الاكول – اينالايىن جىراق تۇرعان،
مەن ءجۇسىپ، ولەڭ ءسوزدى قۇراستىرعان.
اياقتى ىسىك شالىپ، ەتىك سيماي،
سۋىڭا ەم بولار دەپ كەلىپ تۇرعان.
ات ارباعا تاڭىلىپ، ارەڭ جەتتىم،
ارقادا زالال قىلىپ ءبىر انتۇرعان،

- دەپتى، ءوز زامانىندا، شيپالى كولگە
ەم الۋعا كەلگەن، ارقانىڭ سەرى جىگىتى

ءجۇسىپ باينازارۇلى.

وسى الاكولدىڭ جاعاسىنا، ءوز زامانىندا جوڭعار - قالماقپەن سوعىسقان ەلىمىزدىڭ ۇلى باتىرى ەر قابانباي، شايقاستا جارالانعان ساربازدارىن كول سۋىنا الىپ كەلىپ، ءبىراز كۇن قالدىرىپ كەتەدى ەكەن. قىلىش شاپقان، نايزا جىرعان، جەبە تيگەن جارالى ساربازدار، سۋدىن شيپاسىمەن قايتادان تىك تۇرىپ، قاتارعا قوسىلاتىن كورىنەدى. كولدىڭ ەرەكشە قاسيەتىن، سول زاماننىڭ وزىندە- اق قالىڭ قازاق بىلگەنگە ۇقسايدى.

الاكول – تۇزدى، اعىنسىز كول. اسەمدىگىمەن كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتاتىن ول تەڭىز دەڭگەيىنەن 347 مەتر بيىكتە ورنالاسقان. ۇزىندىعى 104, ەنى 52 شاقىرىمدى قۇرايدى. الاكولدە دەمالىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ ورنالاسۋى – سۋىنىڭ مينەرالدارعا تولى بولۋىندا. ونىڭ قۇرامىندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى ەلەمەنتتەردىڭ كوبى كەزدەسەدى. قۇرامى جاعىنان كانادانىڭ اتاقتى اتاباسكا كولىنە جانە قارا تەڭىزگە جاقىن.

سۋىنىڭ جازدىق ورتاشا تەمپەراتۋراسى – 27 گرادۋس. سۋداعى مينەرالدار تىنىس الۋ مۇشەلەرى، بۇلشىق ەت، جۇيكە جۇيەسى اۋرۋلارىمەن قوسا، تەرى اۋرۋلارىندا، راديكۋليت، وكپە، وبىر اۋرۋىنىڭ ەڭ العاشقى كەزەڭىندە وڭ ىقپال ەتىپ، جازىلۋعا جاعداي تۋدىرادى.

مەن، مەكتەپتە تومەنگى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە، جاقسى وقىعانداردى وسى الاكولگە الىپ كەلۋشى ەدى. كوپ الىس ەمەس. سوندا كولدىڭ جاعاسىندا عارىشكەرلەردىڭ اعاشتان قيۋلاستىرىپ سالعان ەكى قاباتتى دەمالىس ءۇيى تۇرۋشەدى. مۇعالىمىمىز ءۇيدىڭ قاسىنا الىپ كەلىپ، بىزگە عارىشكەرلەر ءتۇرالى تۇسىنىكتەمە بەرەتىن. سونان كەيىن، ءۇيدىڭ قابىرعاسىن سيپاڭدار دەيتىن. – سوندا، سەندەر دە ۇلكەيگەندە وسىنداي عارىشكەر بولاسىندار -, دەۋشى ەدى. ءبىز قابىرعانى قۋانا سيپاپ، سودان كەيىن ءۇستىمىزدى سيپايتىنبىز. قاتتى قۋاناتىنبىز.

سونىمەن، ارى كەتتىك.

