قىدىردىڭ ءتۇپ-توركىنى قادىر نەمەسە قىدىر دەگەن سوزدەن شىققان بولۋى كەرەك دەپ توپشىلايمىن. قادىر بولسا، قادىرلى، قۇرمەتتى دەگەن ءسوز. قىدىر بولسا – قىدىرىپ جۇرەدى دەگەنى. قىدىرعاندا دا قىدىر كەز كەلگەن، كورىنگەن ۇيگە باس سۇعا بەرمەيدى. داستارحانى باتالى، شاڭىراعى اتالى، نەگىزدى دە نەكەلى، جەتى اتاسى جەتەلى، ءۇي يەسى ورنىقتى، كەلىنشەگى ۇقىپتى، بالا-شاعاسى قۇيما قۇلاق وتاۋلارعا كىرەدى. تورىنە شىعىپ، مالداسىن قۇرىپ وتىرىپ، ءدامىن تاتادى، باتاسىن بەرەدى.

ىبىراي التىنسارين: «ءجون بiلمەگەن ادامعا قىدىر اتا دارىماس» – دەپ تەگiن ايتپاعان. قازاق «قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر» دەيدى.  قىدىر اتانىڭ ەتەگىنە تۇسكەن ۇزىن شاپانى، سالبىراعان ساقالى، يىعىندا قورجىنى بار دەپ ويلاۋعا بولمايدى. كەيبىر ۇيلەرگە سول كەيىپتە كەلۋى دە مۇمكىن. ەندى ءبىر ۇيلەرگە قوجاناسىر بولىپ كەلە مە، الداركوسە بولىپ كەلە مە،الدە باسقا كەيىپكە كىرە مە، ول جاعىن ۇيدەگىلەر بايقاماي قالۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان دا اقساقالدار باتا بەرگەندە ەڭ الدىمەن اۋىزعا ورالاتىن ءسوز ساپتاۋلاردا: «باق قونسىن، قىدىر دارىسىن!» – دەگەن تىلەك ايتىلادى.

قىدىر بابا كەيبىر ۇيلەردىڭ يەلەرىن سىناۋ ماقساتىندا ءمۇساپىر بولىپ كەلۋى دە مۇمكىن. «ءمۇساپىردى جابىرلەمە!» – دەپ جاتادى. قازاقتا «ۇيدەن قىرىق ادىم اتتاپ شىقساڭ-ءمۇساپىرسىڭ» – دەگەن ءسوز دە بار. بىزبەن ءتۇبى ءبىر تۇرىكتەر قوناقتى، ياعني مەيماندى ءمۇساپىر دەيدى ەكەن. ىستامبۇل قالاسىندا «ءمۇساپىر» دەپ اتالاتىن قوناق ءۇيى دە بار.

قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى دەپ ءجۇرمىز. ال ەرتەدە تۇرىك (تۇركى ەمەس) حالقى، قىپشاق جۇرتى جاز بەن كوكتەمدى قوسىپ التى اي جاز، كۇز بەن قىستى قوسىپ التى اي قىس دەپ اتاعان. ياعني، ون ەكى اي قاققا بولىنگەن. جىلدىڭ ءبىر جارتىسى سۋىق، ىزعار بولسا، ەكىنشى جارتىسى جارىق پەن جىلۋ. جاقسىلىق پەن جاماندىق، كۇن مەن ءتۇن  وسىلايشا الماسىپ، يتجىعىس ءتۇسىپ جاتادى. اباي ايتپاي ما:

«اق كيىمدى، دەنەلى، اق ساقالدى،
سوقىر، مىلقاۋ، تانىماس ءتىرى جاندى.
ءۇستى-باسى اق قىراۋ، ءتۇسى سۋىق،
باسقان ءىزى سىقىرلاپ كەلىپ قالدى.
دەمالىسى ۇسكىرىك، اياز پەن قار،
كارلى قۇدا قىس كەلىپ الەك سالدى».

