27 ناۋرىز – حالىقارالىق تەاتر كۇنى، ساحنا ونەرىنىڭ ساڭلاقتارىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى. وسى ورايدا ساحناعا 55 جىلدىق عۇمىرىن ارناعان، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ كۋاسى بولعان قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تىلەكتەس مەيراموۆپەن قازاق تەاترىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى، ونەردىڭ ميسسياسى جانە اكتەر تاعدىرى تۋرالى اڭگىمەلەستىك.

– بيىل قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى — اۋەزوۆ تەاترىنا 100 جىل. ءسىزدىڭ شىعارماشىلىق جولىڭىز وسى تەاتردان باستالىپ، وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت سول ساحنامەن تىعىز بايلانىستا ءوتتى. اڭگىمەمىزدى سول “اكەم تەاتردان” باستاساق: جەتپىسىنشى جىلداردى ەسكە العاندا، ويىڭىزعا ەڭ الدىمەن نە ورالادى؟

– جاقىندا عانا مەنىڭ اۋەزوۆ تەاترىنا قابىلدانعانىما تۋرا 55 جىل تولدى. 1971 جىلدىڭ 20 قاڭتارى بولاتىن. سول كۇنگى بۇيرىقپەن قابىلداندىم. ونىڭ ءبارى، شىنىن ايتسام، كەزدەيسوق جاعداي بولدى.

مەن بۇرىن دا ايتىپ ءجۇرمىن عوي، مەنىڭ تەاترعا بارۋىمنىڭ ءوزى كۇتپەگەن جەردەن بولدى. ۇستازدارىمنىڭ مەن تۋرالى قانداي پىكىردە بولعانىن بىلمەيمىن، بىراق ءوزىم وقۋ بىتىرەتىن جىلى الدىمدا ءۇش جول تۇردى.

ءبىرى — عىلىم جولى. ول ءۇشىن اسپيرانتۋراعا ءتۇسۋىم كەرەك، ول كەزدە لەنينگرادتا بولاتىن. ەكىنشىسى — كومسومول جۇمىسى. وقىپ جۇرگەندە بەلسەندى بولدىم، ءتورتىنشى كۋرستا-اق قالالىق كومسومول كوميتەتىنەن ءۇشىنشى حاتشىلىققا دايىنداپ قويعانىن بىرەۋلەر ايتىپ قويدى: “كوكتەمدە سەنى سايلايمىز” دەپ.

ال ءۇشىنشى جول — ءوز ماماندىعىم. مەن ىشتەي تۋعان جەرىم قاراعاندىعا قايتاتىن بوپ، سول جاققا بەت بۇرىپ قويعانمىن. بىراق سول قاڭتاردىڭ جيىرماسى كۇنى ءبارى وزگەردى.

ۇستازىمىز شولپان اپاي (شولپان جانداربەكوۆا) كەلدى. مەن فيلوسوفيادان ەمتيحان تاپسىرايىن دەپ وتىرعانمىن. سول اۋديتورياعا كىرىپ، مۇعالىمنەن سۇراپ الىپ: “سەنى تەاتردىڭ كوركەمدىك كەڭەسىنە سىناققا اپارۋىم كەرەك” دەدى.

ءالى كۇنگە ەسىمدە — سىرتتا قار جاپالاقتاپ جاۋىپ تۇر. ونەر ينستيتۋتىنان ەسكى تەاترعا دەيىن ءتورت-بەس ايالداما، بىراق ءبىز جاياۋ باردىق.

جولدا مەنەن سۇرادى: “قانداي ماتەريالىڭ بار؟” دەپ.

مەن: “ەشتەڭەم جوق، بىلگەم دە جوق قوي” دەدىم.

سوندا: “ساحنا تىلىنەن نە وقىدىڭ؟” دەدى.

مەن وستروۆسكيدىڭ "جازىقسىز ايىپتىلارىنان" نەزناموۆتىڭ مونولوگىن ايتتىم. “سونى بارعانشا ەسىڭە ءتۇسىر” دەدى.

مەن ونى ءۇشىنشى كۋرستا تاپسىرعام، سودان جول بويى ەسىمە ءتۇسىرىپ باردىم.

بارساق، باسقا جاس اكتەرلەر بۇرىننان ءجۇرىپ جاتقان سپەكتاكلدەردەن وزدەرىنە ۇناعان رولدەردى الىپ، كوركەمدىك كەڭەسكە ۇسىنىپ جاتىر ەكەن — ويناۋعا قاقىمىز بار ما، جوق پا دەگەندەي.

ءبىر كەزدە كەزەك ماعان كەلدى. كەشتى جاقىپ وماروۆ جۇرگىزىپ تۇر ەكەن. ءبىر كەزدە شىقتى دا، نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، ورىسشا: “مونولوگ نەزناموۆا چيتاەت ستۋدەنت چەتۆەرتوگو كۋرسا تىلەكتەس مەيراموۆ” دەپ حابارلادى.