قازاقستان مەن قىرعىزستان اۋماعىندا ورنالاسقان الاكول مەن ىستىقكول – ورتالىق ازيانىڭ تابيعي جاۋھارلارى. ەكەۋى دە ءوزىنىڭ كوركەم تابيعاتىمەن، ەمدىك قاسيەتىمەن جانە تۋريستىك الەۋەتىمەن ەرەكشەلەنەدى. الايدا، سىرتقا ۇقساس بولىپ كورىنگەنىمەن، بۇل ەكى كولدىڭ تابيعي بولمىسى، جاعراپيالىق ورنالاسۋى، سۋ قۇرامى مەن كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى ايتارلىقتاي وزگەشە. وسى تۇرعىدان العاندا، الاكول مەن ىستىقكولدىڭ ايىرماشىلىقتارىن زەردەلەۋ – تەك جاعراپيا نەمەسە تۋريزم ءۇشىن عانا دەمەيىك، تابيعات قۇبىلىستارىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى.

ەڭ الدىمەن، جاعراپيالىق ورنالاسۋىنا نازار اۋدارايىق. الاكول قازاقستاننىڭ شىعىس بولىگىندە، الماتى جانە اباي وبلىستارىنىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان. ول جەتىسۋ الاتاۋى مەن تارباعاتاي جوتالارىنىڭ ارالىعىنداعى ويپاتتا جاتىر. ال ىستىقكول قىرعىزستان اۋماعىندا، تيان-شان تاۋلارىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان بيىك تاۋلى كول بولىپ تابىلادى. بۇل ايىرماشىلىق ولاردىڭ تابيعي جاعدايلارىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. الاكول تەڭىز دەڭگەيىنەن شامامەن 347 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسسا، ىستىقكولدىڭ بيىكتىگى 1600 مەتردەن اسادى. دەمەك، ىستىقكول – الدەقايدا بيىك تاۋلى ايماقتا جاتقان كول.

كولدەردىڭ كولەمى مەن تەرەڭدىگى دە بىردەي ەمەس. الاكولدىڭ اۋدانى شامامەن 2650 شارشى شاقىرىم بولسا، ىستىقكولدىڭ اۋماعى 6200 شارشى شاقىرىمنان اسادى. ياعني ىستىقكول كولەمى جاعىنان ەكى ەسەدەن استام ۇلكەن. تەرەڭدىگىنە كەلسەك، الاكولدىڭ ەڭ تەرەڭ جەرى شامامەن 54 مەترگە جەتسە، ىستىقكولدىڭ تەرەڭدىگى 600 مەتردەن اسادى. بۇل كورسەتكىشتەر ىستىقكولدىڭ تەك كولەمى ەمەس، جاعراپيالىق قۇرىلىمى جاعىنان دا ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەتىنىن كورسەتەدى.

سول سەكىلدى، سۋ قۇرامى مەن قاسيەتتەرى تۇرعىسىنان دا ايىرماشىلىق ايقىن بايقالادى. الاكولدىڭ سۋى تۇزدى ءارى مينەرالدارعا وتە باي كەلەدى. ونىڭ قۇرامىندا ەمدىك قاسيەتى بار ەلەمەنتتەر كوپ بولعاندىقتان، تەرى اۋرۋلارىنا، بۋىن سىرقاتتارىنا شيپا رەتىندە كەڭىنەن قولدانىلادى. الاكولدىڭ سۋى مەن قارا بالشىعى حالىق مەديتسيناسىندا دا جوعارى باعالانادى. ال ىستىقكولدىڭ سۋى ءسال تۇزدى بولعانىمەن، ول الاكولگە قاراعاندا الدەقايدا جۇمساق ءارى ءمولدىر. ىستىقكولدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ سۋى قىستا قاتپايدى. بۇل قۇبىلىس كولدىڭ اتاۋىنا دا نەگىز بولعان: «ىستىقكول» – «جىلى كول» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

كليماتتىق ەرەكشەلىكتەر دە بۇل ەكى كولدىڭ ايىرماشىلىعىن ايقىنداي تۇسەدى. الاكول ماڭىندا كونتينەنتتىك كليمات باسىم: جازى ىستىق، قىسى سۋىق ءارى جەلدى. بۇل وڭىردە اسىرەسە «ەبى جەلى» دەپ اتالاتىن قاتتى جەل ءجيى سوعادى. ال ىستىقكولدىڭ كليماتى جۇمساقتاۋ. تاۋلى ايماقتا ورنالاسقاندىقتان، جاز مەزگىلى سالقىنداۋ، ال قىس مەزگىلى اسا قاتال ەمەس. كولدىڭ قاتپاۋىنا دا وسى جۇمساق كليمات پەن سۋدىڭ تۇزدىلىعى اسەر ەتەدى.

تابيعي لاندشافت پەن قورشاعان ورتا دا ەكى كولدى ءوزارا ەرەكشەلەيدى. اسىرەسە، الاكول قورىعى سيرەك كەزدەسەتىن قۇستارىمەن تانىمال. بۇل جەردە الەمدە اندا-ساندا كەزدەسەتىن رەليكت شاعالا ۇيالايدى. ال ىستىقكولدىڭ اينالاسى ورمان القاپتارى، الپىلىك شالعىندار مەن قارلى شىڭدار ۇيلەسىم تاپقان.

تۋريزم تۇرعىسىنان قاراعاندا دا ايىرماشىلىقتار بار. الاكول سوڭعى جىلدارى قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن قولجەتىمدى ءارى تانىمال دەمالىس ورنىنا اينالدى. مۇندا ينفراقۇرىلىم بىرتىندەپ دامىپ كەلەدى، دەمالىس بازالارى، پانسيوناتتار كوبەيگەن.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ايىرماشىلىق – ەكونوميكالىق جانە مادەني ماڭىزى. الاكول قازاقستان ءۇشىن ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ول – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا ارنالعان تابيعي شيپاجايلاردىڭ ءبىرى. ال ىستىقكول قىرعىزستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تۋريستىك ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى سانالادى. بۇل كول ەلدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر.

سونىمەن قاتار، ەكولوگيالىق جاعداي نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. الاكول ايماعىندا سوڭعى جىلدارى تۋريستەر سانىنىڭ ارتۋى تابيعي ورتاعا قىسىم ءتۇسىرىپ وتىر. رەسەيدىڭ التاي ولكەسى جانە ومبى وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى تۇتاسىمەن كەلەدى. سونداي-اق، كەيىنگى بىرنەشە جىل كولەمىندە قىتايدىڭ شىڭجان جاعىنان دا تۋريستەر قاپتاپ كەلەتىن بولدى. وتكەن جىلدارى وسى ءۇرجار جاعىنا دەمالۋعا 10 ميليونعا تامان دەمالۋشىلار كەلگەن دەيدى. ىستىقكولدە دە ەكولوگيالىق پروبلەمالار بار، اسىرەسە جاعالاۋ ايماقتارىنىڭ شامادان تىس يگەرىلۋى تابيعي تەپە-تەڭدىككە اسەر ەتۋدە. سوندىقتان ەكى كول ءۇشىن دە ەكولوگيانى ساقتاۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.

قورىتا ايتقاندا، الاكول مەن ىستىقكول – تابيعاتتىڭ ەكى بىرەگەي تۋىندىسى. ءبىرى – قاسيەتتى، شيپالى، تۇزدى سۋىمەن ەرەكشەلەنسە، ەكىنشىسى – بيىك تاۋلى ايماقتاعى جۇمساق كليماتىمەن، ءمولدىر ءارى قاتپايتىن سۋىمەن دارالانادى. ەكەۋى دە ءوز ەلدەرى ءۇشىن باعا جەتپەس بايلىق ءارى تۋريستىك الەۋەتى زور نىساندار. وسى ايىرماشىلىقتاردى ءتۇسىنۋ ارقىلى ءبىز تەك جاعراپيالىق ءبىلىمىمىزدى كەڭەيتىپ قانا قويماي، تابيعاتقا دەگەن قۇرمەتىمىزدى دە ارتتىرا تۇسەمىز.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz