سىن جازۋ، سىنعا اۋەستەنۋ ادەبيەتتە بۋىن اۋىسقان سايىن «قىزۋى» ءبىر كوتەرىلىپ بارىپ باسىلاتىن قۇبىلىس. ءار بۋىن ءوزىنىڭ ەرەكشە پايىمىن، ەستەتيكالىق تانىمىن ورتاعا سالىپ ادەبي پروتسەس پەن قۇبىلىسقا سول زاماننىڭ بيىگىنەن قاراپ كورەدى.

حالقىمىز «سىن تۇزەلمەي ءمىن تۇزەلمەيدى» دەگەن ۇلاعاتتى پىكىرىن تىم ەرتەدە ايتقان. وسى ماعىنادان الىپ ايتقاندا، بۇل قۋانۋعا، قولداۋعا تاتيتىن جاقسى قۇبىلىس. ەندەشە، ادەبيەتتى ونەر دەپ تۇسىنسەك، ونىڭ ماڭىزدى ءبىر تارماعى بولعان ادەبيەت سىنى دا كەز-كەلگەن جۇمىر باستى پەندەنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەيتىن مەحناتى دا، ءلاززاتى دە مول ونەر. دەگەنمەن وسى ونەر بوساعاسىن اركىم ءارتۇرلى اتتايدى. بىرەۋلەر تاماشا دارىن، ۇلكەن دايىندىقپەن كەلىپ، تابالدىرىقتان سىپايى اتتاپ، ۇزاققا جۇگىرسە، بىرەۋلەر كورسەقىزارلىقپەن كيمەدەي كىرىپ، قايتادان ارتىنا قايتا الماي ونەردىڭ قاسيەتىن قاشىرىپ، ءوزىن دە، وزگەنى دە مەزى عىپ جۇرەدى. ەندى بىرەۋلەر كىرگەن بويدا جۇدىرىق جۇمساپ، جاعا جىرتىپ، كۇندەردىڭ بىرىندە قاتاردان شىعىپ جاتادى. قىسقاسى، ادام ونەردى ەمەس، ونەر ادامدى تالدايتىن ءداۋىر كەلگەندىكتەن سىنمەن اينالىسام دەۋشىلەر سىن جونىندە دۇرىس تانىمعا كەلىپ، ءوز شاناعىن شاقتاپ بارىپ اينالىسقانى ءجون. تومەندە ءبىز ارعى-بەرگى، بۇرىنعى-سوڭعى ماتەريالدارعا ۇڭىلە وتىرىپ، ادەبيەت سىنى جونىندە ويلاپ، تۇيگەنىمىزدى ساراپقا سالامىز.

سىن دەگەنىمىز نە؟

ادامزاتتىڭ بۇگىنگى دامىپ جەتكەن ورەسى وسى بارىستا قولعا كەلتىرگەن رۋحاني جانە زاتتىق مادەنيەتىنىڭ تابىستارى تىنباي ىزدەنۋدىڭ، ءار نارسەدەن كۇماندانا قاراپ جاڭالىق اشۋدىڭ جەمىسى. ارينە، اقيقاتتى دالەلدەۋ، جاڭالىق اشۋ وپ-وڭاي قولدان كەلەتىن جۇمىس ەمەس. ول ءۇشىن اۋىر جان ازابى مەن ءتان ازابىنا ءتوزۋ ءتيىس. ءتىپتى سول جولدا باس كەتۋى دە مۇمكىن. الەمدە قاتىپ سەمگەن ماڭگىلىك اقيقات جوق. ءمالىم مەزگىلدىڭ، ءمالىم كەڭىستىكتىڭ، ءمالىم جۇيەنىڭ شەڭبەرىنەەن شىعا العاندا عانا اقيقاتتىڭ شۇعىلاسىن كورە الامىز. ال، مىنا كۇردەلى دۇنيەنى تانۋ، ءتۇسىندىرۋ ءبىر اۋىز سوزبەن نەمەسە ءبىر ءداۋىردىڭ تورەلىك ايتۋىمەن نۇكتەسى قويىلمايدى. «اقيقاتقا باراتىن جول ءارتۇرلى، قالاۋىڭدى ءوزىڭ ءبىل» دەمەكشى ءارتۇرلى مەزگىلدىك، كەڭىستىكتىك سيپات العان كوزقاراستار قاتار ءومىر سۇرەدى. ەندەشە ءسوز ونەرى جونىندەگى عىلىمنىڭ ءبىر تارماعى بولعان ادەبي سىن دا وسىنداي. ونىڭ سىرىن-سيپاتىن ايتىپ، تەگىن تەكتەپ، ءبىر اۋىز سوزبەن،ءبىر ماقالامەن قورتىندى شىعارا سالۋ تىم اسىعىستىق. ول جونىندە ايتىلعان كوپتەگەن سيپاتتامالار، بايىمداۋلار بارشىلىق. قولدا بار وقۋلىقتارعا جۇگىنسەك «ادەبيەت سىنى دەگەنىمىز - ادەبي ءلاززاتتانۋ نەگىزىندە، بەلگىلى وبەكتيۆتى ولشەمگە سۇيەنىپ ءمالىم ادەبي قۇبىلىسقا يدەيالىق جانە كوركەمدىك تۇرعىدان عىلىمي باعا بەرۋ بولىپ تابىلادى». ادەبيەت سىنىنىڭ قامتيتىن كولەمى ءبىرشاما كەڭ. ادەبيەت - كوركەمونەر قوزعالىسى، ادەبيەت اعىمى (مەكتەپ), كوركەم شىعارما مىنە، مۇنىڭ ءبارى دە ادەبيەت سىنىنىڭ زەرتتەۋ وبەكتيۆتەرى. ال، ادەبيەت تەورياسى ادەبيەتتىڭ ءمانى مەن ەرەكشەلىگىن، جارىققا كەلۋى مەن دامۋىن، ءتۇرلى جانرلار مەن ستيلدەردىڭ قالىپتاسۋىن ءوزىنىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسى ەتەدى. جيناقتاپ ايتقاندا، ءسوز ونەرىنىڭ دامۋىنداعى ءمالىم زاڭدىلىققا يە ماسەلەلەردى ساراپتاپ، قورتىندىلاپ، بەلگىلى تەوريالىق جۇيە قالىپتاستىرادى.