جاز بەن كوكتەمنىڭ ءجونى ءبىر باسقا. «جازعىتۇرىم قالمايدى قىستىڭ سىزى، ماساتىداي قۇلپىرار جەردىڭ ءجۇزى» دەگەن وسى تۇس، جەردىڭ بەتى  جاسارىپ، مال كوككە شىعىپ، تىرشىلىك جايناپ، قان قايناپ، تولدەر تويىنىپ، قىز-بوزبالا ازىلدەسكەن كەز، كۇن مەنەن ءتۇن تەڭەسكەن، جاسى ۇلكەندەر كەڭەسكەن، بالالاردىڭ ايدارىنان جەل ەسكەن كەز – قاسيەتتى  ناۋرىز، مىنە، ناعىز جىل باسى.

ءبىز بولساق، كەشەگى سوۆەت يمپەرياسىنىڭ يدەولوگياسىنان، ءتىپتى وعان دەيىنگى اق پاتشانىڭ وتارلاۋشىلىق يدەولوگياسىنان ءالى ارىلا الماي كەلەمىز. اتا زاڭىمىزدا زايىرلى مەملەكەت دەپ جازىلعاندىقتان ەشقانداي ءدىني ارتىقشىلىقتارعا جول بەرىلمەۋى كەرەك دەسەك تە، وسى ۋاقىتقا دەيىن تويلاپ كەلگەن جاڭا جىلىمىز ءدىنى باسقالاردىڭ كادىمگى روجدەستۆو مەيرامى. سانتا كلاۋس نەمەس دەد موروز دەگەنىمىز، تۋراسىن ايتساق، مەيىرىمدى اياز اتا ەمەس، قاھارلى قىستىڭ قاتال بەينەسى.

وزدەرىڭىز اقىلعا سالىپ كورىڭىزدەرشى، جاڭا جىل دەگەندە كۇنتىزبەدەگى قاڭتاردىڭ العاشقى كۇنىنەن باسقا جاڭا زات بار ما؟! قار دا جاڭا جاۋماعان، جەلتوقساننان قالعان. «قاراشا، جەلتوقسان مەن سول ءبىر ەكى اي. قىستىڭ باسى ءبىرى ەرتە، بىرەۋى جاي» – دەگەندەي، قىستىڭ دا ناقتى بەلگىلەنگەن شەكاراسى جوق. ناۋرىزعا كەلسەك، بارلىعى جاڭا. اق ۋىز، جاس ءتول، كوك ءشوپ، جاس ارمان، جاڭا تىلەك. ءوزىمنىڭ ءبىر ولەڭىمدە:

«اناسىنا بالاسى وپا بەرمەي،
ءسابي ءوستى ءبىر ءجوندى اتا كورمەي،
اياز اتا جۇرگەندە توست كوتەرىپ،
قىدىر بابام كەتتى مە باتا بەرمەي» – دەپ جازعان بولاتىنمىن.

اياز اتا قازاق بالاسىنا اتا بولۋعا جارامايدى. اتا بولىپ تا جارىتپايدى. قازاقتا قاڭباق شال دەگەن  كەيiپكەر بار. سوندىقتان ايازدى  اتىمەن اتاپ، اياز شال دەگەن ورىندى. قازاق بالاسىنىڭ اتاسى قىدىر اتا بولۋى كەرەك. مۇرنى قىزارىپ، ءسوزى ۇزارىپ جۇرەتىن اياز اتا تۋرالى ءبىر كەزدە مىنانداي شۋماق جازعانىم بار:

«اياز اتا تۇكسيىپ، قاباق تۇيگەن،
ىشپەي قويدى كەش بويى تاماقتى ۇيدەن.
ويتكەنى، ول بەت قىزارىپ، مۇرىن ءىسىپ،
الىپتى تويعانىنشا اراق ءىشىپ».

شىق بەرمەس شىعايبايدى الداپ سوققان الداركوسە بەينەسى وسى زامانعى ەرتەگىلەردىڭ جانىندا سولعىن تارتىپ قالدى. ويتكەنى، قازىرگى ۋاقىتتا ەرتەگى تۋرالى بالا ۇعىمى وزگەرىپ كەتتى. بالالاردى كوشەدە دە، مەكتەپتە دە كىشكەنتايىنان وتىرىككە ۇيرەتىپ جاتىرمىز.

قازاققا بايدى الداپ ۇيرەنگەن الداركوسەدەن كورى كىمدى كورسە دە ماقتايتىن جانە سىي-سياپات ۇلەستىرەتىن اياز شال الدەقايدا جاقىن بولىپ شىقتى.