مەنىڭ اياق-قولىم دىرىلدەپ كەتتى. ساحناعا شىعا الاتىن ءتۇرىم جوق، اۋزىم كەۋىپ قالدى.

سول كەزدە ارتىمنان بىرەۋ كەلدى دە، جەلكەمنەن قاپسىرا ۇستاپ الدى. “تۆويۋ مات...” دەپ ءبىر بوقتادى دا، “ۆ يسكۋسستۆە نادو بىت ناحالوم!” دەپ، قۇيرىقتان ءبىر تەۋىپ جىبەردى.

مەن ءسۇرىنىپ بارىپ توقتادىم. ارتىما ءبىر قاراسام — ءانۋار مولدابەكوۆ اعامىز ەكەن.

كەيىن، ەندى ەركىن سويلەسەتىن كەزدە سۇرادىم عوي: “اعا، نەگە ولاي ىستەدىڭىز؟” دەپ.

سوندا ايتتى: “سەنىڭ قاتتى قوبالجىپ تۇرعانىڭدى كوردىم. نازارىڭدى باسقا جاققا اۋدارۋ كەرەك بولدى” دەدى. سول ءبىر جاعداي قامشى بولدى ما، ايتەۋىر ءوتىپ كەتتىم. سودان بەرى تابانى كۇرەكتەي وتىز جىلداي سول تەاتردا قىزمەت ەتتىم. العاشقى رولدەرىمدى دە سول ساحنادا وينادىم.

– الگىندە العاشقى رولدەرىمدى سول ساحنادا وينادىم دەدىڭىز. العاشقى ءرولىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز...

– مەنىڭ اكتەرلىك جولىمدى اشقان العاشقى ءرولىم — قوزى كورپەش بولدى. ونىڭ دا وزىندىك قىزىق تاريحى بار.

ونىڭ الدىندا ءبىر-ەكى اي بۇرىن ءبىر اڭگىمە شىققان. ۇستازىمىز شولپان اپاي ساباقتا وتىرىپ ايتىپ قالدى: كوركەمدىك كەڭەستە ءازىربايجان مامبەتوۆ تاپسىرما بەرىپتى — “كوشەدەن بولسا دا، ماعان ءبىر ادەمى قىز بەن ءبىر ادەمى جىگىت تاۋىپ كەلىڭدەر، مەن "قوزى كورپەش — بايان سۇلۋدى" قويامىن” دەپ.

مەن وعان ونشا ءمان بەرگەن جوقپىن. ويتكەنى ءوزىمدى ادەمىمىن دەپ ەسەپتەمەيمىن. ءالى دە سول پىكىردەمىن (كۇلەدى).

بىزدىكىلەر سۇراسا: “ازەكە، ولار اكتەرلىك شەبەرلىكتى بىلمەيدى، كوشەدەن كەلگەن بالا نە وينايدى؟” دەپ. سوندا ول: “ولارعا ويناۋدىڭ قاجەتى جوق، ساحنادا قالقيىپ جۇرسە بولدى. قالعانىن قاراباي، جانتىق، قودارلار جاسايدى” دەپتى.

بۇل، نەگىزى، سپەكتاكلدىڭ كىلتى ەدى، وعان كەيىن تاعى ورالارمىز. سودان، ايتەۋىر، قوزىنىڭ ءرولى اياق استىنان ماعان بۇيىردى. تەاترعا ورنالاسقاننان كەيىن ءبىر-ەكى اي وتكەن سوڭ، جاقىپ وماروۆ ورىستان اۋدارىلعان "انا جۇرەگى" سپەكتاكلىن قويدى. سول جەردە ماعان يليا دەگەن شاعىن ءرول بەرىلدى. سوعان دايىندالىپ، رەپەتيتسياعا ەرتەرەك كەلدىم.

زالعا كىرسەم، جاقىپ اعا ماعان ساۋساعىن شوشايتىپ: “تى يدي!” دەيدى.
مەن اڭ-تاڭمىن: “يدي” دەگەنى قالاي؟ ەشتەڭە بۇلدىرگەن جوقپىن، كەشىككەن جوقپىن...سويتسەم: “تەبيا ۋتۆەرديلي نا رول قوزى” دەيدى.

ەسىم شىعىپ كەتكەنى سونشا — تەاتردىڭ ءىشىن بىلمەيمىن عوي ءالى، ازەكەڭنىڭ بولمەسىن جارتى ساعاتتاي ىزدەپپىن. قايتا-قايتا قاسىنان ءوتىپ كەتەدى ەكەنمىن.

ايتەۋىر تاپتىم. كىرسەم، ىعاي مەن سىعايدىڭ ءبارى وتىر. ءتىپتى شوشىپ كەتتىم.

