فيلوسوفيالىق ساباقتار: ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى جانە ءال-فارابي ءىلىمىنىڭ نەگىزدەرى تۋرالى ويلار

ادامزات تاريحىندا ايتۋلى ءىز قالدىرعان بىرنەشە وركەنيەتتەر وشاعى بولعانى بەلگىلى. سونىڭ بىرەگەيى – «ەجەلگى گرەكيا فيلوسوفياسى» دەگەن اتپەن تاريحقا ەنگەن وركەنيەت. ول  – ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VI عاسىردان باستاپ ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ VI عاسىرىنا دەيىن (يونيا مەن يتاليا جاعالاۋلارىندا ارحايكالىق پوليستەردىڭ قالىپتاسۋىنان باستالاتىن، سول زاماندا‑اق دەموكراتيالىق افينانىڭ (پوليس) وركەندەۋىنە جول اشقان، سوڭىنان  مەن ءپوليستىڭ قۇلدىراۋىنا دەيىن جالعاسقان ىلىمدەردىڭ جيىنتىعى.

جالپى سيپاتتاماسى

ادەتتە ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىنىڭ باستاۋى ميلەتتىك فالەس (ب.ز.د. 625–547 جج.) ەسىمىمەن بايلانىستىرىلسا، ونىڭ سوڭى – ريم يمپەراتورى يۋستينياننىڭ افيناداعى فيلوسوفيالىق مەكتەپتەردى جابۋ تۋرالى دەكرەتىمەن (ب.ز. 529 ج.) اياقتالادى.

وسى مىڭجىلدىق دامۋ كەزەڭىندە فيلوسوفيالىق يدەيالار تابيعات، ادام جانە قۇدايلاردى ءبىرتۇتاس كوسموستىق جۇيەدە بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان ەرەكشە بىرلىك پەن مىندەتتى باعىتتىلىقتى كورسەتەدى. بۇل گرەك فيلوسوفياسىنىڭ كوپقۇدايلىق (پوليتەيستىك) باستاۋلارىمەن بايلانىستى.

ەجەلگى گرەكتەر ءۇشىن تابيعات – ەڭ جوعارعى قۇندىلىق: ونى قۇدايلار جاراتپاعان، كەرەك دەسەڭىز – قۇدايلاردىڭ ءوزى دە تابيعاتتىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى جانە ونىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن بەينەلەيتىن بولعان.

ادام – ول دا قۇدايلار سىندى ‑  تابيعاتپەن باستاپقى بايلانىسىن جوعالتپايدى، بىراق تەك «تابيعات زاڭىمەن» عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە «زاڭدى ورناتۋىمەن» (اقىلعا نەگىزدەلگەن) ءومىر سۇرەدى.

وسى تەزيستى ۇستانۋ ارقىلى ەجەلگى گرەكتەردىڭ «اقىل‑ويى»  قۇدايلار بيلىگىنەن بوسادى: گرەك قۇدايلاردى قۇرمەتتەيدى جانە ولاردى رەنجىتپەيدى. بىراق كۇندەلىكتى ومىرىندە ءوز اقىلىنا سۇيەنىپ، وزىنە سەنەدى جانە ادام قۇدايلاردىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنەن باقىتتى ەمەس، كەرىسىنشە، ادام باقىتتى بولعاندىقتان، قۇدايلار ونى سۇيەدى دەپ بىلەدى.

ەجەلگى گرەكتەر ءۇشىن اقىل-ويدىڭ ەڭ ماڭىزدى جاڭالىعى – زاڭ (نوموس). نوموس – بۇل قالانىڭ بارلىق تۇرعىندارى – ازاماتتارى قابىلداعان جانە بارلىعىنا مىندەتتى اقىلعا نەگىزدەلگەن ەرەجەلەر. سوندىقتان مۇنداي قالا مەملەكەتتى بىلدىرەدى (قالا-مەملەكەت – پوليس).