ەندى ادەبيەت سىنى مەن ادەبيەت تاريحىنا كەلسەك بۇل ەكەۋىن دە كەيبىر ماماندار ءبىر-بىرىمەن پارىقتاندىرادى. مىسالى، اقش-تىڭ ادەبيەت تانۋشىسى ب. ۋ. باتەسوننىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك; «ادەبيەت تاريحى «ا-نىڭ» «ب-دان» كەلىپ شىققانىن ايتسا، ادەبيەت سىنى «ا-نىڭ» «ب-دان» ارتىق ەكەنىن ايقىندايدى. ەندەشە، بۇدان مىنانى بايقايمىز. ادەبيەت تاريحى – انىقتاۋعا بولاتىن شىندىقتى تىلگە تيەك ەتسە، ادەبيەت سىنى – كوزقاراس، سەنىم جونىندە كەڭىنەن پىكىر قوزعايدى». ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى ادەبي سىندى ءبىر اۋىز سوزبەن، ءبىر ماقالامەن جيناقتاپ، قورتىندىلاپ، قاتپارىنا ءۇڭىلىپ، تەرەڭىنە بويلايمىز دەپ ايتا المايمىز. دەسە دە تىم سىرلى دۇنيە ەمەس. ونەر ادامدارىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە كەم بولمايتىن قۇبىلىس. سىنسىز ءوسۋ جوق. ونەرپازداردىڭ جاسامپازدىقتارىن جان-جاقتىلى باعالاپ، قۇپياسىن اشىپ، ناعىز ونەر تۋىندىلارىنىڭ سالتانات قۇرۋى، كەم نارسەنىڭ تولىقتانۋى ءۇشىن ءارى سوڭعى ۇرپاقتىڭ «تابىلماعان جوقتى تابۋى ءۇشىن» قاشان دا سىن كەرەك.