بىراق سولاي بىرتىندەپ ىلىگىپ كەتتىم عوي. ۇلكەن اعالاردىڭ، ۇستازداردىڭ كومەگى كوپ بولدى.

ءسويتىپ، قوزىدان باستالعان جول ۇزاق جىلدار بويى ليريكالىق رولدەرگە ۇلاستى. عاشىقتىڭ ءرولى بولسا — ماعان بەرەدى، ماعان كەلەدى.

ال كەيىن، توقسانىنشى جىلدارى بارىپ، ازداپ بەتبۇرىس جاسالدى. سول كەزدە عانا كۇردەلىرەك، باسقا قىرداعى رولدەرگە اۋىسا باستادىم.

– اعا، بۇگىنگى تەاترلاردىڭ دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟ سىزدەردىڭ كەزەڭدەرىڭىزبەن سالىستىرعاندا نە وزگەردى؟

– مەن قازىر ساعىنىپ ەسكە الاتىنىم — سول داۋرەن. ويتكەنى تاريحتان دا بىلەسىز، ول زامان — اۋەزوۆ تەاترىنىڭ التىن عاسىرى دەپ اتالادى. شارتتى تۇردە 1964-65 جىلداردان باستاپ، 1995 جىلدارعا دەيىنگى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتى قامتىدى.

سول كەزەڭدە نەبىر تۋىندىلار دۇنيەگە كەلدى. تەك قازاقستاندى ەمەس، بۇكىل وداقتى شۋلاتقان سپەكتاكلدەر بولدى. مەن قازىر سول كەزدى ساعىنام. سول سپەكتاكلدەردى ساعىنام. قازىرگى ءبىر كۇندىك، ەكى كۇندىك ۋاقىتشا دۇنيەلەردى كورگەندە، شىنىمدى ايتسام، قارنىم اشيدى...

مىسالى، "انا جەر انا" سپەكتاكلى — 1964 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن العان. سودان مەن تەاتردان 2001 جىلى كەتكەنگە دەيىن، وتىز جەتى جىل بويى ۇزبەي ساحنالاندى. ايىنا كەم دەگەندە ەكى رەت قويىلاتىن. قانشاما گاسترولگە باردىق: ماسكەۋ، قازان، ۋفا، ورىنبور، تاشكەنت... ءوزىمىزدىڭ وبلىستاردى ايتپاعاندا. 1973 جىلى بۇكىلوداقتىق بايقاۋدا وزىپ شىعىپ، يراننىڭ شيراز قالاسىندا قويىلدى — ول جاقتى دا ءدۇر سىلكىندىرىپ كەلدىك.

ال "قان مەن تەر" سپەكتاكلى جيىرما بەس جىلعا جۋىق ءجۇردى. "قوزى كورپەش — بايان سۇلۋ" دا جيىرما بەس جىلدان ارتىق ساحنادان تۇسكەن جوق. تالاي بۋىن اكتەرلەر اۋىستى. مەن ءوزىم قوزىنى قىرىق ەكى جاسقا دەيىن وينادىم. كەيىن جانتىققا اۋىستىم، قارابايدى سومدادىم.

بىراق ءبىر قىزىعى — اكتەرلەر اۋىسسا دا، سپەكتاكلدەر سىر بەرمەيتىن. ويتكەنى ولاردىڭ سۇيەگى مىقتى بولدى. ال قازىرگىلەر... شىنىن ايتۋ كەرەك، سىن كوتەرمەيدى. كولدەنەڭ ءبىر اكتەر كەلسە، بىردەن شاشىلىپ قالادى. ويتكەنى نەگىزى جوق. سونداي سپەكتاكلدەردى قاتتى اڭسايمىن. سول دەڭگەي قايتا بولسا ەكەن دەپ ويلايمىن.

– الگى ايتقانىڭىزعا قاراعاندا، بۇگىنگى تەاتردا بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بار سياقتى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، تەاترداعى نەگىزگى تۇيتكىل نەدە؟

– قازىرگى سپەكتاكلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قۇلاق پەن كوزگە عانا اسەر ەتەدى، جۇرەكتەن وتپەيدى.

مەن ايتام: اينالايىندار-اۋ، ادام كوزسىز دە، قۇلاقسىز دا ءومىر سۇرە بەرەدى — جۇزدەن اسادى. ال جۇرەك توقتاسا، مي توقتاسا — ءبىتتى، ادام ولەدى. سونى ءبىزدىڭ بۋىن ءالى كۇنگە دەيىن جەتكىزە الماي كەلەمىز.

وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن رەسەيدەگى كىشى تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى، ايگىلى اكتەر سولومين دە وسىنى ايتىپ كەتتى. مەن ءوزىمدى ولارمەن سالىستىرىپ وتىرعان جوقپىن، تەك كورگەن، وقىعان دۇنيەنى ايتىپ وتىرمىن.

