمادىلداەۆ مۇنى «وتە ۇتىمدى كونسترۋكتسيا» دەپ باعالايدى. ويتكەنى حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى بايلانىس تەك پارلامەنتپەن شەكتەلمەۋى كەرەك. وعان قوعامدىق ينستيتۋتتار، پىكىر الاڭدارى، كەڭەسشى قۇرىلىمدار، ۇلتتىق سيپاتتاعى وكىلدىك فورمالار دا ارالاسۋى قاجەت. سوندا عانا مەملەكەت پەن قوعام اراسىندا سەنىم كۇشەيەدى، ال رەفورمالار شىنايى مازمۇنعا يە بولادى.

جالپى، سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ باستى ماقساتى دا – بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ، ازاماتتىڭ ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت قاعيداتىن ناقتى تەتىككە اينالدىرۋ. جاڭا كونستيتۋتسيا ءدال وسى باعىتتاعى ءىرى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانۋى ءتيىس. ويتكەنى كەز كەلگەن رەفورما زاڭمەن بەكىتىلگەندە عانا تۇراقتى بولادى. ال كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندەگى وزگەرىس – سول رەفورمالاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى كەپىلى.

سوندىقتان بۇگىنگى رەفەرەندۋم – جاي عانا داۋىس بەرۋ ەمەس. بۇل – ەلدىڭ بولاشاق مودەلىن تاڭداۋعا قاتىسۋ. بۇل – ازاماتتىڭ مەملەكەت ىسىنە تىكەلەي ارالاسۋى. بۇل – قوعامنىڭ ساياسي سالماعىن ارتتىراتىن ناقتى قۇرال.

اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ پايىمىنشا، بولاشاقتا جاڭا كونستيتۋتسيا دا، قۇرىلتاي دا ءوزىنىڭ بەدەلىن حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى ارقىلى، كونسترۋكتيۆتى ۇسىنىستار ارقىلى، ناقتى كونستيتۋتسيالىق ىستەر ارقىلى نىعايتا تۇسەدى. بۇل – وتە ماڭىزدى وي. ويتكەنى ەشقانداي زاڭ، ەشقانداي ينستيتۋت حالىقتىڭ قاتىسۋىنسىز ومىرشەڭ بولا المايدى. كونستيتۋتسيانى دا، رەفورمانى دا شىن مانىندە كۇشەيتەتىن – ازاماتتىق سانا مەن قوعامدىق بەلسەندىلىك.

ەندەشە، جاڭا كونستيتۋتسياعا قاتىستى رەفەرەندۋم – قازاقستاننىڭ ساياسي جاڭعىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى بەلەس. بۇل – مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى سەنىمدى كۇشەيتەتىن، ەلدىڭ ەرتەڭىنە ىقپال ەتەتىن، رەفورمالاردىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالايتىن تاريحي تاڭداۋ. مۇنداي ساتتە ءار ازاماتتىڭ داۋىسى – ەل بولاشاعىنا قوسقان ۇلەس.

ايانا قازتاي

Abai.kz