ادەبي سىننىڭ ولشەمى بار ما؟

ەڭ الدىمەن ادەبي سىندا ولشەم بولۋ كەرەك نە جوق ماسەلەسىنە كەلەيىك. ەگەر ولشەم بار دەسەك، ول قانداي ولشەم؟ كەيبىرەۋلەر ادەبي سىندا ولشەم جوق، سىنشى ءوز تانىم-بىلىگى نەگىزىندە باعا ايتادى. كەز-كەلگەن شىعارمانى ءار قىرىنان تۇسىندىرۋگە بولادى، ول ءۇشىن ايىرىقشا باس قاتىرىپ، ەرەجە-ولشەمنىڭ قالىبىنا ءتۇسىرىپ الۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ قارايدى. بىزشە بىلاي ءۇزىلدى-كەسىلدى كەسىم ايتۋ كەلىسپەيدى. دۇنيە زاڭدىلىقتان قۇرالعان دەسەك، ادەبيەت سىنىندا دا شارتتى تۇردە بەلگىلى ولشەم بار دەپ قاراۋ اقيقاتقا جاناسادى. قولدا بار وقۋلىقتاردى پاراقتاساق، ادەبي سىننىڭ يدەيالىق ولشەم، كوركەمدىك ولشەم دەگەن قاعيدالارىن كورەمىز. ءبىر شىعارمانىڭ تۇتاس تۇلعاسىنا باعا بەرگەندە وسى ەكى ولشەمدى نەگىز ەتىپ، اتالمىش شىعارمانىڭ ءدانى مەن قاۋىزىن، وزىعى مەن توزىعىن ايىرادى. مۇندا ايتىلعان يدەيالىق ولشەمدە شىعارمانىڭ وزەكجاردى ويى، قوعامدىق ءرولى، كوتەرگەن تاقىرىبى قامتىلادى. بۇرىنعى-سوڭعى قوعامدىق تۇزىمدەگى بيلىك باسىنداعىلار يدەيالىق ولشەمدى باستى ورىنعا قويىپ، وعان ايىرىقشا نازار اۋدارىپ، ادەبيەت-كوركەمونەردى ءوز مۇددەسىن قورعاۋدىڭ قۇرالى ەتىپ كەلدى. بۇل جاقتا ءبىزدىڭ دە باسىمىزدان وتكەن اشىنىشتى ساباقتار بارشىلىق. تۇرپاي سوتسيولوگيانىڭ جولى بولىپ، جالعان رەاليزم داۋىرلەپ تۇرعان جىلداردا كوپتەگەن كەلەڭسىز جاعدايلار جارىققا شىقتى. مىسالى، ابايدىڭ، بۇقاردىڭ شىعارمالارىنان حالىقتىق سيپات ىزدەپ داۋرىقتىق. تاريحي شىعارمالاردى فەوداليزمنىڭ، كاپيتاليزمنىڭ ەنشىسىنە بەرىپ جىبەرىپ، ءوزىمىز تاقىرعا وتىرىپ قالدىق. ال، كوركەمدىك ولشەمنىڭ اياسىنا شىعارمانىڭ كوركەمدىك فورماسى، اۆتوردىڭ جازۋ ءستيلى، كوركەمدىك تاربيەلەنۋى، ەستەتيكالىق تالعامى قاتارلىلار كىرەدى. بىراق بۇل ولشەم ۇلتتىڭ، تاپتىڭ، ءداۋىردىڭ شەكتەمەسىنە ۇشىرايدى. ەنگەلس 1859 جىلى لاسسالعا جازعان حاتىندا گەتەنىڭ ولەڭىن تالداپ، لاسسالدىڭ درامماسىن سىنداي كەلە «ەستەتيكالىق كوزقاراس، تاريحي كوزقاراس دەگەن پىكىرىن ورتاعا قويدى».  مۇندا ەنگەلس ءوزىنىڭ سىننىڭ ولشەمى جونىندەگى ويىن بىلايشا تاراتىپ ايتادى; «ءبىر جاقسى نەمەسە تاۋىرلەۋ شىعارمانىڭ جالپى كوركەمدىك ەرەكشەدىگى كىسىنى ءا دەگەندە-اق باۋراي جونەلەتىن قۋاتقا يە بولۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە ول بەلگىلى كەزەڭدەگى تاريحي دامۋ زاڭدىلىعىن بەينەلەپ، ادامدارعا ءبىرتۇرلى تاريحي شىندىق پەن رەال سەزىم باعىشتاۋى ءتيىس. مىنە بۇل ەكەۋىنىڭ تىعىز قابىسۋى-قابىسپاۋى سول شىعارمانىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن بەينەلەيدى».

جوعارىدا ءسوز ەتكەنىمىز ادەبي سىننىڭ ولشەمى جونىندە ايتىلعان ءارتۇرلى كوزقاراستار. ەندى ءوز پىكىرىمىزگە كوشسەك، ادەبي سىننىڭ ولشەمى شىندىق، ىزگىلىك، اسەمدىك بولۋ كەرەك. وسى ۇشەۋىنىڭ تۇرعىسىنان قاراعاندا عانا ءبىر شىعارماعا ويداعىداي باعا بەرىپ، ونىڭ كوركەمدىك قاسيەتىن تانيمىز. ارينە، بۇل ولشەمدى ويدان جاراتىپ وتىرعامىز جوق، الدىڭعى بۋىننىڭ تاعىلىمىنا نەگىزدەلىپ ايتىپ وتىرمىز.

ءارتۇرلى جىك، ءارتۇرلى ءداۋىر ادامدارى ءبىر وبەكتيۆكە باعا بەرگەندە ولاردىڭ كوزقاراسىندا مىنانداي ءبىر ۇقساستىق بولادى. ول – شىندىق. شىندىق –شىعارمانىڭ جانى دەيمىز. ادەبيەت تاريحىندا ارقانداي ءبىر كەسەك شىعارمانىڭ قۇنى ءداۋىر شىندىعىن شىنايى بەينەلەۋىندە جاتىر. ارينە ، كەز-كەلگەن ءومىر شىندىعى شىعارماعا ماتەريال بولمايدى ءارى ونەر شىندىعى ءومىر شىندىعىنان جوعارى تۇرادى. دەسە دە ءومىردىڭ بەت-بەينەسى قاعىس قالمايدى، قامتىلىپ جاتادى. گيۋگو بىلاي دەيدى: «ۇلىلىق پەن شىندىق وسى ەكەۋىندە بارىدە قامتىلىپ جاتادى. شىندىق دەگەنىمىز مورال دەسەك، ۇلىلىق دەگەنىمىز اسەمدىك». ونەر جازۋشىنىڭ ءومىر جونىندەگى دارا ويلارىنان تۋىندايدى. وسى بارىستا جازۋشى ءوزىنىڭ سەزىمىنە، اسەرىنە، قىزعىندىعىنا سۇيەنەدى. سوندىقتان ءبىز شىندىقتىڭ رۋحى ءسىڭىپ، اقيقاتتىڭ جالاۋىن جەلبىرەتكەن كوركەم شىعارمانى قۇمارلانا وقيمىز ءارى «ولەڭ تاريحتان دا شىن»، «وبراز رەالدىقتان دا جوعارى» دەپ ايتا الامىز.