جاقىندا عانا ولەگ ءباسيلاشۆيليدىڭ سۇحباتىن وقىدىم. “ايتتىم، قويدىم، شارشادىم — ەندى ايتپايمىن” دەيدى. ونى دا مازالاپ جۇرگەن — ءدال وسى ماسەلە. بىراق ونى تىڭداپ جاتقان ەشكىم جوق. كەشەگى كۇنگە دەيىن “كلاسسيكانى بۇزۋعا بولمايدى، ماتىنگە تيىسپەۋ كەرەك” دەپ زارلاپ كەلدىك. ال قازىر سول كلاسسيكا قالاي بولسا سولاي قويىلىپ جاتىر. سوسىن ەندى نەشە ءتۇرلى ء“سان” شىقتى — شەتتەن، سىرتتان رەجيسسەر شاقىرۋ سياقتى. ولار ماتەريالدىڭ تەرەڭىنە بارا المايدى، قازا المايدى. سودان بەتىندەگى قايماعىن عانا قالقىپ الىپ، گونورارىن الادى دا، سوعان ءبارى ءماز بولىپ قالادى. بۇل — جالپى بارلىق تەاترلارعا ورتاق ماسەلە.

مەن اتتارىن اتاپ ايتپاي-اق قويايىن — استانادا بولسىن، الماتىدا بولسىن، بارىندە ءبىر جاعداي. باسىم كوپشىلىگى — پلاگيات. انا جاقتان كورگەنىن، مىنا جاقتان كورگەنىن، ينتەرنەتتەن العانىن اكەلىپ تىقپالايدى.

ءبىز سونى “اح” ۇرىپ، كەرەمەت دەپ قابىلدايمىز. ءسويتىپ كورەرمەندى شاتاستىرامىز، اداستىرامىز. تالاي جازدىق تا. مۇنى كەزىندە اشىربەك سىعاي دا جازعان: كلاسسيكانى ويىنشىققا اينالدىرۋدى دوعارۋ كەرەك دەپ. بىراق سوعان قۇلاق اسىپ جاتقان ەشكىم جوق. ايتساڭ — جەكسۇرىن بولاسىڭ. ايتپاي تاعى بولمايدى.

مەن قازىر سول ەكىۇداي كۇيدە ءجۇرمىن. مەن ىلعي ايتام: مەن ۇندەمەي قالسام، ول سىزبەن كەلىسكەنىم ەمەس. ول — سىزگە ايتۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەگەنىم. ويتكەنى ءسىز ونى تۇسىنبەيسىز. ءتىپتى ەستىگىڭىز دە كەلمەيدى.

وزدەرىنىڭ ءبىر قالىپتاسقان تۇسىنىگى بار — سودان شىعا المايدى.
ال سىرت كوزگە ءبارى كورىنىپ تۇرادى...

مەن تاعى دا سول ازەكەڭ قويعان سپەكتاكلدەردى مىسال قىلىپ ايتام. ەڭ وبال بولعان دۇنيەلەردىڭ ءبىرى — چەحوۆتىڭ "ۆانيا اعايى". نەگىزى، قازاق ساحناسىندا اۋدارمالار وتە ناشار جۇرەدى. ال سول قويىلىممەن ماسكەۋگە بارعاندا، بۇكىل سىنشىلار تىك تۇرىپ مويىندادى.

ءبىر عانا سىن ايتقان ادام بولدى، جاڭىلماسام، كرىموۆا بولۋى كەرەك.
سول، ءبىر اكتريساعا قاراپ: “ميلوچكا، زا ستولوم ۆ شلياپە نە سيديات” دەگەنى — سپەكتاكلدەن تاپقان بار “كەمشىلىگى” سول عانا.

ال قالعاندارى: “راحمەت سىزدەرگە، قازاقتار. سىزدەر ءبىزدىڭ چەحوۆتى وزىمىزگە قايتا الىپ كەلدىڭىزدەر” دەپ العىس ايتتى.

ويتكەنى ول كەزدە دە “ەكسپەريمەنت” دەگەن باستالىپ كەتكەن ەدى.

مىسالى، ليتۆانىڭ رەجيسسەرى نياكروشيۋستىڭ "ۆانيا اعايى" دا سول كەزدە ءبىراز دۇركىرەدى. ءبىز ءوزىمىز كورگەن جوقپىز، بىراق كورگەندەر ايتادى — كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى دەرلىك ناشاقور سياقتى بەرىلگەن دەپ. ال تۇپنۇسقادا ونداي نارسە جوق قوي. بۇل — باتىستىڭ ىقپالىمەن كەلگەن دۇنيە. سونى ماسكەۋدىڭ سىنشىلارى “جاڭالىق”، “جاڭاشىلدىق” دەپ كوككە كوتەرىپ جاتتى. قازىر ءبىز ءدال سونداي كەزەڭگە تاپ بولىپ وتىرمىز.