ماسەلەن، جاڭا جىلدىق ەرتەگىلەردى الايىق. ءار ۇيگە اياز اتا كەلەدى. جاي كەلمەيدى، بالالار جازعان حاتتا ايتىلعان، ولار قالاعان سىيلىقتاردى الىپ كەلەدى. ونى تاپسىرۋشىلار بالانى «بۇل سىيلىقتى ساعان اياز اتا بەرىپ جىبەردى» – دەپ الدايدى. نەمەسە شىرشانىڭ جانىنا تىعىپ قويعان قوراپتاردى اياز اتانىڭ سىيلىعى دەپ ۇلەستىرەدى. «اينالايىن بالادان تاۋىپ العان دالادان» نەمەسە «ءتۇسىپ قالعان شانادان» دەگەن وتىرىك ولەڭدەر سەكىلدى وعان دا سەنبەسكە لاجىمىز جوق.

اياز شال كوبىنەسە جالعىز دا كەلمەيدى. قارشاقىز دەپ اتالاتىن (سنەگۋروچكا) نەمەرەسىن ەرتە كەلەدى. ءبىزدىڭ قازاقتار سنەگۋروچكانى تەلەديدار حابارلارىندا كوبىنە اقشاقار دەپ اتاپ ءجۇر. اقشا قار سنەجوك دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى عوي. بۇل جەتىم قىزدىڭ دا قايدان كەلگەنىن، قايدا تۋعانىن ەشكىم بىلمەيدى. ويتكەنى، ونىڭ اكەسى دە، شەشەسى دە جوق. ەرتەگىنىڭ ەڭ شىرقاۋ شەگى دە وسى. اياز اتا بويداق شال ما، الدە ءۇيلى-باراندى ما، نەمەرەنى قايدان تاۋىپ العان، جەتىم بالالار ۇيىنەن اسىراپ العان با، ول تۋرالى دا ەشتەڭە ايتىلمايدى. اياز شال مەن اقشا قارداي اپپاق بولىپ جۇرەتىن قىزدىڭ ۇلتىنىڭ كىم ەكەنى دە بەلگىسىز. كەيبىر كىسىلەر ولار اسسامبلەيادان شىققان دەسەدى.

اياز شال كەيىنگى ۋاقىتتا ۇنەمى قىزىل شاپان كيەتىن بولدى. ونى بىلەتىن كوممۋنيستەر دە سايلاۋ الدىنداعى ناۋقاندا «اياز اتا قىزىل بولعان» دەگەن ۇران كوتەردى. شىنىندا دا اياز شالدىڭ مۇرىنى قىپ-قىزىل. اششى سۋدى كوبىرەك سىلتەگەننەن نەمەسە ساقىلداعان سارى ايازدا قاتتى تونعاننان قىزارىپ كەتكەن بولۋى كەرەك.

ءبىر عاجابى، ەشقانداي دىنگە مويىنسۇنبايتىن، اتەيستىك كوزقاراستاعى ادامداردىڭ ءوزى ءبىر جاراتۋشىنىڭ الدىندا دارمەنسىز، ءتىپتى، وعان قالاي جالىنىپ، جالبارىنىپ وتىرعانىن ءوزى دە بايقامايدى. مىسالى، كەز كەلگەن كول-كوسىر داستارحاندا ولار ءبىر-بىرىنە دەنساۋلىقتان باستاپ بولاشاققا دەيىن تىلەك تىلەيدى. سوندا بۇل تىلەكتى كىمنەن تىلەيدى؟ كىم ورىندايدى، كىمنىڭ قۇلاعىنا شالىنادى دەپ تىلەيدى؟ ارينە، قوناق قىلعان ءۇي يەسى دە، سول وتىرىستا بولعان باستىق تا بۇل تىلەكتەردىڭ ءبىرىن جاساسا دا، ءبىرىن جاساۋعا قاۋقارى جەتپەيدى. ولاي بولسا، تىلەكتىڭ ءوزى اللادان سۇراۋ بولىپ شىقپاي ما؟ ەندەشە ءالى دە پارتبيلەتىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جۇرگەن كوممۋنيست اتەيستەرىمىزدى  «ءدىندارلاردىڭ» قاتارىنا جاتقىزۋعا بولاتىن شىعار.