ىزگىلىك ەجەلدەن ادامزاتتىڭ ۇلى مۇراتى بولىپ كەلەدى، بىراق ىزگىلىك پەن جەكسۇرىندىق ەگىز ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر، ەكەۋى قاشاندا ولىسپەي-بەرىسپەي مايدانداسادى. ويتكەنى، جەكسۇرىندىق ادامزاتتىڭ بويىندا وبەكتيۆتى تۇردە ءومىر ءسۇرىپ وتىر. سوندىقتان ءومىردىڭ جەكسۇرىندى بەينەسى ادەبيەتكە كىرۋى ءتيىس. مۇندا باستى ماسەلە جازۋشىنىڭ وعان قالاي پوزيتسيا ۇستاۋىندا، قالاي قورتىندى شىعارۋىندا جاتىر. ادەبيەتتە ىزگىلىكتى جىرلاۋ، جەكسۇرىندىقتى داتتاۋ –ماڭگىلىك تاقىرىپ. سوندىقتان، ءبىر شىعارماعا باعا بەرگەندە سول شىعارمانىڭ ءون-بويىنان ىزگىلىك رۋحىن ىزدەۋىمىز كەرەك.

اسەمدىككە قىزىقپايتىن پەندە جوق. دەگەنمەن ءبىر اۋىز سوزبەن اسەمدىكتى ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. اسەمدىك بۇكىل ءومىرىمىزدىڭ ءمانى، ماعىناسى، ولسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. بالكىم كەي ادامداردىڭ اسەمدىك جونىندەگى تالعامى ۇقسامايتىن شىعار، بىراق ءبارىمىز ورتاق مويىندايتىن، تابىناتىن اسەمدىك بار. ەندەشە، ادام تانۋ عىلىمى اتانعان ادەبيەت ارقىلى ومىردەگى اسەمدىكتى تابۋ، تانۋ، ايگىلەۋ،جىرلاۋ جازۋشىنىڭ قاسيەتتى بورىشى بولماق.

ءسوزىمىزدىڭ تۇيىنىنە كوشسەك، شىندىق، ىزگىلىك، اسەمدىك ادەبيەت سىنىنىڭ بىردەن ءبىر ولشەمى بولماسا دا ماڭىزدى ولشەمى. ادام ومىرىندە بۇل ءۇش ولشەم كەم بولسا تىرشىلىك تىم سۇرەڭسىزدەنەدى. سوندىقتان كوركەم شىعارما دا ايتىلعان شىندىق، بەينەلەنگەن ىزگىلىك، جىرلانعان اسەمدىكتىڭ دەڭگەيىنە قاراي سول شىعارماعا تالداۋ جاساپ، باعا بەرۋىمىز كەرەك.

ادەبي سىننىڭ نەمەسە سىنشىنىڭ مىندەتى نە؟

ايحاي-سۇرەننەن اۋلاق، تايازعا ەمەس تەرەڭگە بويلايتىن، نەمقۇرايدىلىققا سالىنبايتىن، ساۋاتى، ساناسى جوعارى ناعىز سىنشىنىڭ مىندەتى ەڭ اۋەلى – وقىرمانعا شىعارمانى ءتۇسىندىرىپ بەرۋ، ءارى ءوز تارابىنان باعا ايتۋ، سول ارقىلى اتالمىش شىعارمانى وقىرماننىڭ دۇرىس تۇسىنۋىنە، قابىلداۋىنا كوپىر بولۋ بولىپ تابىلادى.پىكىرىمىزدى ورىس سىنشىسى چەرچينوۆسكيدىڭ سوزىمەن تولىقتاي تۇسسەك «سىننىڭ ماقساتى – ادەبي شىعارمانىڭ كەمشىلىگى مەن جاقسىلىعى تۋرالى وزىق قاۋىمنىڭ وي پىكىرىن قالىڭ كوپشىلىك اراسىنا جەتكىزىپ بەرۋ بولىپ تابىلادى. البەتتە، ول ماقسات تۇرا، نىسانا ايقىن بولعان جەردە ويداعىداي ىسكە اسادى».

سىنشىنىڭ ماقساتى ءسوز بولعاندا، مىنا ەكى ىستەن اۋلاق بولعان ءجون.