– دەمەك، تەاترداعى قازىرگى باستى ماسەلە دراماتۋرگيادا دا، اكتەرلىك شەبەرلىكتە دە ەمەس، رەجيسسۋرادا دەپ ايتۋعا بولا ما؟

– بۇل — ءبارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى نارسە عوي. مەن جاس كەزىمدە "قازاق ادەبيەتى" گازەتىنە ءبىر شاعىن ماقالا جازعام. وزدەرى سۇراپ الدى. “سەبەبى مەن سالدارى” دەگەن. سوندا ايتقان ءسوزىم ءالى ەسىمدە. ءبىز ءوزى كىنامشىل حالىقپىز. اسىرەسە تەاتردىڭ ادامدارى. مىسالى، سپەكتاكل ءساتسىز شىقسا، دراماتۋرگ رەجيسسەردى كىنالايدى: “مەنىڭ ويىمدى جەتكىزە المادى” دەپ. رەجيسسەر اكتەردى كىنالايدى: “ويىمداعىداي ويناي المادى” دەپ. اكتەر بايعۇس كوستيۋمەردى، تاعى بىرەۋدى كىنالايدى... بىرىنە-ءبىرى تۋرا ايتا المايدى:
“سەن ناشار پەسا جازدىڭ”، “سەن ناشار قويدىڭ”، “سەن ناشار وينادىڭ” دەپ. اياعىندا ءبارى جينالىپ الىپ، كورەرمەندى كىنالايدى. ء“بىز كەرەمەت سپەكتاكل قويدىق، كورەرمەن تۇسىنبەدى” دەپ. ال كورەرمەن اقىماق ەمەس قوي. ءبارىن ءتۇسىنىپ وتىر. تەك قابىلداۋى باسقا.

– ايتقانداي، بۇگىنگى كورەرمەن قانداي، اعا؟ وزگەردى مە؟ قازىرگى تەاتردان نە كۇتەدى دەپ ويلايسىز؟

– قازىرگى كورەرمەننىڭ كوزى مەن قۇلاعى عانا جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ كەزىمىزدەگى كورەرمەن سپەكتاكلدى ساناسىمەن قابىلداپ، جۇرەكتەن وتكىزەتىن. مەن ىلعي ايتام: ونەردىڭ قاي ءتۇرى بولماسىن ەڭ باستى ميسسياسى — جۇرەككە جەتۋ. تولعاندىرۋ. تەبىرەنتۋ. ءتۇرلى سەزىمدەردى وياتۋ. ال قازىرگى باسىم باعىت — تاڭ قالدىرۋ. قايتسەم تاڭ قالدىرام، مازمۇنى اسا ماڭىزدى ەمەس. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ونداي ەمەس ەدى.

مىسالى، "انا جەر انا" سپەكتاكلىن الساق، ونى التى-جەتى رەت كورگەن ادامداردى بىلەتىنبىز. ءتىپتى جاتتاپ العان. بىزدە انتونوۆا دەگەن بۋفەتتە ىستەيتىن ورىس ايەل بولدى. سپەكتاكل قويىلسا بولدى، بۋفەتىن تاستاپ، بالكوننان تۇرىپ كورەتىن. نەشە رەت كورگەنىن بىلمەيمىز، بىراق قايتا-قايتا كەلىپ كورەتىن.

تەتيا كاتيا دەگەن كىسى دە رەكۆيزيتتەر بولىمىندە جۇمىس ىستەيتىن. سول دا سپەكتاكلدى جاقسى كورەتىن، ساحنانىڭ سىرتىنا كەلىپ وتىراتىن، ءتىپتى ءتىلىن تۇسىنبەسە دە، قورسىلداپ جىلاپ جۇرەتىن، سونشالىقتى اسەرلەنىپ.

ال قازىر ونداي سپەكتاكلدەر جوق. پرەمەراعا كەلىپ ءبىر كورسە بولدى، كەيىن كورەرمەن اياعى سيرەيدى. كورەرمەننىڭ تالابى دا تومەندەپ كەتتى. تالعام ەمەس، تەاترعا دەگەن تالابى.

بۇرىن كەزدەسۋلەر ءجيى بولاتىن — جوو-دا، مەكتەپتەردە، مەكەمەلەردە اكتەرلەر شاقىرتۋلار الاتىن. سول جەردە كورەرمەن ءوز ويىن ايتادى، پىكىر بىلدىرەدى. گازەت بەتتەرىندە تالقىلاۋلار، پىكىرتالاستار دا كوپ بولاتىن.

ال قازىر ەشكىم گازەت وقىمايدى. ءبىز ساپالى دۇنيە ۇسىنىپ، كورەرمەننىڭ تالعامىن تاربيەلەۋدىڭ ورنىنا، سولاردىڭ دارەجەسىنە ءتۇسىپ، ىعىنا جىعىلىپ بارامىز.