گرەك ءومىرىنىڭ پوليستىك سيپاتى: حالىق جينالىسىنىڭ ءرولى، كوپشىلىك الدىندا سويلەۋ جارىستارى جانە ت.ب. ‑ گرەكتەردىڭ اقىل-وي مەن تەورياعا دەگەن سەنىمىن تۇسىندىرەدى، ال تابيعاتقا تابىنۋ (دەرەكسىز ابسوليۋت) فيزيكا (تابيعات تۋرالى ءىلىمنىڭ) مەن مەتافيزيكانىڭ (بولمىستىڭ نەگىزى تۋرالى ءىلىمنىڭ) ۇزدىكسىز جاقىندىعى مەن بولىنبەۋىن كورسەتەدى.

قوعامدىق ءومىردىڭ ازاماتتىق سيپاتى جانە تۇلعالىق باستامانىڭ ءرولى ەتيكادا كورىنىس تاپتى. ول ‑ ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر مىنەز-قۇلىق ۇلگىلەرىنە باعىتتالعان پراكتيكالىق فيلوسوفياسى بولىپ قالىپتاستى. بۇل ءىلىم ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر مەن ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ لايىقتى ولشەمىن انىقتايدى: ونىڭ باستى ءپرينتسيپى ‑ مازمۇندى ويلاۋ. مازمۇندى ويلاۋدىڭ ناتيجەسىندە ادامدار تابيعاتتىڭ، قۇدايلاردىڭ جانە ادامنىڭ بىرلىگىندەگى دۇنيەتانىم ماسەلەلەرىن قاراستىرۋعا قول جەتكىزدى. ول – ادام ءومىرىنىڭ نورمالارىن، ونىڭ دۇنيەدەگى ورنىن، تاقۋالىققا، ادىلدىككە جانە جەكە باقىتقا جەتۋ جولدارىن نەگىزدەۋگە قىزمەت ەتتى.

ەجەلگى گرەك ناتۋرفيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار – فالەس، اناكسيماندر، اناكسيمەن، پيفاگور جانە ونىڭ مەكتەبى، گەراكليت، پارمەنيد – عالامنىڭ تابيعاتىن ءتۇسىندىرۋ ارقىلى ادام تابيعاتىن انىقتادى. كوسموستىق ۇيلەسىم ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىعىپ، ادام ءومىرىنىڭ ۇيلەسىمىمەن ۇيلەستىرىلدى، ول كوبىنەسە پاراساتتىلىق جانە ادىلدىك رەتىندە قابىلداندى.

دەگەنمەن، ول زامانداردا ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ەكىگە جارىلعان ەدى: ءبىرى – ءپوليستىڭ ەركىن ازاماتتارى، ەكىنشىسى – سوعىستاردا قولعا تۇسكەن قۇلدار. وسى جىكتەلۋگە بايلانىستى، افينا دەموكراتياسىنىڭ ءوزى شەكتەۋلى سيپاتقا يە بولدى. وندا «ەركىن ازاماتتار» ءپوليستى دەمكوراتيالىق جولمەن باسقارادى، ال، «قۇلدار» – ادامدى زات رەتىندە باعالاۋعا، ونى ساتۋعا، قۇرال رەتىندە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىنەكي، سول كەزدەگى دەموكراتيانىڭ قاق جارىلۋى، بىر‑بىرىنە قايشى كەلەتىن ەكى تۇرگە ءبولىنۋى – گۇلدەنگەن ءپوليستى كۇيرەتىپ تىندى.

ەجەلگى گرەك ناتۋرفيلوسوفياسى – physis (تابيعات) نەگىزگى ءرول اتقاراتىن دۇنيەتانىم مەن فيلوسوفيالاۋ ءتاسىلى، ول الەم قۇرىلىمىن، تابيعات پەن ادامدى، تابيعات پەن قۇدايلاردى بىرىكتىرەدى.

بىراق تابيعات دەربەس جانە ارنايى زەرتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە دە، ادامدىق ءماننىڭ كورىنىسى رەتىندە دە وقشاۋلانبايدى. ول ادامنىڭ اينالاسىنداعى زاتتاردان اجىراتىلمايدى – panta ta onta (بارلىق نارسەلەر).

ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى مەن پروتوتۇركى دۇنيەتانىمدارىنىڭ سينكرەتتىلىگى (قاتار دامۋى) تۋرالى

ادەتتە، ءبىز ءال‑فارابيدى «ورتاعاسىرلىق يسلام فيلوسوفياسى وكىلى» دەپ الەمگە تانىستىرامىز. ءيا، ونىڭ شىندىعى وسى – ءابۋناسىر ءال فارابي يسلام ءدىنى وركەندەگەن اراب حاليفاتىنىڭ استاناسى – باعدات قالاسىندا ءوز ءىلىمىن دۇنيەگە اكەلگەن. سونىمەن قاتار، ول باعدات تۇرعىنى رەتىندە يسلام ءدىنىن قابىلداعان، اللانى مويىنداعان، ونى ءوزىنىڭ ومىرىمەن ۇشتاستىرعان.

الايدا، مۇقيات زەردەلەيتىن بولساق، ءال‑فارابي بابامىز ۋاقىت وتە كەلە الەمگە «ەكىنشى اريستوتەل»، ياعني، «ەكىنشى ۇستاز» اتىمەن تانىلدى. ول تۋرالى ءال‑فارابيدىڭ ءوز ەڭبەكتەرىندە اشىق ايتىلادى: «ءبىرىنشى ۇستاز – اريستوتەل» دەپ...

كەيىن، «قايتا ورلەۋ» داۋىرىنە بەت بۇرعان ەۋروپا تۇپنۇسقالارىنىڭ كوبى جويىلىپ كەتكەن ۇلى اريستوتەلدىڭ ەڭبەكتەرىمەن ءال‑فارابي زارتتەۋلەرى ارقىلى اريستوتەلمەن «قايتا تابىستى» دەۋگە بولادى.

قازاق ءۇشىن قازاق جازۋشىسى ءانۋار ءالىمجانوۆ «ۇستازدىڭ ورالۋى» اتتى كىتاپ جازدى. وندا ءال‑فارابي ۇستازدىڭ ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – قازاق جەرىنە «قايتا ورالۋى» ءسوز بولادى.

ال، ورتاعاسىرلىق ەۋروپا ءۇشىن ءبىزدىڭ ءال‑فارابي بابامىز ءوزىنىڭ "ۇستازدىڭ ورالۋى" ەڭبەكتەرىن جازىپ، ء"بىرىنشى ۇستاز اريستوتەلگە» ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ورناتىپ كەتتى.  وندا، اريستوتەل‑ۇستاز ءوزىنىڭ وركەنيەت وشاعى –ەۋروپاعا ءال‑ فارابي ارقىلى «قايتا ورالۋى» ماسەلەسى تۋىندايدى.

ولاي بولسا، قازىرگى زاماندا ءبىزدىڭ الدىمىزدا «ءال‑فارابيدى قاي زاماننىڭ، نە بولماسا، قاي وركەنيەتتىڭ وكىلى؟» دەگەن قيىن سۇراق تۋادى. ءبىز وسىعان نە دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىك؟

ارينە، ول ءوزىنىڭ ءومىربايانى تۇرعىدا – وركەندەي باستاعان اراب حاليفاتى مەملەكەتىنىڭ وكىلى. تۋما جاعىنان – قازىرگى قازاق اتالعان حالىقتىڭ وكىلى. ال، ءال‑فارابي ءوزىنىڭ ءىلىمى مەن تەورياسى جاعىنان – ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىنىڭ وكىلى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولار ەدى...

ەندەشە، ءبىز جوعارىدا اتالعانداي «ەجەلگى گرەك فيلولسوفيسى ءداۋىرى ب.ز. 529 جىلمەن اياقتالادى (ريم يمپەراتورى يۋستياننىڭ جارلىعى شىققان جىل) دەۋىمىز – شىندىققا تولىق ساي ەمەستىگىن كورەمىز.

ناقتىسىندا، «ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىنىڭ ءداۋىرى قازاق دالاسىنان شىققان ۇلى فيلوسوف، «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» ‑ ءال‑فارابي ءومىر سۇرگەن زامانمەن اياقتالادى» دەگەنىمىز – ناعىز شىندىق بولار ەدى. سول ارقىلى، ءبىز ءال‑فارابيدىڭ اريستوتەل ءىلىمىن زەرتتەۋشىسى عانا ەمەس، ءال‑فارابي ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى ءىلىمىن تۇيىندەۋشىسى» دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى ەكەنبىز.