ءبىرىنشى، ادەبيەتتىڭ يدەيالىعىن ساياسي ولشەم دەپ تۇسىنبەۋ ءتيىس. سولشىلدىق كارىنە ءمىنىپ، تۇرپايى سوتسيولوگيا داۋرەندەپ تۇرعان جىلداردا، بۇل جالعان ءپرينسيۆتىڭ زيانىن ابدەن تارتتىق. ساياسات ونەردىڭ، ساياسيلىق شىندىقتىڭ، دۇنيەگە كوزقاراس جاسامپازدىق ءادىستىڭ ورنىن باستى. سونىمەن توڭكەرىستىك رەاليزم مەن توڭكەرىستىك ءرومانتيزمنىڭ بىرلەسۋى دەگەندەر اينالىسقا ءتۇسىپ، باس قاھارمان ولمەۋ، ماقابباتتى جازباۋ، وزەكتى ويدى الدىمەن ايتۋ دەگەن تەورەيالار باستى اعىمعا اينالدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن جازۋشىلارىمىز جاسامپازدىق پراكتيكادا ءوز تالانتتىن تولىق ساۋلەلەندىرە المادى. ونىڭ ەسەسىنە كوپتەگەن جاسىق، ءنارسىز شىعارمالار دۇنيەگە كەلدى. مىنە بۇدان ماقسات ايقىن، تانىم دۇرىس بولماسا ادەبيەت سىنىنىڭ ادەبي جاسامپازدىقتىڭ كەڭ ارنادا دامۋىنا بارىنشا تۇساۋ بولاتىندىعىن كورەمىز.

ەكىنشى، ونەردى تازا ءتاسىل دەپ قاراماۋ ءتيىس. ونەرگە ارينە، شەبەرلىك كەرەك. بىراق، ونەر باستاناياق شەبەرلىك سالىستىرىپ، ءتۇر قۋالاۋدان تۇرمايدى. ارينە، بۇل كوزقاراستى ادەبيەتتىڭ قوعامدىق رولىمەن (تانىمدىق، تاربيەلىك ) ساناسپايتىن «ونەر – ونەر ءۇشىن» دەپ جۇرگەن ءبىر ءبولىم ادامدار جاقتايدى. ادەبيەت قوعامدىق ءومىردىڭ تۋىندىسى ەكەن، ەندەشە ونىڭ قوعامدىق ءرولىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مىسالى، بالزاك ءوزىن 19 ء–شى عاسىرداعى فرانسۋز قوعامىنىڭ مىنەز-قۇلقىن، سالت-ساناسىن ارحيۆكە ءتۇسىرىپ وتىراتىن حاتشىسىمىن دەپ قاراسا،  م. اۋەزوۆ ءوزىنىڭ ەپوپياسى ارقىلى 19 –شى عاسىردىڭ سوڭعى جارتىسىنداعى قازاق ءومىرىنىڭ سان-سالاسىن شىناي بەينەلەپ، ادەبيەتتىڭ ءومىر تانىتقىشتىعىن ياعىني قوعامدىق ءرولىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەپ شىقتى.

ادەبيەت سىندى دۇنيەگە الىپ كەلدى. ال، سىن قايتادان اينالىپ كەلىپ ادەبيەتتىڭ وركەندەۋىنە بەلسەندى ءرول وينادى. ءسوزىمىزدىڭ سوڭىن سىنشى ەسماعامبەت سمايىلوۆتىڭ مىنا ءبىر سوزىمەن دوعارايىق. «سىن تەك كەمشىلىكتى ايتۋمەن عانا ورىستەمەيدى، ادەبيەتتىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىن، اقىن-جازۋشىلاردىڭ تۆورچەستۆولىق ءوسۋ جولدارىن، اسا كۇردەلى شىعارمالاردى جان-جاقتى تەكسەرىپ،كەڭىنەن اشىپ كورسەتۋ ارقىلى دا ءوزىنىڭ ەسەيگەنىن تانىتادى». دۇنيە ادەبيەتىنىڭ اسىل قازىناسىنا اينالعان كۇردەلى، كەسەك شىعارمالاردىڭ كوبىنىڭ تاعدىرى بۇرالاڭ بولعان. مىسالى، اقش-تىڭ جاڭاشىل اقىنى ۋولت ۋيتمەننىڭ ولەڭدەرى سالت-سانانى بۇزدى، ۇرپاقتى تەرىس جولعا ازدىردى دەپ ايىپتالسا، لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىگى» ءا دەگەندە سۋىق قابىلدانعان، م.اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارى دا تالاي يت سىلىكپەگە تۇسكەن. بۇل كۇندە اتى دۇركىرەپ تۇرعان كافكانىڭ شىعارمالارى ءوز زامانىندا وقىرمانىن تاپپاعان. سىنشىنىڭ تالابى ءجاي وقىرماننان جوعارى، وي-ءورىسى كەڭ، ءبىلىمى ۇشان-تەڭىز بولعاندا عانا شىن اسىلدىڭ شىمىرلاپ جاتقان تەرەڭىنە بويلاپ، قالتارىسىن كورە الادى. سوندا عانا ءوزىنىڭ قاسيەتتى بورىشىن ويداعىداي اداقتايدى.

قانداي ادام سىنشى بولا الادى؟

ەڭ اۋەلى، سىنشى بولۋ ءۇشىن  ادەبيەتتى ءبىلۋ كەرەك. ادەبيەتتى بىلمەيىنشە كوركەمدىك تالعام قالىپتاسپايدى. ارينە، كوركەمدىك تالعام دەگەنىمىز كۇردەلى ۇعىم. ول جونىندە ءتۇرلى-ءتۇستى كەراعار پىكىرلەر قالىپتاسقان دەگەنمەن مىنا ءبىر اقيقاتتى – ارقانداي ءبىر ادامنىڭ تۋمىسىنان بەلگىلى كوركەمدىك تالعام قابىلەتىنە يە ەكەندىگىن ورتاق مويىندايمىز. ءبىر عۇلاما «ونەردىڭ وبەكتيۆتىلىگى جۇرتشىلىقتىڭ كوركەمدىك تالعامىن جاراتتى»، - دەپ تاۋىپ ايتقان. سوندىقتان سىنشى باي بىلىمگە يە بولۋمەن بىرگە، ءسوزسىز ادەبيەتتى «ءبىلۋى» ءتيىس. بۇل جەردە «ءبىلۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى تەرەڭ. مۇندا جاي وقىرمان مەن سىنشىنىڭ اراسىنداعى پارىق مەڭزەلىپ وتىر. كەي وقىرمان ءۇششىن كونان دويىلدان ارتىق جازۋشى بولماۋى مۇمكىن. ال، سىنشى شىعارمانىڭ ءمىنسىز سىرتقى تۇلعاسىنا، قابىسىپ كەلگەن وقيعاسىنا قاراپ تاڭدايىن قاعىپ، بارەكەلدى دەمەۋى لازىم.  ونىڭ ىشكى مانىنە، كوتەرگەن تاقىرىبىنا، ءجاي ادام بارا بەرمەيتىن استارىنا ءۇڭىلۋى كەرەك. بۇل ورەگە سەزىمتال، قيالشىل، ويشىل بولعاندا عانا كوتەرىلەدى. لەنين چەحوۆتىڭ «التىنشى پالاتا» اتتى پوۆەستىن وقىعان سوڭ «مەنىڭشە بۇكىل رەسەي التىنشى پالاتاعا ۇقسايدى» دەپ جازعان. مىنە بۇل ويلاۋ مەن سالىستىرا ءبىلۋ كەڭىستىگىنىڭ قانشالىق شەكسىز ەكەنىن بىلدىرەدى.

ەكىنشى، سىنشىنىڭ ءبىلىمى باي-مازمۇندى، جان-جاقتىلى بولعانى ءجون. جازۋشىنىڭ شابىت قاينارى توتە ءومىر تاجىريبەسى بولسا، سىنشى ءۇشىن كوپ ءبىلۋ، كوپ كورۋ كەرەك. سىنشىنىڭ ءورىسى جەكە شىعارمالاردى زەرتتەۋمەن شەكتەلمەيدى، قايتا سالىستىرىپ زەرتتەۋ، تاريحي زەرتتەۋ جانە زامان اۋقىمىن، ءداۋىر تىنىسىن جەتە قاداعالاۋدى قامتيدى. بۇدان سىرت سىنشىدا بەرىك سەنىم،تاسىعان جىگەر بولۋى كەرەك. بۇلاي بولماعاندا باعىت-باعدار، ماقسات-مۇرات ايقىن بولمايدى.

ءۇشىنشى، سىنشى الدىمەن جازۋشىنىڭ وقىرمانى. ول ءمالىم شىعارمانى باستان-اياق وقىپ شىققان سوڭ عانا سول شىعارما جونىندە پىكىر كوتەرىپ، باعا ايتادى. سوندىقتاندا بەلگىلى نىسايدان، وزگەشە پىكىردەن، ايىرىقشا سەزىمنەن ادا بولا المايدى. ارينە، بۇل كەمشىلىك ەمەس، قايتا باسقانىڭ جەتەگىندە كەتپەي، دەربەس پىكىردە بولىپ سىن مىنبەسىنەن ءوز ورنىن الۋى ءۇشىن شەشۋشى شارت بولىپ تابىلادى. وسى بارىستا سىنشى جازۋشى ويلاماعاندى ويلاپ، ايتپاعاندى يشارالاپ، اۆتوردان اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. بىراق، جازۋشىدان ايرىلا المايدى. مىنە بۇدان ورىستاردىڭ «پۋشكين مەن گوگول شىقسا، بەلينسكي وزدىگىنەن تۋادى» دەگەن ءازىل ءسوزىنىڭ تىم بەكەر ايتىلماعانىن بايقايمىز.

ءتورتىنشى، جاڭالىققا قۇشتار، قاتىپ-سەمگەن پىكىردەن اۋلاق ادام عانا جاقسى سىنشى بولا الادى. بەلينسكي «سىن جىلجىمالى – ەستەتيكا»، - دەيدى. وسى ءسوزدى ايتقان سىنشىنىڭ بۇكىل عۇمىرى تولاسسىز ىزدەنىسپەن وتكەن. ول وزىنەن بۇرىنعى شەلين، گەگەل، فەيەرباحتىڭ ەڭبەكتەرىن زەر سالا ۇيرەنىپ، دۇنيەگە دەگەن كوزقاراسىن ۇزدىكسىز جاڭالاپ وتىرعان. انە، سوندىقتان دا ورىس ەستەتيكا تاريحىندا وشپەس ءىز قالتىردى.