– بۇرىن تەاترلاردا كوركەمدىك كەڭەس بولدى. ولار سپەكتاكلدەردى الدىن-الا قاراپ، تەك ساپالىسىن عانا ساحناعا شىعاراتىن. قازىر سول كەڭەستەر بار ما، اعا؟ بار بولسا، قازىرگى قىزمەتى قانداي؟

– بار عوي، بىراق قاۋقارسىز. كوركەمدىك كەڭەستىڭ مۇشەلەرى كەي تەاترلاردا سايلانادى، ال كەي تەاترلاردا تاعايىندالادى. مەن قازىر رەسمي تۇردە سول كەڭەستىڭ مۇشەسىمىن، مىسالعا.

ءبىز كەزىندە تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ ەكەۋمىز كوركەمدىك كەڭەسكە ەرتە كىردىك. سول كەزدە رەپەرتۋارعا الىناتىن پەسالار جان-جاقتى تالقىلاناتىن. چات دەگەن جوق، ءبارىمىز كوزبە-كوز جينالىپ، پەسانى ءبىر ادام وقيدى. سوسىن ونى ورتاعا سالىپ، تالقىلايمىز: جاراي ما رەپەرتۋارعا، جاراماي ما دەپ. اركىم ءوزىنىڭ ويىن ايتادى.

مەنىڭ ءتىلىمدى شىعارعان دا ازەكەڭ ء(ازىربايجان مامبەتوۆ) ەدى. سول كەزدە ءسابيرا مايقانوۆا، سەركە قوجامقۇلوۆتار وتىرعاندا، ءوز ويىڭدى ايتقىڭ كەلمەي، سولارعا قوسىلام دەسەم، ازەكەڭ اشۋلانىپ: “ا ۆسە، كونچاي، كونچاي! يج تى كاكوي حيترىي، داۆاي سۆوە!” — دەيدى. سوسىن امالسىز ءوز ويىڭدى ايتاسىڭ. بىراق ونى ەشكىم كوڭىلىنە المايدى — ءبىر جاقسىسى سول.

كەيدە ءتىپتى سوزگە دە كەلىپ قالاسىڭ. ەكى رەت ەسىمدە، ءسابيرا اپايدىڭ پىكىرىنە قارسى شىققانىمدا، ء“ما، ەندى قۇرىدىم عوي، رەنجيتىن بولدى عوي” دەپ ءجۇردىم. جوق، ولاي بولمادى. اسحاناعا تۇسسەم، بۇرىشتا وتىر ەكەن. مەنى "ولمەس" دەپ اتايتىن. ء"اي، ولمەس، بەرى كەل" دەپ قاسىنا شاقىردى. مەن قورقىپ قاسىنا بارسام، دايارشى قىزعا: “قىزىم، مىنا ولمەسكە ءمانتى بەرشى، اقشاسىن ءوزىم تولەيمىن” — دەپ جاتىر.

جۇمىس ۇستىندە تالاي نارسە بولدى، بىراق سول جەردە ءبارى جۇمىس رەتىندە قالاتىن. ادامي قارىم-قاتىناسقا ەشقانداي نۇقسان كەلتىرمەيتىن.

قازىر ونداي ەمەس. سپەكتاكل پرەمەرادان ون كۇن، كەمىندە ءبىر اپتا بۇرىن كوركەمدىك كەڭەسكە تاپسىرىلادى. قازىرگىدەي ءبىر كۇن قالعاندا ەمەس. ونداي جالعان فورمالنوست كىمگە كەرەك؟

سول كەزدە ەڭ قورقاتىنىمىز كوركەمدىك كەڭەس ەدى. مىسال رەتىندە ايتايىن: التىنشاش جاعانوۆانىڭ "بەيمازا ايەل" سپەكتاكلى قويىلدى. ءفاريدا اپاي ء(فاريدا ءشارىپوۆا) باستى كەيىپكەردى وينايدى، مەن بالاسىن. سول سپەكتاكلدى ساحنانىڭ سىرتىندا كوركەمدىك كەڭەسكە تاپسىرعالى تۇرمىز.

ءفاريدا اپاي: “تىلەكتەس، قاراشى، قورقىپ تۇرمىن” — دەپ مەنىڭ قولىمدى جۇرەگىنىڭ تۇسىنا اپارىپ، ءدۇرسىلىن تىڭداتتى. مەن: “وي، اپاي، ءسىز نەمەنەگە قورقاسىز؟” — دەسەم، “ويباي، قازىر قۇرتادى عوي، قازىر جەيدى عوي” — دەيدى.

سول بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەيدى، سويىپ سالاتىن. كەمشىلىكتەرىمىزدى ايتادى، جاقسى جاقتارىمىزدى ايتادى. ءجاي سىناپ قانا قويماي، “بىلاي بولسا قايتەدى، بىلاي بولسا قايتەدى” دەپ اقىل-كەڭەسىن بەرەدى.