قازىرگى قازاق فيلوسوفياسى، وكىنىشكە وراي، وسى پوزيتسيانى نازاردان تىس قالدىرىپ، ءال‑فارابيدى «ارابي حاليفات وركەنيەتى» (ونى كەيدە قاتەلىكپەن «يسلام وركەنيەتى» دەپ تە اتايدى: وركەنيەتتى دىندەر تۋدىرمايدى، وركەنيەتتى – مەملەكەتتەر تۋىنداتادى) وكىلى دەپ ماقتانىشپەن ايتىپ ءجۇرمىز.

سول ارقىلى، قازاق فيلوسوفياسى ءال‑فارابي بابامىزدىڭ ادامزاتتىڭ فيلوسوفيالىق، اقىل‑وي دامۋىنداعى ءرولىن شەكتەپ، ونى تەك «اراب الەمىنە» بايلاپ قويدىق.  ال، شىن مانىسىندە، ءبىز «ءال‑فارابي بۇكىل الەمگە ورتاق قۇندىلىقا اينالعان ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىن تۇيىندەۋشى ۇلى تۇلعا، سول وركەنيەتتىڭ ەڭ سوڭعى بۋىنى» دەپ ايتۋعا ءتيىستىمىز!

ويتكەنى، بۇل اقيقاتتى ءال‑فارابي بابامىزدىڭ ءوزى جازىپ كەتكەن، ول ءوزىن «مەن اريستوتەل ىلىمىنە كوممەنتاري جازۋشىمىن» دەپ مويىنداعان.  بىراق، ول اريستوتەلدەن مىڭ جىلعا جۋىق كەيىنگى زامانداردا ءومىر كەشكەندىكتەن، ءارى، ەجەلگى گرەكتەردىڭ «كوپقۇدايلىق اڭىزدارى» «مونوقۇدايلىق دىنمەن» الماسقان سوڭ – ءال‑فارابي فيلوسوفياسى كوپ جاعدايدا «جاڭا ءىلىم» بولىپ شىعادى. مونوتەيستىك ءدىن، استارلى تۇردە اريستوتەلدىڭ «ءتورت ارحە» تۋرالى ويىن، ونىڭ «فورما» تۋرالى ءىلىمىن «ءبىر جاراتۋىشى» تەزيسىمەن تۇيىندەدى. ال، ەگەر، وسى ەكى فيلوسوفتاردىڭ ءىلىمىن  جالپى باعالايتىن بولساق، وندا ءال‑فارابيدى «اريستوتەلدىڭ «ليكەي» دەپ اتالعان پەريپاتەتيكالىق مەكتەپ اكادەميسيانىڭ شاكىرتى» دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى ەكەن...

ەندىگى كەزەكتە، ءال1فارابي بابامىز ەسەيگەن شاعىندا باعداتقا كەلگەندە، «نە سەبەپتەن اراب تىلىنە اۋدارىلىپ جاتقان اريستوتەل مەن پلاتوننىڭ، سوكراتتىڭ جانە وزگە ەجەلگى گرەك فيلوسوفتارىنىڭ ەڭبەكتەرىن جان‑تانىمەن قابىلدادى؟». «نە سەبەپتەن، وسىدان كەيىنگى بۇكىل عۇمىرىن اريستوتەل مەن وزگە گرەك فيلوسوفتارىن زەرتتەۋگە ارنادى؟» دەگەن سۇراقتار تۋادى...

بالكىم، بۇنىڭ جۇمباعى ءال‑فارابي بابامىزدىڭ تۇركىلىك دۇنيەتانىمى مەن ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى اراسىندا قانداي دا ءبىر سينەرگەتيكا، دۇنيەتانىمدىق سينگارمونيزم بولۋىنان بولار؟

بۇل سۇراق ۇنەم كوكەيدە تۇرادى. كەلەسىدە وسىعان جاۋاپ ىزدەيتىن بولامىز!

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz