ءسوز – قاسيەت. ءسوز – قۇدىرەت. ءسوز – سيقىر. سيقىر بولعاندا ونىڭ ارباۋىنا تۇسسەڭ، قۇردىمعا كەتكەنىڭ. باسىڭدى جوعالتاسىڭ، نە بارىڭنان ايرىلاسىڭ.

سوزبەن ادامدارعا شۋاق شاشاسىڭ، كوڭىلدەرگە ءۇمىت سىيلايسىڭ، اپساتتە پەندە بالاسىن اقشا بۇلتتاردىڭ ار جاعىنا شىعاراسىڭ. كەكتەنسەڭ ءسوز نايزاسىن اياماي جۇمساپ، جەرگە تۇسىرەسىڭ، شالشىققا لاقتىراسىڭ. ءولىمشى ەتەسىڭ، مۇردەم كەتىرەسىڭ. وسىعان بايلانىستى مىناداي ءبىر قايعىلى جاعدايعا توقتالا كەتەيىك. ورىستىڭ سەرگەي دوۆلاتوۆ (1941-1990) دەگەن ديسسيدەنت جازۋشىسى بولعان. 1978 جىلعا دەيىن تاللين قالاسىندا «سوۆەتسكايا ەستونيا» دەگەن اتپەن شىعاتىن ورىس تىلدەس گازەتتە قىزمەت ىستەپ، امەريكاعا ەمميگراتسياعا كەتكەن. 1990 جىلى امەريكادا قايتىس بولعان. كەڭەستەر وداعىندا كىتاپتارى جاريالانباعان.

شىعارعان كىتاپتارى: «چەمودان» (1986), «ينوسترانكا» (1986), «زونا: زاپيسكي نادزيراتەليا» (1982), «زاپوۆەدنيك» (1983), «كومپروميسس» (1981), «فيليال».

سەرگەي دوۆلاتوۆ

حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان كەيىن ونىڭ كىتاپتارى رەسەيدە شىعا باستادى. سەرگەي دوۆلاتوۆتىڭ ءۇش تومدىعى ماسكەۋدەگى ءبىر گازەتتە («لەسنايا گازەتا») قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ونىڭ بۇرىنعى جۇمىس ىستەگەن گازەتىنىڭ («سوۆەتسكايا ەستونيا») رەداكتورى گەنريح فەرديناندوۆيچ تۋرونوكتىڭ دا قولىنا ءتيىپتى. ءۇش تومدىقتاعى «كومپروميسس» پوۆەسىندە جازۋشى بۇرىنعى رەداكتورىنىڭ، تىكەلەي باستىعىنىڭ بەينەسىن، سيپاتىن اششى، قارا يۋمورمەن اياۋسىز ءاجۋالاپتى. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋى بويىنشا وسىنى وقىعاننان كەيىن تۋرونوك ەشكىممەن سويلەسپەي، ءبىر بۇرىشتا دوۆلاتوۆتىڭ ءۇش تومدىعىن پاراقتاپ تومسىرايىڭقى تۇردە باسىن قايتا-قايتا شايقاپ: «ەح، سەرگەي، ەح، سەرگەي، مەن ساعان نە جازىپ ەدىم! قۇداي كورىپ تۇر عوي، مەن سەنى وكپەلەتپەپ ەدىم عوي»، - دەي بەرىپتى. وسىدان كەيىن ول ءبىر جۇماداي جۇمىسقا كەلمەي، حابارسىز كەتىپتى. ءبىر جۇمادان كەيىن قىزمەتتەستەرى ىزدەسە، بايعۇس قايتىس بولىپ كەتىپتى. اششى ءسوز شىمبايىنا باتسا كەرەك. بايعۇستىڭ جۇرەگى شىداماعان بولۋى كەرەك. مىنە، ءسوزدىڭ قۇدىرەت-كۇشى قايدا جاتىر. اششى ءسوز وتكىر قىلىش سياقتى. «تاياق ەتتەن، ءسوز سۇيەكتەن وتەر»، -- دەگەن ءسوز بار قازاقتا. «سەگىز تۇتام سارى ساداق، سەكىرگەن اڭدى سۇلاتار. سەگىز قىرلى وتكىر ءسوز، اقىرعان ەردى قۇلاتار»، - دەگەن حالىق ماقالى بار ءبىزدىڭ قازاقتا.