ول كەزدە كوركەمدىك كەڭەستىڭ بەدەلى كۇشتى بولدى. ءادىلىن ايتاتىن، ساناسى بار ادام ويلاناتىن. ال قازىر ول دا جوق. قازىر قاۋقارسىز دەپ وتىرعانىم، كوپ دۇنيە ايتىلىپ تا  جاتىر، بىراق قۇلاق اسىپ جاتقاندار جوق. مەن سول مەكتەپتەن وتكەندىكتەن، قازىرگى جاعدايدى مۇلدە تۇسىنبەيمىن.

– بايقاعانىم، اڭگىمە بارىسىندا ءاز اعانى كوپ ەسكە الاسىز. ءسىز سول ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ "شينەلىنەن شىققانداردىڭ" ءبىرىسىز. ول كىسى رەجيسسەر رەتىندە قانداي ەدى؟

– ءيا، ازەكەڭ ول بولەك اڭگىمە. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن دانىشپان عوي. ول كىسىنىڭ ەڭ ۇلكەن ەڭبەگى — قازاق تەاترىن تۇرمىستىق سوزدەن ارەكەتكە كوشىرۋى. تەاتردىڭ نەگىزى — ارەكەت. اكتەر — ارەكەتشى. ءاز اعامىز سوزدەن گورى ارەكەتكە كوبىرەك ءمان بەردى. سول ارقىلى ءوزى دە ءوستى، اكتەرلاردى دا ءوسىردى. ءبىر ەمەس، بىرنەشە بۋىندى تاربيەلەدى.

قازىرگى رەجيسسەرلارعا قاراساڭ، ءاربىر قادامىڭدى، ءاربىر ءسوزىڭدى باقىلاپ وتىرادى. “مەن سياقتى وينا” دەيدى. ەڭ ۇلكەن كەمشىلىك — وسى. ال مەن باسقا اداممىن عوي. مەنىڭ تابيعاتىم بولەك، رولگە دەگەن ءوز كوزقاراسىم بار. ونىمەن ساناسپايدى.

ال ازەكەڭدە ونداي بولعان جوق. ول اكتەردەن ءوزى دە ازىق الاتىن. ۇستەل باسىندا كوپ وتىرمايتىن. ءماتىندى ءسىڭىرۋدى كومەكشىلەرىنە تاپسىرادى دا، اندا-ساندا كەلىپ ءبىر-ەكى ەسكەرتۋ ايتىپ كەتەدى.

ال ساحناعا شىققاندا — باسقاشا. ەكى اپتا بويى قۋالايدى. سول كەزدە ناعىز سپەكتاكل تۋادى.

مىسالى، "قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدا" قودار مەن جانتىقتىڭ ءبىر ساحناسى بار. مەن سونى ءجيى ايتام. بار بولعانى التى-اق رەپليكا. بىراق سونى جارتى ساعات وينايتىن. ءسوز اندا-ساندا ايتىلادى، قالعانىنىڭ ءبارى — ارەكەت.

باسقا رەجيسسەر بولسا، سىرتتان قاراپ تۇرىپ-اق: “سپەكتاكلىمدى ءبۇلدىردى” دەپ اشۋلانعان بولار ەدى. ال ازەكەڭ كەرىسىنشە، سىرتتان قاراپ كۇلىپ تۇراتىن. بىراق سولار ءبىر ساتكە دە نەگىزگى ماقساتىنان اينىمايدى. مىنە، شەبەرلىك دەگەن وسى.

اكتەرلەر ءبىر-ءبىرىن تولىق تۇسىنەدى، ساحناداعى سەرىكتەس رەتىندە ءبىر دەممەن جۇمىس ىستەيدى. ءبىز سىرتتارىنان باقىلاپ، راحاتتانىپ تۇراتىنبىز.

ازەكەڭ اكتەرگە تولىق ەركىندىك بەرەتىن.

قازىرگى رەجيسسەرلار دا سولاي ىستەسە عوي. بىراق ىستەي المايدى. سوسىن كەلىپ: “مەنىڭ ويىمداعىداي وينا” دەيدى. سونىمەن نە رەجيسسۋرا جوق، نە اكتەرلىك جوق بولىپ شىعادى.

– ءسىز تەاترداعى اعا بۋىننىڭ تالاي مىقتى وكىلدەرىنىڭ كوزىن كوردىڭىز، كوبىسىمەن ساحنادا بىرگە ءجۇردىڭىز. سولاردىڭ ىشىندە وزىڭىزگە ەرەكشە اسەر ەتكەن، ۇلگى تۇتقان، ەلىكتەگەن تۇلعالارىڭىز بولدى ما؟

– ەش ويلانباستان ايتام، مەنىڭ ءپىرىم - ءانۋار مولدابەكوۆ. ول — قازاقتىڭ ۇلى اكتەرى. وتە تالانتتى، بىراق سونداي قاراپايىم ەدى. كەيدە ءتىپتى ءوز تالانتىنا ءوزى قىسىلاتىن سياقتى كورىنەتىن. نەگە سونشاما دارىندى بولىپ تۋعانىنا ۇيالاتىنداي...