قازاق تەاترىنداعى اياز شالدىڭ بۇرىنعى قىزىل شاپانى توزعان بولۋى كەرەك، ول ەندى كوك شاپان كيىپ الىپتى. قازاقتىڭ تۋىمەن تۇستەس شاپان كيگەن، ياعني، قازاق جەرىندە تۋعان اياز شال دا سول ەرتەگىنى قازاق تىلىندە ايتادى. بۇعى جەككەن شاناعا ءمىنىپ جۇرەتىن اياز شال قازاق تۇلپارىن دا ەرتتەپ مىنەتىن بولدى.

ەرەسەكتەرگە ارنالعان ەرتەگىلەر ەندى بالالاردىڭ ميىن ۋلاي باستادى. قىدىر بابانىڭ ءوزى اياز شالدان باتا العان ەكەن. جەر بەتىندەگى جۇماقتى ورناتقان جەرگىلىكتى اكىمقارالار ەكەن. ويتكەنى، ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك اياز شالدىڭ ۇرپاقتارى كورىنەدى. سولاردىڭ اتىنا ايتىلعان ماداق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتىنە كوشتى. سولاردىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «اكىمنىڭ امىرىمەن» جاسالىپ جاتقان ۇلى ىستەر ەرتەگىدەن «شىندىققا» اينالا باستادى. اسپانداعى جۇلدىزدار جەرگە ءتۇسىپ، ادامداردىڭ كەۋدەسىنە ورنادى. جۇلدىزدى عاسىردا تۇنەرگەن ءتۇن قايتا جاپ-جارىق بولىپ كەتتى. مىستان كەمپىرلەر مەن جەزتىرناقتار كەلمەسكە كەتتى. اياز اتا مەن اقشاقار تۋرالى داستان جازعان اقىن ماراپاتتالدى. تازشا بالانىڭ باعى جاندى. ويتكەنى، تازشا بالا اياز شالدىڭ قولىنان جاڭا جىل قارساڭىندا باعالى سىيلىق الدى.

نەمەرەم ەرتەگى جازىپ جاتىر. بالا قيالى قياعا سامعايدى. بىراق، ازىرشە اياز شالدىڭ ويىنان ءارى اسا المايدى.

توست دەگەننەن شىعادى، شامپان ۇرتتاماساق، تىلەگىمىز ورىندالماي قالاتىنداي، ستاقان تۇيىستىرمەسسەك، جولىمىز بولمايتىنداي، جاتتان جۇققان جامان ادەت داستۇرگە اينالىپ كەتتى.

قازاق سوزدەرىنىڭ توركىنىنە زەر سالساق، توست دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبىرى توسۋ.اق ءدامىمدى الدىڭا توستىم دەگەندى بىلدىرەدى. ءتىپتى توستاعان دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى وسى سوزدەن شىققان. كەيىن بارىپ ستاقان دەپ وزگەرىسكە ۇشىراپ، وزگە تىلدەرگە ەنگەن. كەلگەن قوناقتى قارسى الىپ، توستاعانمەن قىمىز ۇسىنۋ ەجەلگى تۇرىك ەلىنەن، كوشپەلىلەردەن قالعان ءداستۇر.

قازاقتىڭ جاڭا جىلىنىڭ ارتىقشىلىعى وتە كوپ. باسقالار اعاشتىڭ جانىن قيناپ، جاس وسكىندى كەسىپ، قيىپ، ۇيىنە شىرشا ورناتىپ جاتسا، اتا-بابامىز ناۋرىز ايىندا كوشەتتەر وتىرعىزعان. قىستا سۋ قاتىپ جاتسا، بىتەلىپ قالعان بۇلاق كوزدەرى جازدا اشىلعان. قىسقى قالىڭ كيىم سىپىرىلىپ، جاڭا كيىم-كەشەك كيىلگەن.

كونە ورىس جەرىنىڭ وزىندە  حريستيان ءدىنىن قابىلداعانعا دەيىن جاڭا جىلدى ناۋرىز ايىنىڭ بىرىنەن باستاپ تويلاعان. اعىلشىندار ناۋرىزدىڭ جيىرما بەسىن جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇنى دەپ ەسەپتەگەن.

قازاق اراسىندا قىدىر مەن قىزىر ءسوزى كەيدە ءبىرىن ءبىرى الماستىرىپ ايتىلادى. ايىرماشىلىعى ءبىر-اق ءارىپ بولعاندىقتان با، كەيدە قىدىر بابا، كەيدە قىزىر بابا، كوبىنەسە قىزىر اۋليە دەپ جاتادى. بىراق، قىدىرعا اۋليە دەگەندى قوسارلامايدى.

«مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جارىق كورگەن «بابالار ءسوزى» كوپ تومدىعىندا بەرىلگەن تۇسىنىكتەردىڭ بىرىندە: «قىزىر – اللا ماڭگىلىك ءومىر بەرگەن كيەلى تۇلعا، قازاق ميفتەرىندە، فولكلور مەن ءدىني اڭىزداردا كەزدەسەتىن ارحايكالىق بەينە، ونىڭ ەسىمى ءىلياس پايعامبارمەن قوسا ايتىلادى» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن.(27 توم، 335 بەت).

ناۋرىز تۋرالى جانە ونىڭ باستى قاھارماندارىنىڭ ءبىرى قىدىر بابا تۋرالى تۇسىنىك قازاق دالاسىندا يسلام ءدىنى تاراماي  تۇرىپ تا بولعانىنا شاك كەلتىرە المايمىز. سوندىقتان دا:

«قادىر ءتۇنى كەلەدى قىدىر دەسە،
قىدىر، بىراق، كوزىڭە كورىنبەسە،
«قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر» دەگەن ءسوزدى
كەزىندە تاۋىپ ايتقان ەل ەندەشە» – دەيمىز.

قىزىردىڭ جانىندا عايىپ ەرەن قىرىق شىلتەندەر ەرىپ جۇرەدى دەگەن تۇسىنىك بار. قىرىق شىلتەن – قىرىق كومەكشى، پايعامباردىڭ سەرىكتەرى. ءىلياس پايعامباردى قازاقتار قىزىر-ءىلياس دەپ قوسارلاپ اتايدى. قازاقتىڭ ەرتەگىلەرى مەن باتىرلار جىرىنىڭ ءبىر كەيىپكەرى دە وسى قىزىر-ءىلياس. كەيىنگى ۋاقىتتا جارىق كورگەن كەيبىر كىتاپتاردا قىدىر-ءىلياس دەگەن ءسوز دە كەزدەسەدى، الايدا، ول جاڭساقتىقتان كەتكەن جاڭىلۋ دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك.

قىدىر بابا تۋرالى ونداي ءسوز ايتىلمايدى. قىرىقتىڭ ءبىرى قىدىر دەگەنى – ونىڭ باسقا كەيىپتە ادامدى سىناۋ ماقساتىندا كەلۋى مۇمكىن دەگەندى اڭعارتسا كەرەك. قادىر ءتۇنى پەرىشتەلەر كەلەدى. قىدىر كەلەدى دەگەنى كەيىن قوسىلعان جاپسىرما.

ەل ارالاپ جۇرەتىن، اق قيىمدى، اق ساقالدى اۋليە قىزىر-ىلياسقا بايلانىستى ايتىلسا، قىدىر بابا بەينەسى دە وعان ۇقساس، بىراق، ول مىندەتتى تۇردە اق كيىم كيەدى، جاسى ۇلعايعان جاسامىس كىسى نەمەسە اق ساقالدى قاريا دەگەن ۇعىم قازاقتا جوقتىڭ قاسى.

بۇل ەكى كەيىپكەردى شاتىستىرۋ ەكەۋىنىڭ دە ادامعا ىرىس-نەسىبە اكەلۋشى، داۋلەت بەرۋشى، قامقورشى بولۋشى دەگەن ۇعىمدارعا ساي كەلگەنىنەن بولسا كەرەك.

قازاق بالاسىنا مەيىرىمدى اتا بولاتىن قىدىر بابا بەينەسىن سومداۋ – ادەبيەتشىلەردىڭ دە، سۋرەتشىلەردىڭ دە، كينوگەرلەردىڭ دە پارىزى. قىدىر تۋرالى مۋلتفيلمدەر شىعارىلىپ، ويىنشىقتار جاسالىپ، ونىڭ وبرازى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

اقىلبەك شاياحمەت،

جازۋشى، احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قوۋ پروفەسسورى

Abai.kz