ال ءتاتتى، الدامشى ءسوزدىڭ دە تالايدىڭ تۇبىنە جەتە جازداعان جاعدايى بار، مىناۋ تاريحتا. ورىستار مۇنداي ءسوزدى «ەلەينو پريتورنىي رەچ» دەپ جاتادى. پەندە بالاسىنىڭ مۇنداي شىرىنداي ءتاتتى ءسوزدىڭ ارباۋىنا شىداۋى ەكىتالاي. فرانتسيادا XVIII عاسىردىڭ اياققى شەنىندە مىناداي قىزىق وقيعا بولىپتى. لۋي دە روگان دەگەن كاردينال فرانتسيانىڭ باس ءمينيسترى بولعىسى كەلىپ ماريا انتۋانەتتا دەگەن پاتشايىمعا سۇرانىپ، اۋديەنتسياسىنا قابىلداۋىن وتىنسە دە تىلەگى قابىل بولماپتى. پاتشايىم اۋديەنتسيانى بەلگىسىز سەبەپتەرمەن كەيىنگە قالدىرا بەرىپتى. ارالارىندا اددەبىر سالقىندىق بولۋى، بالكي. وسى جاعداي 1784 جىلدىڭ كوكتەمىندە ونىڭ ماركيزا جاننا دە لا موتتپەن كەزدەسكەنىنە دەيىن سوزىلىپتى. لۋي دە روگاننىڭ جاڭا تانىسى ونىڭ باس مينيستر بولعىسى كەلىپ جۇرگەن ماقساتىن ەستىگەننەن كەيىن ءتىلىن بەزەپ، بۇلبۇلشا سايراپتى دەرسىڭ ءبىر. قۇداي ءتىل مەن جاقتى اياماي-اق بەرگەن ەكەن. ءتاتتى ءۇن، ءتاتتى داۋىس، ءتاتتى ءسوز ءوز دەگەنىن ىستەپتى.

كاردينال ماركيزانىڭ جان-جۇرەكتى ەلجىرەتەر اسەرلى دە ءتاتتى سوزدەرىنىڭ بۋىنا قورعاسىنداي بالقىپ، قارماققا وپ-وڭاي ءتۇسىپتى. ونىڭ سوزدەرىنىڭ جىلىمشى، جالعاندىعىن سەزىنبەي، شىن جۇرەكتەن، سەزىمنەن شىققان سوزدەپ ۇعىپتى. سولاي دەپ قابىلداپتى.

ال ماركيزا بولسا، سول كەزدەگى «تاڭعاجايىپ عاسىردىڭ» تالاي سورلىلاردى تاقىر مۇزعا وتىرعىزعان اتاقتى الاياق ايەلى بولسا كەرەك. ءبىزدىڭ كاردينال دا سول الدانعانداردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. جاننا دە لا موتت ءوزىن ماريا انتۋانەتتانىڭ جاقىن تانىستارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىپ، پاتشايىمنىڭ ونى قابىلداماي ءجۇرۋى ونىڭ وعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىنەن دەپ ناندىرادى. ول ونى تولىق ناندىرۋ ءۇشىن پاتشايىمنىڭ سۇيىسپەنشىلىك حاتىن دا اكەلىپ بەرەدى. ال بۇل حاتتى پاتشايىمنىڭ اتىنان جازىپ جۇرگەن، وسىنداي ىستە شەبەر جاننا دە لا موتتىڭ اشىنا كوڭىلدەسى ەكەن. نە كەرەك كاردينال حاتتىڭ شىنايىلىعىنا سەنىپ، ارباۋعا ءتۇسىپ قالسا كەرەك.

جاننا دە لا موتت ماريا انتۋانەتتانىڭ قىمبات گاۋھار القا العىسى كەلەتىنىن، بىراق ونى الۋعا 16000 مىڭ ليۆر اقشاسى جەتپەيتىنىن، كورولدەن سۇراۋعا ىڭعايسىز ەكەنىن جەتكىز دەپ ايتتى دەيدى. ياعني، سۇيىسپەنشىلىك بەلگىسى رەتىندە ودان قارىز اقشا بەرۋىن وتىنەدى. بۇل ۇسىنىسقا كاردينال قۇلاپ تۇسەدى. ونىڭ زەرگەرلەر اراسىندا بەدەلى ۇلكەن بولاتىن. زەرگەرلەر دە ءسوز ايتقىزباي قىمباتتا اسەم گاۋھار القانى كاردينالعا ۇلكەن سەنىممەن ۇستاتا بەرەدى. كاردينال ونى ءوز كەزەگىندە الاياق ايەلگە بەرەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە زەرگەرلەر قارىز اقشانىڭ العاشقى بولىگىن بەرسەڭىز دەپ ماريا انتۋانەتتاعا ءوتىنىش ايتادى. ماريا انتۋانەتتا ءوزىنىڭ ەشقانداي دا گاۋھار القانى قارىزعا سۇراماعانىن ايتادى. ءىستى تەكسەرە كەلگەندە ءمان-جاي اشىلادى. پاتشايىم كاردينالدى تەرگەگەندە ول جاننا دە لا موتتقا سىلتەيدى. سويتسە ول قىمبات گاۋھار القانى انگلياعا جونەلتىپ جىبەرسە كەرەك. جاننا دە لا موتت دۇرەلەنىپ، دەنەسىنە V ءارپى تاڭبالانىپ، («voleum» – فرانتسۋزشا – ۇرى دەگەن ءسوز) قامال-تۇرمەگە جىبەرىلەدى. كەيىن ول جەردەن ءىزىم-عايىم جوعالادى. مىنە، ادەمى ءتاتتى سوزگە سەنۋدىڭ ارتى باس كەتەرلىك جاعدايعا دەيىن اپارا جازداعان. وسى ءبىر عاسىر افەراسى حالىق اراسىندا كوپكە دەيىن ايتىلىپ ءجۇرىپتى.

تىلدە سۇيەك، ەرىندە جيەك بار ما؟

شىمىلدىق بوپ كورسەتپەس شىننىڭ ءجۇزىن –

دەگەن عوي حاكىم اباي.

ءسابيت جامبەك

Abai.kz