"قىز جىبەك" دۇركىرەپ تۇرعان كەز عوي. قانى جەرگە تيمەي تۇرعان شاعى. سوندا كوشەدە بولسىن، باسقا جەردە بولسىن، حالىق تانىپ قالادى دا: “وي، ءسىز شەگەسىز بە؟” — دەپ، قولتاڭبا سۇرايدى. قولىنا نە تۇسسە سوعان — بلوكنوت پا، سىرىڭكەنىڭ قورابى ما — ءبارىبىر. ال ول بولسا: “مەن ەمەس، مەن ەمەس” — دەپ قاشىپ جۇرەتىن. كەيىن ونداي جاعداي ءوزىمىزدىڭ دە باسىمىزعا كەلدى عوي. سوندا ويلايسىڭ: سونشالىقتى قاراپايىم بولۋعا دا بولمايدى ەكەن... ونداي اكتەر ەندى قايتالانا ما، جوق پا — بىلمەيمىن.

مەن ول كىسى قايتقاننان كەيىن كوپتەگەن رولدەرىن وينادىم. بىراق ءبارىبىر...ونى قايتالاۋ مۇمكىن ەمەس. ازەكەڭ دە ءانۋار اعامىز قايتقاندا قاتتى كۇيزەلدى. جىلادى. ءبارىمىزدى قارا كيىندىردى. سول كۇنى دەمالاتىن بولمەسىنە كىرىپ، جانىندا وتىردىم. سوندا ءبىر عانا ءسوز ايتتى: “ۆسە!...” ياعني — ء“بارى ءبىتتى...” دەگەنى عوي.

– سوڭعى سۇراق. تەاتر سىزگە نە بەردى؟ ءسىز تەاترعا نە بەردىم دەپ ويلايسىز؟

– تۋراسىن ايتايىن، بىلمەيمىن. بۇل سۇراق توڭىرەگىندە ويلانباپپىن دا. نە بەرگەنىن بىلمەيمىن، بىراق نەنى العانىن ايتايىن. مەنىڭ ەركىندىگىمدى ۇرلادى تەاتر. باس ەركىندىگىمدى دە، ادامي ەركىندىگىمدى دە...

ەرتەرەكتە، كونە گرەكيا زامانىندا ءبىر دانىشپان ايتىپتى دەيدى عوي. سونى اسقار سۇلەيمەنوۆ: “ساحنانىڭ قۇلى دا، پاتشاسى دا — اكتەر” دەپ اۋدارعان. مىنە، سول “قۇل” دەگەن ءسوزدى ءبىزدىڭ رەجيسسەرلار جاقسى مەڭگەرىپ العان. تەاتر باسشىلىعى دا، باسقاسى دا. “سەن قۇلسىڭ” دەيدى. ءومىر بويى توبەڭنەن باسىپ وتىرادى. ال سەن ونىڭ “پاتشاسى” دەگەن قوسىمشا تىركەسى بارىن ايتساڭ، “ونى كىم ايتتى، بوس ءسوز” دەپ شىعارادى.

نەگىزى ولاي بولماۋى كەرەك قوي... سوندىقتان تەاتر ماعان قۇل بولۋدى ۇيرەتتى. كەيدە ايتۋ كەرەك جەردە ايتا الماي قالدىم. سويلەيتىن جەردە سويلەي الماي قالدىم. مەنىڭ ۇتىلعان جەرىم — سول. مەن ەركىندىگىمنەن ايىرىلدىم. ايتپەسە، ءبىر كىسىلىك مىنەز مەندە دە بار ەدى... وكىنىشكە قاراي، ول كەزدە ءجون ايتاتىن ادام دا بولمادى. سوندىقتان بۇل — وتە قيىن ماماندىق. ەگەر اكتەرلىكتىڭ وسىنداي تاۋەلدى كاسىپ ەكەنىن ەرتەرەك بىلسەم، مۇمكىن، مۇلدە تاڭداماس تا ەدىم...تىپتەن جولاماس تا ەدىم.

ال مەن تەاترعا نە بەردىم؟ ونى مەن ەمەس، كورەرمەن بىلەدى.

– بىلەدى، اعا، بىلەدى. اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. ءبىز ءالى دە ءسىزدى ساحنا تورىنەن كورگىمىز كەلەدى. ونەردەگى ءومىرىڭىز ۇزاق بولسىن!

سۇحباتتاسقان: جۇلدىز كاپەزوۆا

ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى، تەاترتانۋشى

Abai.kz