بەسىنشى، سىنشىنىڭ جولى كۇردەلى جول. تاريحتا وتكەن ايگىلى سىنشىلاردىڭ بارلىعى دا بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ايتقانىنا كونىپ، زامان جەلىنىڭ ىعىندا جۇرە بەرمەگەن. قايتا ءوز مايدانىندا بەرىك تۇرىپ، كەلەشەگىنە ءۇمىت ۇزبەي، زامان شىندىعىن جاسقانباي ايتىپ، حالىقتىڭ رۋحاني وسۋىنە، ازاماتتىق تۇرعىدان ويانۋىنا ايىرىقشا ۇلەس قوسقان. ال، ونىڭ ەسەسىنە قاققى-سوققى كورگەن، جەر اۋدارىلعان اباقتىعا قامالعان. سوندىقتان دا سىنشىعا زور پاراسات عانا ەمەس، بەرىك يرادا، ۇلكەن جۇرەك كەرەك.

التىنشى، بۇرىنعى-سوڭعى وتكەن ايگىلى سىنشىلاردىڭ ورتاق ءبىر ەرەكشەلىگى بار. ول سانالى، ساناسىز تۇردە جازۋشىنىڭ ادال وقىرمانى، اياۋلى ۇستازى بولا بىلگەن. بىزشە بۇل ەڭ ماڭىزدى شارت بولسا كەرەك. سىنشى مۇحامەتجان قاراتاەۆ بۇل ۇعىمدى بىلاي اشالاپ ايتىپ بەرەدىڭ: «سىنشى بولۋ ءۇشىن ءبىر-اق شارت كەرەك، ادەبيەتتى بىلەتىن، سۇيەتىن، جانى اشيتىن قايراتكەر بولۋ كەرەك». باعانادان ايتقان ءسوزىمىزدىڭ ءتۇيىنى وسىدان شىقسا كەرەك.

جازۋشى مەن سىنشىنىڭ قاتىناسى

جازۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى سىنعا وڭ قاباق تانىتا بەرمەيدى. ونىڭ دا ءجونى بار. شىعارما قانشا دەگەنمەن ىشتەن شىققان شىبار جىلان ەمەس پە! ونىڭ ىستىق-سۋىعىن باستان وتكەرمەگەن قايداعى بىرەۋ سىرتتان كەسىپ-ءپىشىپ پىكىر ايتىپ، يت سىلىكپەسىن شىعارىپ جاتسا، وعان كىم ءتوزسىن!  الايدا، سىنشىنىڭ اتى سويىلشى ەمەس. بۇل قاعيدانى ءبارىمىز بىلەمىز، بىلگەندى قويىپ ءبارىمىز تەبىرەنىپ، ەمىرەنىپ ايتامىز. سولاي بولا تۇرا، سىڭار ەزۋلەنىپ كەتىپ، تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىن، رەتىن تاۋىپ شەر شىعاراتىندار بارشىلىق. بۇل كەراعار قۇبىلىس ءبىزدىڭ ادەبي سىنىمىز دا عانا ەمەس، جازبا مادەنيەتى ەرتە قالىپتاسقان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ادەبي سىنىندا دا ءومىر ءسۇرىپ وتىر. سوندىقتان دا بولار لەۆ تولستوي «سىنشى دەگەن ءالى كەلمەيتىن ىسكە اقىل ايتقان اقىماق» دەسە،  ەرنەست حەمينگۋەي ودان اسىپ ءتۇسىپ سىنشىنى اش بيتكە تەڭەگەن. ەكى ادەبيەت الىبىنىڭ وسىنشا قاتتى كەتۋىنە قاراپ، سىنشى مەن جازۋشىنى ءبىر-بىرىمەن وت پەن سۋداي وتاسپايتىن قاراما-قارسى جاۋلار دەۋگە كەلمەيدى. جاقسى سىنشى قاشاندا جازۋشىنىڭ ۇستازى، ناسيحاتشىسى بولا بىلەدى. گونچاروۆتىڭ «وبلوموۆ» رومانى دۇنيەگە كەلگەن سوڭ، ايگىلى ورىس سىنشىسى دوبوروليوۆتىڭ «وبلوموۆشىلدىق دەگەنىمىز نە؟» دەگەن ماقالاسىندا رەسەي قوعامىن كەڭىنەن تالداپ كورسەتىپ، اتالمىش روماننىڭ وقىرمان اراسىندا كەڭىنەن اڭىس تۋدىرۋىنا سەبەپشى بولدى. ايگىلى قىتاي ساياساتكەرى  ءارى ادەبيەتشىسى سيۋي تسيۋ-باي وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا لۋ سين شىعارمالارىنا تۇڭعىش رەت جاڭاشا مەتوديكا تۇرعىسىنان تالداۋ جاساپ، جەتىستىكتەرىن، كەمشىلىكتەرىن، قايشىلىقتارىن اتاپ ايتتى. سونىمەن بىرگە جازۋشىنىڭ «ءتورتىنشى مامىر» قوزعالىسىنان كەيىن قىتاي ادەبيەت تاريحىندا ۇستايتىن ورنىن تۇراقتاندىردى. مۇنداي مىسال تىزە بەرسەك سانداپ تابىلادى. مىنە، بۇدان سىنشىنىڭ جازۋشىنىڭ جاسامپازدىعىنا بەلگىلى دارەجەدە ىقپال ەتە الاتىندىعىن، سىنسىز ءوسۋ جوق ەكەندىگىن كورە الامىز. كەيدە جاقسى سىنشى جازۋشىنىڭ ءوزى بولاتىن جاعداي دا جوق ەمەس. شولوحوۆتىڭ «تىنىق دون» رومانى باسپادان شىققان سوڭ گازەت-جۋرنال بەتىندە ءتۇرلى-ءتۇستى تالاس-تارتىس كوتەرىلىپ، ۇزاققا سوزىلادى. بىرەۋ ماقتاپ، بىرەۋ داتتاپ جاتادى. كەيىن كەزەكتى جازۋشىلار سەزىندە شولوحوۆ ءوز شىعارماسى تۋرالى ايالداپ بىلاي دەگەن ەكەن. «مەن ادامنىڭ ەرلىگى مەن باۋراعىشتىعىن جازدىم. ودان باسقا ەشتەڭە دە جوق». ارينە، مۇنداي ءوتىمدى، كەسكىن پىكىردى ودان بۇرىن دا، ودان كەيىن دە ەشكىم ايتقان جوق. حەمينگۋەيدىڭ «كاريا مەن تەڭىز» اتتى پوۆەستى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىنتكەن سوڭ، ول جونىندە دە ءتۇرلى-ءتۇستى توپشىلاۋلار ءتۇتىن ۇزبەي كوتەرىلىپ تالاس-تارتىس تۋدىردى. كەيىن جازۋشى ءبىر دوسىنا جازعان حاتىندا ءوزىنىڭ جاسامپازدىق نىساناسىن بىلاي بايىمداپ جازدى. «ءبىر ادامنىڭ ءتوزىمىنىڭ قانشالىق دارەجەگە جەتەتىندىگىن، ادام رۋحىنىڭ ۇجدانىن سۋرەتتەدىم. ەشقانداي سيمۆولدىق نارسە جوق، تەڭىز دەگەنىمىز تەڭىز، شال دەگەنىمىز شال، بالا دەگەنىمىز بالا، بالىق دەگەنىمىز بالىق...».

سىنشىلىق پەن جازۋشىلىق سىندى قوس قاسيەتتى بويىنا تەڭ ءسىڭىرۋ كەز-كەلگەن قالام يەسىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. مۇنداي ەگەي تالانتتار مىڭنىڭ ىشىنەن، ءجۇزدىڭ اراسىنان ارەڭ تابىلادى. سوندىقتان دا بەلگىلى ءبىر مادەني ءساۋياسى جوعارى، ادەبيەتتى بىلەتىن ادامنىڭ بار عۇمىرىن سانالى تۇردە ادەبي سىنعا ارناۋى زاڭدى قۇبىلىس. قولداۋعا ابدەن تاتيدى. جاقسى سىنشى جازۋشىنىڭ ۇرپاقتار جاعىنان دۇرىس ءتۇسىنىلۋى ءۇشىن كوپىرلىك ءرول اتقارسا، ادەبيەت تاريحىنان ءوز ورنىن الۋى ءۇشىن ناسيحاتشى بولادى. ءارى ۇلتتار مەن ۇلتتار اراسىرداعى اۋىس-كۇيىس، بارىس-كەلىسكە دە مۇرىندىق بولادى. جازۋشى جاقتىرمايدى ەكەن دەپ، جاعىمدى وبرازعا ەنىپ «بادىراق كوز سەن تيىسپەسەڭ، مەن دە تيىسپەيمىن» دەپ ءورلى-قىرلى، وڭدى-سولدى دومالاي بەرۋدە سىنشى ءۇشىن جاقسى قاسيەت ەمەس. ەندەشە، سىنشى ءوز پىكىرىن باتىل ايتا الاتىن، جازۋشى ءوز السىزدىگىن تانىپ، تاجىريبە-ساباق قورتىندىلاي الاتىن بولعاندا عانا ەكەۋىنىڭ ارا قاتىناسى ويداعىداي شەشىلىپ، ۇلت ادەبيەتىنىڭ دامۋىنان زور ءۇمىت كۇتۋگە بولادى. بۇل ءۇشىن جازۋشى دا، سىنشى دا ءوزىن ەتيكالىق، مورالدىق جاقتان ۇزدىكسىز تاربيەلەپ، تولىقتىرىپ وتىرۋى كەرەك.

ءومارالى ادىلبەكۇلى

Abai.kz